ۇلى اقىننىڭ اتالمىش ولەڭىن نەشە مارتە وقىدىق تا. بىردە «جاقسى ات قانداي بولادى؟» دەگەن قىزىعۋشىلىقپەن دە وقىدىق. بىردە كوركەم ءسوز كەستەسىن تانۋ ءۇشىن مەتافورا, تەڭەۋ ىزدەپ تە بايقادىق. ولەڭنەن بايىرعى ەپيكالىق داستۇردەگى نەبىر دۇلدۇلدەردىڭ, نەبىر تۇلپارلاردىڭ ءىزىن كورەمىز دەپ تە وقىدىق. ءار وقىعان سايىن وزىمىزشە وي تۇيدىك. ولەڭدى وسى جولى تاعى ءبىر وقىپ كوردىك.
مىنە, بۇل جولعى وقىعانىمىزدا اباي جاقسى ات تۋرالى تۋعان حالقىنىڭ ساناسىنداعى يپپولوگيالىق تانىم-ءبىلىمىن كەلىستىرە ايتقان-اۋ دەي كەلىپ, ويىمىزدى جيناقتاپ, ءبىر ارناعا سالىپ كوردىك تە, جاقسى اتتىڭ تۇرمىس-سالت كەڭىستىگىندەگى ورنىن كونتسەپتسفەرالىق قۇرىلىمعا تۇسىردىك.
اباي سيپاتتاعان جاقسى ات كوزشالىمعا اسەم دە, سۇلۋ كورىنەتىن, بىراق شاپسا, ون بەس شاقىرىمنان ءارى اسا الماي, دەمى ءبىتىپ, بولدىرىپ قالاتىن تازا قاندى, اسىل تۇقىم ارعىماق ەمەس. ارىع دەگەن ءسوز ءتۇبىرى «سۇلۋ», «تازا» دەگەندى بىلدىرەدى. تۇرىكپەندەر وزدەرىنىڭ تەكەجاۋمىت ارعىماقتارىن سۇلۋلىعىنا قاراي باعالاپ, گۇلچەچەك, قارلىعاش دەپ, قىزدارىنىڭ اتىمەن اتايدى. ال قازاقتىڭ حالىقتىق ونوماستيكاسىندا مۇنداي ءداستۇر جوق. اباي ايتقان ات – قازاقتىڭ ۇلان-عايىر ۇلى دالاسىنىڭ بيوەكولوگيالىق تابيعاتىنا ساي كەلەتىن, ءجۇز شاقىرىمعا جۋىق جەردى بولدىرماي الاتىن, شاپقان سايىن ۇدەي بەرەتىن, كەڭ تىنىستى, بەلى بەرىك, ىستىق-سۋىققا اسا ءتوزىمدى, قازاقتىڭ قازاناتى. قازاناتتىڭ مۇنداي تاڭداۋلى جۇزدەن جۇيرىك شىققاندارىن حالىق تىلىندە جەسىرلىك ات دەگەن. حالىقتىق وسى اتاۋ عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ جيىرماسىنشى جىلدارداعى شىعارمالارىندا كەزدەسەدى. اقان سەرىنىڭ «باسپا-باس, قىزعا بەرمەس جانۋارىم» دەگەندەگى قۇلاگەرى – جەسىرلىك ات.
بۇل جەردە جەسىر اتاۋى «كۇيەۋى ولگەن ايەل» دەگەن ماعىنادا ەمەس. جەسىر ءسوزى «باتالاسقان قالىڭنىڭ جارتىسىنان استامى بەرىلسە, قالىڭدىق كۇيەۋ جاقتىڭ جەسىرى» اتالادى, ياعني قىزدىڭ باس ەركى بولمايدى.
ولەڭنەن تۇيىلگەن وي جەلىسىن ءارى قاراي جالعاستىرساق, قازاق قوعامىندا جۇيرىك اتتىڭ بايىرعى سالت-ءداستۇر كەڭىستىگىندەگى ورنى ايرىقشا بولعانىن اڭعارامىز.
