بىراق وسى شاپ-شاعىن ماقالانىڭ اسەرى كەرەمەت بولدى. سەبەبى قىرىق جىلداي ۋاقىت بويى قىتايدا دا, موڭعوليادا دا «باندى, قاراقشى» دەپ ايىپتالىپ, قارا حالىققا سولاي ناسيحاتتالعان وسپان يسلام ۇلى تۋرالى العاش رەت ناقتى شىندىقتىڭ باسپاسوزدە شىعۋى «كوممۋنيستىك يدەولوگياعا» ۋلانعان ەلدىڭ ساناسىن سەلك ەتكىزىپ, اقيقات كوزىن اشىپ جىبەرگەندەي ەدى.
ويتكەنى بۇل كەڭەس ەلىندە باستالعان «جاريالىلىق» اتتى ءباسپاسوز ەركىندىگى موڭعوليادا دا «يل تود بايدال» دەگەن اتپەن اسەر ەتە باستاعان كەز بولاتىن. بۇعان دەيىن ەلدەگى كوممۋنيستىك باسپاسوزدە ەل ىشىندەگى شىندىق تا, وتكەن شاقتاعى تاريحي وقيعالار دا جازىلمايتىن-دى. قىزىل پارتيانىڭ جينالىستارى مەن قيالي جوسپارلارىنىڭ ومىردەن الشاق قاساڭ قاعيدالارى عانا باسىلىم بەتىن تولتىراتىن-دى. سوعان ابدەن ەتى ۇيرەنگەن حالىققا مىنا ماقالانىڭ مازمۇنى اشىق كۇنى جاي تۇسكەندەي اسەر ەتكەنى انىق.
ماقالانىڭ اۆتورى سول كەزدەگى ارميا وفيتسەرى, قازىرگى بەلگىلى قالامگەر اقىن سۇراعان راحمەت ۇلى ەدى. ماقالانىڭ تاقىرىبىن سوزبە-ءسوز اۋدارساق «قارعىستىڭ العىسقا اينالاتىن كەزى كەلدى» دەيدى. ال مازمۇنى ارينە, «باندى دەپ جۇرگەنىمىز باتىر بولىپ شىقتى» دەگەنگە سايادى. راسىندا, شىعىس تۇركىستان وڭىرىندەگى قازاقتاردىڭ اتامەكەنى سانالاتىن التاي, ىلە, تارباعاتايدى ءدۇر سىلكىندىرگەن «ۇلت ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ قولباسشىسى» وسپان باتىر تۋرالى قىرىق جىل بويى اۋىزعا الىنباعان اقيقات العاش رەت ءسويتىپ كوپشىلىككە جاريا بولدى.
ال ونداي كوتەرىلىستىڭ شىعۋ سەبەبى سول كەزدەگى شىڭجانعا وكىمىن جۇرگىزۋشى شىڭ سىي ساي تىكەلەي ءستاليننىڭ تاپسىرماسى بويىنشا سونداعى قازاقتىڭ ەل باستاعان اقسۇيەكتەرىن قۇرىلتاي بولادى دەگەن ايارلىقپەن ۇرىمجىگە شاقىرىپ الىپ, تۇگەل تۇرمەگە قاماپ, جازىقسىز جازالاي باستاۋىنان تۋىندايدى. ونىڭ ارام پيعىلىندا باسسىز قالعان ەلگە قازاقستانداعى قازاقتارعا جاسالعان «گەنوتسيدتى» جاساماق جوسپار جاتقانى انىق بولاتىن. الايدا بۇعان دەيىن دە مانچجۋريا بيلىگىنە سىرتتاي باعىنىشتى بولىپ, ىشكى بيلىگىن ساقتاعان, نامىسى مەن ءدىلىن, ءدىنىن تاپتاتپاعان شىعىس قازاقتارى بۇنداي وكتەمدىككە كونە سالمادى.
شىعىس قازاعىنىڭ رۋحاني كوسەمى اقىت قاجىدان باستاپ, حان تۇقىمى جانىمحاندارمەن قوستاپ جۇزدەگەن جاقسى-جايساڭ ۇستالىپ كەتسە دە, ارتىندا سولاردىڭ وڭ قولى سەكىلدى اقىلى مەن العىرلىعى ساي ەل ازاماتتارى دا از ەمەس ەدى.