ۇلى اباي اتتىڭ سىنىنا ارنالعان ولەڭىندە جاقسى اتتىڭ, جۇيرىكتىڭ تانىمدىق بەلگىلەرىن قۇلاعى مەن باسىنان باستاپ, تۇياعى مەن قۇيرىعىنا دەيىن جىپتەن وتكىزگەندەي ءتىزىپ بەرەدى. جۇرتشىلىققا كەڭىنەن ايگىلى اتالمىش ولەڭدى جاقسى ات تۋرالى حالىقتىق ءبىلىمنىڭ سانادا قۇرىلىمدانعان پوەتيكالىق فورماتتاعى كورىنىسى (رەپرەزەنتانتى) دەۋگە بولادى.
ايتالىق قامىس قۇلاق دەگەندەگى ەپيتەت اسەمدىك, سۇلۋلىق ەمەس, جاقسى, جۇيرىك اتتىڭ دىبىسقا قۇلاق تىگە قالاتىن ەلەڭشىلدىگىن, بوكەنقاباق «كوز شاراسى شىعىڭقى, جان-جاعىنا توڭكەرىلە كوز سالا, الىسقا كوز تىگە قارايتىن سەرگەكتىگىن» اڭعارتاتىن بولسا, ال قويان جاق, «جەڭىل ەتسىز باس» دەگەندى; قويمويىن, شىعىڭقى اۋىز ومىرتقا, ۇڭىرەيگەن ساعاق «جۇيرىكتىڭ كەڭ تىنىستى ەرەكشەلىگىن» بايقاتادى. جالپاق جاۋىرىن, جوتالى مىقتىلىقتى, كۇشتىلىكتى, ومىراۋلى سالقى ءتوس «بەرىكتىكتى», كەڭ ساۋىر, تار مىقىن «ورگە سالسا دا, ەڭىسكە سالسا دا شابىسىنان تانباي ۇدەتە بەرەتىنىن», كوتەندىگى شىعىڭقى, سانى تولىق, دوڭگەلەك كوتتى دەگەندەر جۇيرىكتىڭ «ۇزاققا سىلتەيتىن شابىسىنىڭ» بەلگىلەرى دەپ تانىلادى. ال شىدەرلىگى جۋان, بوتا تىرسەك, جۇمىر تۇياق بولۋى تاستاقتى, قۇمايت, قۇمدى جەرلەردە جۇيرىكتىڭ جەر تاڭدامايتىن قاسيەتتەرىن بايقاتادى.
مىنە, اباي ايتقان جاقسى اتتىڭ شاپسا, «جۇيرىك», مىنسە, «بەرىك», «جۋان ءارى جۋاس» سياقتى ايشىقتى كوزشالىمدىق بەلگىلەرى جۇيرىكتىڭ وي-سانادا قۇرىلىمدانعان ومىردەگى ءپروتوتيپى, ياعني قۇرىلىمدانا كەلىپ, بىلىمگە اينالعانى. بۇل ورايدا كورنەكتى ەتنوگراف عالىم حالەل ارعىنباەۆ وتكەن كەزەڭدەردىڭ 60-جىلدارى ابايدى وقي كەلىپ, بىلاي دەگەن ەكەن: «جاقسى اتتىڭ وسى ايتىلعان قاسيەتتەرى تەك اباي عانا بىلەتىن سىر ەمەس, ول قازاق حالقىنىڭ كوپ زاماننان كەلە جاتقان ۇلى ءداستۇرى دەۋگە بولادى. دەمەك, اباي حالىقتىڭ باي تاجىريبەسىن, حالىقتىڭ سارقىلماس ءبىلىمىن ءبىر جۇيەگە كەلتىرىپ, ولەڭمەن جازىپ, ولمەس مۇرا قالدىرعان».
جاقسى اتتىڭ اباي ايتقان پوەتيكالىق فورماتتاعى بەلگىلەرى نەبىر قاس جۇيرىككە دە, بايگە اتىنا دا ءتان دەۋگە بولادى. الايدا قاس جۇيرىك پەن بايگە اتىنىڭ ءمان-ماعىنالارى تەپە-تەڭ ەمەس. بايگە اتىنىڭ ءبارى – جۇيرىك, بىراق جۇيرىكتىڭ ءبارى – بايگە اتى ەمەس. بايگەگە جاراتىپ, بايگەگە قوسقاندا عانا جۇيرىك بايگە اتى ساناتىنا قوسىلادى.
بايگە اتىن جاراتۋ. «ات شاپپايدى, باپ شابادى» دەگەندەي, جۇيرىكتى الدىمەن ارنايى باپتاپ بايگەگە قوسادى. اتى كەلىسكەنمەن بابى كەلىسپەسە, ونداي جۇيرىكتىڭ باعى جانباي, وبالىنا قالادى. جۇيرىكتى بايگەگە باپتاۋ ءۇش نەمەسە التى ايداي ۋاقىتتى كەرەك ەتەدى. ءدۇبىرلى اس بەرۋ, استا-توك توي وتكىزۋ سالتىندا ءتورت-بەس اي, بەس-التى اي بۇرىن ەل-جۇرتقا ساۋىن ايتىپ, حابار جىبەرەتىنى دە سوندىقتان.
بايگە اتىن باپتاۋعا قاتىستى حالىقتىڭ تانىم-بىلىمدەر جۇيەسى وتكەن عاسىرلارداعى ا.كەللەردىڭ, ا.الەكتوروۆتىڭ, سونىمەن قاتار ح.ارعىنباەۆتىڭ, ا.توقتابايدىڭ زەرتتەۋلەرىندە ەرەكشە ورىن الادى. سونداي-اق ق.سارتقوجا مەن ق.ايداۋبايدىڭ, ب.كامالاش ۇلىنىڭ, ج.دادەباەۆتىڭ ماتەريالدارى ات باپكەرلەرىنىڭ ءداستۇرلى ءبىلىم-تانىمدارىنىڭ قىر-سىرىن اشا تۇسەدى. اسىرەسە كورنەكتى ەتنولوگ عالىم نۇرسان ءالىمبايدىڭ عىلىمي جوباسىمەن, باسشىلىعىمەن جارىق كورگەن قازاقتىڭ بەس تومدىق تۇڭعىش ەتنوگرافيالىق ەنتسيكلوپەدياسىندا جىلقى ت ۇلىگىمەن بايلانىستى حالقىمىزدىڭ يپپولوگيالىق ءبىلىم-تانىمدارىنا ايرىقشا ورىن بەرىلگەن. مىنە, وسىلارداعى كەيبىر ەتنوگرافيالىق دەرەكتەرگە قۇلاق تۇرسەك, بايگە اتىن باپتاۋدا الدىمەن باپكەر جۇيرىكتىڭ قارا ەتتى مە, ماي ەتتى مە دەپ, وسى جاعىن ايقىنداۋعا ەرەكشە كوڭىل بولەدى. ءار اتتىڭ ءوز بابى بار. الايدا كەيبىر جۇيرىكتىڭ قوڭىن ءدال ايقىنداۋ قيىنعا سوعادى. ونداي قىزىلاش جىلقىنىڭ جانىنا قوسار ات قوسىپ جايىلىمعا جىبەرەدى. جايىلىمدا ەركىن جۇرگەن, تاڭداعان وتىن وتتاپ, كەۋدەسىن سۋعا توسەپ سۋ ىشكەن جىلقى تۇلىگى تەز وڭالادى. جىلىك مايى اعاردى-اۋ دەگەن شامادا باپكەر جۇيرىكتىڭ قوسارىندا جۇرگەن اتتى سويدىرىپ, جىلىك مايى اعارسا, قىزىل ەتى تولدى دەپ, باپكەر جۇيرىكتىڭ تەرىن تۇزەۋگە كىرىسەدى. جۇيرىكتىڭ تەرىن تۇزەۋ ونىڭ ەرەكشەلىگىنە قاراي جۇرگىزىلەدى. العاشقى كۇندەرى بەس-ون شاقىرىمداي ويلى-قىرلى جەرگە سالىپ, جۇيرىكتى اياڭداتادى, جەلدىرتىپ, جۇگىرتىپ الادى. ساۋ جەلدىرىپ, شاقپاق ەتتەرىن شيراتىپ, سىڭىرلەرىن بەكىتەدى. جۇيرىكتىڭ كوبىك تەرى شىعا باستايدى. كۇندەگى تاسىلمەن باپكەر اتتىڭ بىرنەشە مارتە كوبىك تەرىن شىعارادى. ەت پەن تەرىنىڭ اراسىنداعى كوبىك تەرى الىنعان سوڭ, جۇيرىكتىڭ اششى تەرىن, – قاماۋ تەر دەپ تە اتالادى, – شىعارادى. ءار تەرى الىنعان سايىن باپكەر تەردىڭ ءدامىن تاتىپ كورىپ وتىرادى. جۇيرىكتىڭ تەرى تازارعاندا اششى, كەرمەك ءدامى كەتەدى. اششى تەرى الىنىپ, تازارعان جۇيرىك قۋناق بولادى. ءار تەرى الىنعان سايىن جۇيرىكتى 6-7 ساعاتتاي تاڭ اسىرىپ, سۋىتىپ وتىرادى, تەك تاڭ قىلاڭ بەرگەندە وتقا قويادى. بۇل – بايگە اتىن جاراتۋدىڭ بيوتەحنولوگيالىق قىرلارى.