سولاردىڭ بىرەگەيلەرى اقتەكە بي, نوعايباي سىندى ەل اعالارى العاش رەت قارۋلى كوتەرىلىستى باستاپ كەتتى. قازاق جۇرتىن «جابايى» سانايتىن شىڭ سىي ساي قاتتى ساستى, «كەلىسىمگە كەلۋ» دەگەن ايار-قۋلىققا كوشتى. بىراق دۇشپان مەن دوستى ايىرا بىلەتىن دانا كوكىرەك كوشپەندى جۇرتى ولىسپەي-بەرىسپەيتىن شاقتىڭ تۋعانىن, اۋمالى-توكپەلى كەزەڭنىڭ كەلگەنىن ناقتى بىلگەندىكتەن, «وسپان باتىردىڭ كوتەرىلىسى» جالعاسىپ, قازاق جادىنان وشپەيتىن ايگىلى ەرلىك تاريحى باستالعان-دى.
ءبىر وكىنىشتىسى, وسى داڭقتى كوتەرىلىس تۋرالى كەڭەس وكىمەتىنىڭ بودانىندا قالعان قازاقستانداعى قالىڭ قازاق جۇرتى ۇزاق جىل بويى حابارسىز جاتتى. الپىسىنشى جىلدارى قىتاي شەكاراسىنان اسىپ, ءوز ەلىنە ورالعان ءجۇز مىڭداعان سانالى قازاق بۇل تۋرالى ءتىس جارماي, بۇكىل سىردى ىشىنە ساقتايتىن.
ءبىر قىزىعى, وسپان باتىر تۋرالى موڭعوليا قازاقتارى جاقسى بىلەتىن ەدى. جاقسى بىلەتىن دەگەندە كەيىنگى «سوتسياليستىك» بۋىن وكىلدەرى «باندى, قاراقشى» دەپ, بۇرىنعى ەسكى كوز ادامدار «حاس باتىر» دەپ بىلسە دە ىشتەي تىناتىنى بەلگىلى جايت قوي.
موڭعوليادا جەتپىسىنشى جىلدارى «حيل دەەر» («شەكاراداعى شايقاس») دەگەن كوركەم فيلم وتاندىق كينو وندىرىسىنەن ەكرانعا شىققان بولاتىن. ارينە, كوركەم فيلمدە شەكارالىق سوعىستا قازا تاپقان موڭعوليالىق شەكاراشىلار تەگشەە, داۆااجاۆ سەكىلدى اسكەرلەردىڭ ەرلىكتەرى ناسيحاتتالعانى بەلگىلى. الايدا بۇل فيلمدە وسپان باتىر تۋرالى بىرنەشە ەپيزودتىڭ شىندىق بويىنشا كورىنىس تابۋى كورەرمەننىڭ ەسىندە قالعانى انىق.
وسپان باتىر ءوز سوعىس تاسىلىندە اق بوز اتىمەن جاۋدان قاشقان بولىپ كورىنىس جاساعان سايىن, ارتىنان قۋا اتقانداردى الداۋ ءۇشىن ات باۋىرىنا ءتۇسىپ كەتەدى ەكەن, قۋعىنشىلار وق ءتيدى دەپ ءماز بولىپ قالا بەرەدى, مىنە الگى كينودا وسى كورىنىس جاقسى شىققان ەدى. ەكىنشىسى, وسپان باتىر ءوزىنىڭ قوسىنىنان ون ەسە كوپ قىتاي اسكەرى قورشاۋعا الماق بولىپ ۇمتىلعاندا, ەلۋ اسكەرى ەلۋ جاققا ساي-سالاعا بىتىراي قاشىپ, قايسىسىن قۋارىن بىلمەي توپتانا اڭىرىپ قالعان جاۋ توبىنا قايتا قورشاي شابۋىل جاساپ, قۇرالايدى كوزگە اتاتىن دالا قىراندارى ات ۇستىندە شاۋىپ كەلە جاتىپ, ءاربىرى ونشاقتى جاۋ اسكەرىن كوزدى اشىپ-جۇمعانشا جالمانىنان ءتۇسىرىپ, ءبۇتىن وتريادتى قىرعىنداپ كەتە بارادى...
ال قازاقستانداعى قازاق جۇرتىنىڭ وسپان باتىردان حاباردار بولۋى تەك قانا تاۋەلسىزدىك كەزەڭى باستالعان توقسانىنشى جىلداردان كەيىن عانا مۇمكىن بولدى. توقسانىنشى جىلدىڭ ورتاسىندا «جۇلدىز» جۋرنالىنا جازۋشى سەيىتحان ابىلقاسىم ۇلىنىڭ «وسپان باتىر» اتتى رومانى جاريالاندى. جۋرنالدىڭ قالىڭ وقىرمانى جانە قازاقتىڭ قالامگەر قاۋىمى دا وسى رومان ارقىلى العاش رەت وسپان باتىر تۋرالى ناقتى ماعۇلمات العانى داۋسىز (كەيىن «انا ءتىلى» باسپاسىنان 2001 جىلى جەكە كىتاپ بولىپ شىقتى).