جۇيرىكتى بايگەگە باپتاۋ جونىندە بۇرىن-سوڭدى ايتىلعان مۇنداي ەتنوگرافيالىق دەرەكتەر از ەمەس. ادەتتە بايگەگە جاراتىپ جۇرگەن جۇيرىككە تاقىمى قاتقان اتشابار بالا ءمىنىپ داعدىلانادى. ونداي بالا ات ۇستىنە يكەمدى ءارى جەڭىل بولادى. ات تا, بالا دا ءبىر-بىرىنە بەيىمدەلە تۇسەدى. باپكەردىڭ اتشابار بالاعا ايتاتىن اقىل-كەڭەستەرى بولادى: «شاۋىپ كەلە جاتىپ, ارتىڭا كەۋدەڭدى بۇرىپ جالتاقتاما, اتىڭنىڭ شابىسى بۇزىلادى, مۇندايعا بايگە اتى سەرگەك, سەزىمتال كەلەدى», – دەيدى.
بايگەگە ات قوسۋ. ابدەن بابىنا كەلدى-اۋ دەگەن شامادا جاراۋ اتتى تاۋەكەل دەپ بايگەگە قوساتىن بولىپ شەشەدى. ەتنيكالىق سانادا فرايم-ستسەناري فورماتىندا ورىن تەپكەن كونتسەپتۋالدى بۇل ۇعىمدى ونىڭ تىلدىك رەپرەزەنتانتتارى بولىپ سانالاتىن لەكسيكا-فرازەولوگيالىق بىرلىكتەر ارقىلى وبەكتيۆتەندىرۋگە بولادى.
بايگە اتىنىڭ ۇيىسىپ قالماسىن دەپ جال-قۇيرىعىن سۇزەدى; كوزىنە ءتۇسىپ كەدەرگى بولماس ءۇشىن كەكىلىن تۇيەدى. ءتىل-كوز تيمەسىن دەپ, توبەسىنە بۇلعاقتاتىپ ۇكى تاعادى. الدىن الا بايگەنىڭ وتەتىن ورىندارى بەلگىلەنىپ, بايگە اتتارى ءدۇبىرلى استا كەم دەگەندە كۇندىك, كۇنجارىمدىق قاشىقتىققا ايدالادى. بايگە اتتارىنىڭ باسىن جىبەرەتىن مەجەلى ورىنى مەن سورەگە جەتەر جەرلەرى, بايگەشىلەردى كۇتۋشىلەردىڭ ورنى; كوتەرمەشىلەردىڭ (كەلەشىلەردىڭ) جانامالاي قوسىلىپ, جۇيرىككە دەم بەرەتىن تۇستارى انىقتالىپ, الدىن الا كەلىسىلەدى. بەلگىلەنگەن بايگەتوبە – رۋلى ەلدىڭ قاسيەت تۇتاتىن جەرى. اس-تويدا ءار رۋ بايگەتوبەنىڭ ءوز جەرىندە بولۋىن قالاپ, سوعان كۇش سالادى.