سەيىتحان ابىلقاسىم ۇلى قىتايداعى «مادەني توڭكەرىس» ناۋبەتىنەن قۋدالانىپ, جەتپىسىنشى جىلدارى موڭعولياعا شەكارا ارقىلى قاشىپ وتكەن ادام. سول ەلدىڭ استاناسى ۇلانباتىر قالاسىندا جيىرما جىلداي تۇرعاندا «حار شۋرگا» («قارا بوران») اتتى رومان جازىپ, موڭعوليالىق وقىرماندارعا تانىمال بولدى.
ال مارقۇم جازۋشىنىڭ «وسپان باتىر» تۋرالى رومانىنىڭ ءجونى ءتىپتى بولەك دەسە دە بولادى. ويتكەنى وسپاننىڭ قوسىنىندا بولىپ, تالاي سوعىستى بىرگە باستان كەشكەن ساربازدارمەن سەكەڭ جىگىت شاعىندا بەتپە-بەت كەزىگىپ, جاندى وقيعالاردى جادىندا سول قالپى ساقتاعانى رومان وقيعاسىنان انىق كورىنەدى. وسپاننىڭ قاندىكويلەك دوستارى ىرىسحان, سۇلەيمەن, بۇركىتباي, جىلقايدار, قاپاس, قاباي, اسەلباي, مۇسا, كەلەس, ءجامشيتحان, توقتاعان, زەنكوۆ, راحادىل... باستاعان ادال, ەرجۇرەك ساربازدارىمەن بىرگە ون جىل بويى الپاۋىت جاۋمەن قايىسپاي سوعىسقان ەرلىك جولى بۇل روماندا جاندى كۇيىندە شىنايى كەستەلەنگەن. وسپان باتىر وزىنەن ون, ءجۇز ەسە كوپ قارۋى ساي جازالاۋشى ارميامەن قالاي تەڭ دارەجەدە سوعىسا العاندىعىنىڭ تالاي قۇپيالارى اشىلادى.
كوتەرىلىسشىلەردىڭ ەڭ نەگىزگى قارۋى قولىنداعى بەساتار مىلتىقتارى بولسا دا, ودان دا ارتىق قارۋى يەسىنىڭ ىڭعايىن قالت جىبەرمەي تانىپ, شۇعىل قيمىل جاساۋعا شەبەر استىنداعى اقىلدى جاراۋ اتتارى ەكەنىن ايتپاۋعا بولمايدى. الايدا ودان دا ارتىق قارۋ-تاسىلدەرى كوتەرىلىسشى ەرلەردىڭ جەر جاعدايىن ءجىتى بىلەتىن, سوعان ساي لەزدە كوز جازدىرىپ نە تاپ بەرىپ باس سالاتىن كوشپەندى ۇرپاقتارىنا عانا ءتان العىر قيمىلدارى ەدى. بىراق ودان دا ارتىق قارۋ-تاسىلدەرى ءدىنى مەن ءدىلىن قورعاۋدا, حالقى ءۇشىن جانىن قۇربان ەتۋدەن تايىنبايتىن كەز كەلگەن ساتتە, بەتپە-بەت ۇرىستا ارىستانداي اقىرىپ تاپ بەرەتىن باتىرلىعى ەدى.
كىتاپتا جوعارىداعى فيلمدە قىسقاشا ءسوز ەتىپ كەتكەن, كوشپەندىلەرگە عانا ءتان شايقاس تاسىلدەرى تاماشا باياندالادى. ماسەلەن, ارنايى جوسپارمەن كاسىبي اسكەر باسشىلارى باسقارىپ كەلە جاتقان اۋقىمدى جاۋدىڭ قارسى الدىنان قازاقتار توبى كەزدەيسوق ۇشىراسىپ قالعان سەكىلدى كورىنىس جاسايدى. سودان تاۋ جاستانا بوكتەرگە قاراي اسىعىس قاشىپ, وزدەرى قورشاۋعا ءتۇسىپ قالعانداي اسەر قالدىرىپ, ءسويتىپ جاۋدى الداندىرادى. سودان, الدىن الا كەلىسىپ قويعان ءبارى جاقسى بىلەتىن جاسىرىن تاۋ سىلەمدەرى مەن كەزەڭدەردەن لەزدە اسىپ, ەكى توپقا بولىنەدى دە, ءبىرى وزدەرىن قۋعان جاۋدىڭ ارتىنان تاپ بەرگەندە, كەلەسى توبى قولايلى تۇرعىنى يەلەنىپ توسىپ وتىرادى. ەڭ اۋەلى باسقا اسكەرلەردەن كيىم كيىسى بولەك كورىنەتىن اسكەر باسشىسىن دالدەپ اتىپ, باسقارۋشىسىز قالىپ ەسى شىعا ۇيلىققان جازالاۋشى قوسىندى ءبىر-بىردەن قاداي اتقىلاپ لەزدە ۇيقى-تۇيقىسىن شىعارادى. وسىلايشا, وزدەرى از شىعىنمەن جەڭىسكە جەتكەن كەزدەرى وتە كوپ.