ات سىنشىلارى كەرمەدەگى بايگە اتتارىنىڭ سىن-سيپاتىن, بابىن بايقاپ, قاي جۇيرىكتىڭ باعى جانعالى تۇرعانىن ايتىپ, بولجام جاسايدى. حابارشىلار «اتشابار! اتشابار!» دەپ جار سالىپ, ات ايداۋشىلار بايگە اتتارىن تۇگەلدەپ, ساناپ شىعادى دا, ءتۇس اۋا اتتاردى مەجەلى جەرگە ايداپ اكەتەدى. «اتىڭىز بايگەلى بولسىن!» دەپ, ات يەلەرىنە ىزگى تىلەك ايتىلىپ جاتادى.
«الۋان-الۋان جۇيرىك بار الىنە قاراي شاباتىن» دەگەندەي ولاردىڭ توپ جارىپ وزا شاۋىپ كەلەتىندەرى دە, قۇيرىق تىستەسىپ, ورشەلەنە كەلەتىندەرى, ات قاراسىن كوبەيتىپ, ورتاسىن الا, سوڭىنا قاراي كەلەتىندەرى دە بولادى.
بايگەگە ات قوسقانداردىڭ «ولسە, تەرىسىن الامىن, ولمەي ءتىرى جەتسە, بايگەسىن الامىن» دەپ, اتىن سەرتپەن قوساتىن سەنىمدىلەرى دە, «جۇيرىكتىڭ باعىن سىناپ بايقاۋ» ءۇشىن ۇمىتپەن قوساتىندار دا, بايگەگە «ات قوسىپتى» دەگەن اتاق ءۇشىن قوساتىندار دا بولادى.
كەيبىر دەرەكتەردە ايتىلعانداي, ءۇش ءجۇز جۇيرىك شاپقان اتاقتى اس-تويدا باس توعىزعا «كۇڭ», ء«ولى وتاۋ», «بەسىك جامبى» تىگىلەدى. ات بايگەنىڭ ورتاسىن الا كەلگەن توپتىڭ باسىنداعىلارىنا, سوڭعى توپتىڭ الدىڭعىلارىنا تىگىلەتىن ارنايى جۇلدەلەرى بولادى. اس-توي يەلەرى جۇلدە تيمەگەن ات يەلەرىن قۇرالاقان قايتارماي, اتتىڭ تەرىنە دەپ شاپان جاۋىپ, اتشابارعا كەزدەمە بەرىپ, قوي وڭگەرتىپ قايتارادى. سىپىرا وزىپ, جۇلدە الماسا دا, جارىستا ات قاراسىن كوبەيتىپ, سوڭىنداعىلارمەن كەلسە دە, ونداي ات اس-تويدان ءبارىبىر بايگە اتى دەگەن مارتەبەمەن قايتادى.
بايگە اتى مارتەبەسى بولماسا, نەبىر جەل جەتپەس جۇيرىكتەردىڭ قۇنى قۇقىقتىق جاقتان بارىمتا-سىرىمتا, جىلقى ۇرىسى سياقتى ەل ىشىندەگى داۋ-دامايدا مال يەسى قاي بيگە بارسا دا, «سىرتى تۇك, ءىشى بوق» جاي عانا قىلقۇيرىقتىڭ قۇنىمەن تەڭەستىرىلەدى.
جۇزدەگەن جۇيرىك جۇگىرتىپ, نەبىر اتاقتى تۇلعالارعا رۋلى ەل بولىپ اس بەرگەنى تۋرالى ءارتۇرلى دەرەكتەر از كەزدەسپەيدى. بايگە اتتارىنىڭ سانىنا ونداي استا شەكتەۋ قويىلماعان. ويتكەنى جەر جاڭعىرتقان ات تۇياعىنىڭ ءدۇبىرى ارۋاقتىڭ (رۋحتىڭ) ريزاشىلىعىن تۋعىزادى دەگەن بايىرعى ميفتىك-ءدىني تۇسىنىكپەن بايلانىستى اس يەلەرى نەعۇرلىم بايگە اتتارىنىڭ كوپ بولۋىن قالاعان. ەل اۋزىندا مۇنداي استى ءدۇبىرلى اس دەپ اتاعان.