كوتەرىلىستىڭ العاشقى جىلدارىنىڭ بىرىندە شىن سىي ساي كوتەرىلىسشىلەردى باس كوتەرتپەي تاس-تالقان ەتەمىن دەگەن دامەمەن ارنايى ماماندانعان اتتى اسكەر پولكىن كوكتوعاي وڭىرىندە قورعانىستا جاتقان وسپاننىڭ قارۋ-جاراعى ءالسىز, سانى از قوسىنىنا ارنايى جىبەرەدى.
ەكى-ءۇش كۇنگى اتىستا ءبىراز ساربازى شىعىن بولعان وسپان كەلگەن جاۋدىڭ قاتەرلى ەكەنىن بىلە قويادى. سوندىقتان دەرەۋ باسقا ءتاسىل قولدانىپ, ىشقىنتى دەگەن وڭاشا بيىك شوقىعا قاراي ءبىر توپ ساربازىن تۇرعىنى يەلەنبەكشى بولىپ جۇرگەندەي ەتىپ ادەيى جىبەرەدى. اڭدىپ جاتقان جاۋدىڭ اتتى اسكەرى ولاردى تۇرە قۋىپ, قاشقاندار شوقى باسىنا جەتكەندە اسكەرىنىڭ كوپتىگىمەن قازاقتاردى تومەن قۋىپ ءتۇسىرىپ وزدەرى ەڭ بيىك قولايلى تۇرعىنى يەمدەندىك دەپ ءماز بولادى.
ەندى كوتەرىلىسشىلەر شابۋىل جاساسا بولدى, وق بۇرىككىش قارۋمەن باۋداي ءتۇسىرىپ تۇگەل قۇرتامىز دەپ ويلايدى. وسپان باتىردىڭ دا كوزدەگەن ماقساتى وسى ەدى. دەرەۋ پولكتىڭ تومەندە كۇزەتتە قالعان از اسكەرىن جاۋ-جالامعا كەلتىرمەي جايپاپ تاستايدى دا, قالدىرعان ات-كولىگى مەن ازىعىن يەمدەنىپ ۇلگەرەدى. ەندى وزدەرى الگى شوقىنىڭ ەتەگىن تۇگەل قورشاپ, ءۇن-ءتۇنسىز جاتىپ الادى. پولك گەنەرالى سوندا عانا الدانعانىن بىلەدى, شوقى باسىندا بەس كۇن بويى قورشاۋدا اشتىق پەن شولدە قالعان اسكەرلەر بالا ەرتىس وزەنى جاقتاعى اشىق قالعان كەتىكپەن شۇبىرىپ تۇسە باستاعاندا, ەتەكتە اڭدىپ جاتقان مەرگەندەر ءىلىنىپ-سالىنىپ شارشاعان اسكەردى باۋداي تۇسىرەدى. ءتىرى قالعاندارى ەرتىس وزەنىنە توعىتىلادى. وسپان بۇل جولى جازالاۋشى پولكتىڭ اسكەرباسىن ءوز قولىمەن ولتىرگەن. بۇل ەرەكشە جەڭىس كوتەرىلىسشىلەردى ودان ءارى رۋحتاندىرسا, جاۋدى مۇلدە ساستىرعان ەدى.
مىنە, مۇنداي بىرىنە-ءبىرى ۇقسامايتىن ۇرىس تاسىلدەرى كىتاپتىڭ باسىنان اياعىنا دەيىن سەريالداي كوز الدىڭىزدان وتەدى.
وسىنداي قانشاما وتريادتارىنان ايىرىلعان قىتايدىڭ اسكەري باسشىلارى تىعىرىققا تىرەلدى. وزدەرى «جابايى قاراقشى, باندى» دەپ اتاعان ادامداردىڭ العىر اقىلىنا, الدىرماس تاسىلىنە, قايسار ەرلىگىنە ەرىكسىز ءتانتى بولادى, ەندى شىن كەلىسىمگە كەلۋگە ۇمتىلدى, جاۋىنگەر قازاقتاردى ءوز اسكەرىنىڭ كوپتىگىمەن, وكىمەتىنىڭ كۇشتىلىگىمەن جەڭە المايتىنىنا كوزدەرى جەتەدى.
مىنە, بۇل وسپان باتىردىڭ شىن جەڭىسى ەدى. ون جىلعا جالعاسقان ۇلت ازاتتىق كوتەرىلىس شىعىس قازاقتارىنىڭ داڭقىن دۇنيەجۇزىنە جايدى ءارى جاس بالادان قاراپايىم حالىققا دەيىن نامىسىن تاپتاتپايتىن ەرلىككە تاربيەلەپ, ەلدىڭ رۋحىن اسقاقتاتتى.
بۇل ارالىقتا ءوزىنىڭ جاۋىزدىعىمەن دۇنيەنىڭ ۇرەيىن ۇشىرعان كومينتەرننىڭ باسشىسى ءستاليننىڭ ءوزى وسپان باتىردى وڭاي باعىندىرۋ ءۇشىن قازاقتىڭ ءوز ىشىنەن تاعايىندالعان گەنەرال دالەلحان سۇگىرباي ۇلى ارقىلى ءتىل تابىسۋدى قولعا العان «شىعىس تۇركىستان رەسپۋبليكاسى» دەيتىن اسا كۇردەلى تاريحي وقيعالار دا ءوتىپ جاتتى...
التاي ەلىنىڭ شىعىسىندا جاتقان تاۋەلسىز ەل بولىپ سانالاتىن موڭعوليانىڭ سول كەزدەگى اتاقتى مارشالى چويبالسان ارنايى كەلىپ, وسپان باتىرمەن رەسمي كەلىسىمدەر جۇرگىزىپ, تەڭ دارەجەلى ديپلوماتيالىق قاتىناس جاساۋىنىڭ ءوزى الەم تاريحىنداعى اتاقتى كوتەرىلىسشىلەردەن دە كەي جاعدايدا قازاق كوتەرىلىسشىلەرىنىڭ ەرەكشە بولعانىن كورسەتەتىن سيرەك وقيعا دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس.
وسپان باتىر التى الاسى, بەس بەرەسى جوق قازاق جەرىن باسىپ العان باسقىنشىلارمەن عانا سوعىسىپ قويعان جوق, ءدىنسىز قىزىل كوممۋنيستەردىڭ زورلىعىنا باس يمەي, اسىل ءدىنىن دە قورعاپ, بۇل دۇنيەدەگى كەز كەلگەن پەندەلەردىڭ جەتە بەرمەيتىن ەڭ بيىك شەيىت دارەجەسىندە باقيعا اتتاندى.
جاۋى دا ونىڭ رۋحىنىڭ بيىكتىگىن ىشتەي مويىنداپ, ۇرپاعىنا دا, ارتىندا امان قالعان قاندىكويلەك ساربازدارىنا دا وكتەمدىك جاساۋعا باتىلى بارمادى. ولارعا تيىسپەدى, كەلىسىمگە كەلدى. مىنە, بۇل وسپان باتىردىڭ كوزدەگەن ماقساتىنا جەتكەندىگى ەدى.
ارتىندا امان قالعان ادال حالقى وسپاندى ءوز جۇرەكتەرىنە جەرلەدى, اسىل بەينەسىن, داڭقتى ەرلىگىن ۇمىتپاي, كەيىنگى ۇرپاققا قانشاما داستان, جىر, اڭگىمە, زەرتتەۋلەرمەن جەتكىزدى.
بوداندىق قامىتىنان جاڭا شىعىپ, قۇلدىق ق ۇلىقتان ەندى-ەندى ارىلا باستاعان قازاق دەگەن جانكەشتى حالىق – ءبىز ءوز اسىلدارىمىزدى شىن تانيتىن كۇنگە جەتسەك, حالقىنىڭ ازاتتىعى ءۇشىن جانىن پيدا ەتكەن يساتاي-ماحامبەت, كەنەسارى جانە بولشەۆيك قىرعىنىندا حالقىن قورعاپ, كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ كەسىرىنەن اتى ەل ەسىنەن ادەيى ۇمىتتىرىلىپ, بەلگىسىز قالعان قانشاما باتىرلار مەن الاش ارىستارى سىندى قاھارمانداردىڭ قاتارىندا وسپان باتىردىڭ دا تۇرۋعا ءتيىستى ەكەنىن بىلەر ەدىك.
اباي ماۋقارا ۇلى,
جازۋشى-جۋرناليست