بايگە اتى سورەگە جاقىنداعاندا كەلەشىلەر, اتشابارلار ءوز رۋىنىڭ ۇرانىن ايتىپ, ارۋاق شاقىرۋى ات بايگەسى كونتسەپتىسىنىڭ سەمانتيكالىق قۇرىلىمدا ءدىني-ميفولوگيالىق كومپونەنتتىڭ ەرەكشە ورىن الاتىنىن بايقاتادى. سونىمەن بىرگە بايگە اتىنىڭ جال-قۇيرىعىن كۇزەمەيتىنى, بايگە اتىن كەرمەدە ۇستايتىنى, بايگە اتىنا شىدەر سالمايتىنى ت.ب. ىرىم-تىيىمدار دا ەتنوس ساناسىنداعى ەرەكشە تۇسىنىكتەرمەن بايلانىستى بولىپ كەلەدى.
بايگە اتىنىڭ داۋى. مال داۋىنىڭ قيىندىعى اسىرەسە بايگە اتىنا بايلانىستى بولىپ كەلەدى. داۋ-دامايدىڭ اياعى رۋلى ەلدىڭ قامشى سىلتەسكەن توبەلەسىنە دە اينالىپ كەتەدى. ويتكەنى بايگە اتىنىڭ يەسى جەكە ادام بولعانىمەن, ونىڭ اتاعى, ماقتانىشى ارۋاق شاقىرعان رۋدىڭ نامىسى ىسپەتتى بولىپ سانالادى. قازاقتىڭ ارعى-بەرگى تاريحىندا وتكەن تولە, قازىبەك, ايتەكە بيلەردىڭ بيلىگىمەن داۋ مۇراتى ءبىتىپ وتىرعان. استا-توك ءبىر تويدا بايگە اتىنا تالاس بولادى.
سوزىمە كۋا تارتام قالىڭ ەلدى,
سيپاعان, اۋزىن ۇرلەپ, مالىم ەدى.
قولبالا, سەگىز جاستا ءتىسى ءبۇتىن,
تۋعاننان بار مىنەزى ءمالىم ەدى, –
دەپ بايگە اتىنىڭ يەسى «اۋزىن ءۇرىپ, اياعىن سىلاپ قولىنان ق ۇلىنداتقان ءوز مالى» ەكەنىنە جالپاق جۇرتشىلىقتى كۋا ەتەدى. سوندا «ات مەنىكى» دەپ وتىرعان تولەباي سىنشى قامشىسىن تاستادى دا ءوز دالەلىن ايتتى. مەنى ەل بوسقا سىنشى اتاپ جۇرگەن جوق. مەن ومىرىمدە كورمەگەن مالدىڭ ەنەسىن كورىپ, ءتولىن تانيمىن, ءتولىن كورىپ ەنەسىن ءدال اجىراتامىن. ال مىنا جۇيرىك ات مەنىڭ بوز بيەمنىڭ قۇلىنى ەكەنى داۋسىز. ءبىر كەزدە بۋاز كەزىندە بوز بيەم قولدى بولدى دا, كوز جازىپ قالدىم. ۇرى اۋىلىمدى تورۋىلداپ جۇرگەن كەزىندە قولعا ءتۇسىرۋ ءۇشىن سويداۋىتتاي جىگىتتتەردى كۇندىز-ءتۇنى جىلقىعا قاراۋىلداتتىم. ارادا ءبىر جىل وتكەندە بوز بيەمدى ءمىنىپ جىلقى ۇرلاۋعا كەلگەن ۇرى قاشىپ قۇتىلدى. بيەمدى تاستاپ قاشقان ەكەن, اۋاعا ۇشقانى, جەرگە ءسىڭىپ كەتكەنى بەلگىسىز, زىم-زيا قۇرىدى.
بيەم قولدى بولسا دا وزىمە كەلدى. ال ق ۇلىنى قايدا دەپ جۇرەتىن ەدىم. بۇگىن بايگەدەن وزىپ كەلگەن سۇر قاسقانىڭ وسى بوز بيەدەن تۋعان ق ۇلىن ەكەنىن تانىپ: «وزىمە قايتار, بايگەگە سەن-اق يە بولا عوي» دەسەم, كونەر ەمەس. ونىڭ سوڭى توبەلەسكە اينالعانىن ءبارىڭ دە كورىپ-ءبىلدىڭ,– دەپ ءوز ءۋاجىن ايتادى.
ءىس قيىنعا اينالعان سول تۇستا جاڭادان داۋعا بيلىك ايتىپ, بالا بي اتانىپ جۇرگەن تولەگە جينالعان جۇرت تورە بەرۋ تىزگىنىن ۇستاتادى. سوندا بيلىك جاساۋشى بالا بي ەكى جاقتىڭ دا وسى تۇلپاردىڭ ەنەسى اتانعان بيەلەرىن الدىرتىپ, ءۇش كۇندىك جولعا ايداتادى جانە ءۇش كۇن دامىل بەرمەي شارشاتىپ كەلۋدى تاپسىرادى.
ءۇشىنشى كۇنى ەل بيلىكتوبەگە جينالادى. ەكى بيە دە اق كوبىگى اعىپ, بولدىرىپ ارەڭ جەتەدى. سول كەزدە بايلاۋلى تۇرعان تۇلپارعا تولەبايدىڭ تارپاڭ بيەسى وقىرانىپ, جەلىنى ءيسىنىپ, تۇرا قالادى, تۇلپار دا ەنەسىن تانىپ وقىرانادى. سوندا تولە بي تولەباي سىنشىعا قاراپ, «تۇلپار – سىزدىكى» دەيدى. جينالعان جۇرت بالا ءبيدىڭ تورەلىگىنە رازى بولادى. بوزبيەنى ۇرلاپ ق ۇلىنداتىپ العان سوڭ ءوزىنىڭ بيەسىنە, – ق ۇلىنىن قاسقىر جەپ كەتكەن بيەسىنە, تەلىپ, قولبالا قىلىپ وسىرگەن ەكەن. ال بوز بيەنى ءوز يەسىنىڭ – تولەباي سىنشىنىڭ, اۋىل جاعىنا قويا بەرگەن ەكەن. اسىرە جىلقىقۇمار, ءسويتىپ, ء«وز ۇرلىعىن» مويىنداپ, اقيقاتىنا قالىڭ جۇرتتىڭ كوزىن جەتكىزگەن بالا بي – تولەگە رازى بولىپ, «ۇرلىعىن» مويىنداعان ەكەن («قازاقتىڭ اتا زاڭدارى»).
بايگە اتىن ارۋلاۋ. بايگە اتى ابدەن قارتايعان سوڭعى شاعىندا, جانى شىعار كەزدە ارام ولمەسىن دەپ, پىشاق ۇرىپ باۋىزدايدى دا باسىن كەسىپ الىپ, دەنەسىن كومەدى, ۇستىنە تاس ۇيەدى. باس تەرىسى الىنعان جۇيرىكتىڭ باسىن اق ماتاعا وراپ, الگى ۇيگەن تاستىڭ ۇستىنە قويادى. حالىقتىق ونوماستيكادا بۇنداي ورىنداردى تاسوبا, ۇيگەنتاس, توراتباسى دەپ اتايدى. ونداي اتاۋلاردىڭ كەيبىرى «كورىنگەن سونادايدان توراتباسى, جاماندى جاراتقانشا جاراتپاشى» دەگەندەي حالىقتىڭ قارا ولەڭدەرىندە دە ۇشىراسادى. قازاقتىڭ ەجەلگى جەرلەرىندە تاسوبا, ۇيگەنتاس اتاۋلارى از كەزدەسپەيدى. وسىنداي ۇيگەن تاستاردا مۇك, قىنا باسقان جىلقى باسىنىڭ تۇرعانى جايىندا دەرەكتەر دە بار. كورنەكتى ەتنوگراف جازۋشى ساپارعالي بەگاليننىڭ دەرەكتى ەتنوگرافيالىق اڭگىمەسىندە ارقالىقتىڭ بوساعا دەگەن بيىگىندەگى تاسوبادا اتاقتى بايگە اتى سۋاڭكوكتىڭ باسى تۇرعانى تۋرالى ايتىلادى. س.بەگالين سۋاڭكوك پەن ونىڭ يەسى بيگەلدى باتىر تۋرالى اۋىزەكى دەرەكتى جاستاۋ كەزىندە مۇسا قاريادان ەستىپ, وسى اتتاس ەتنوگرافيالىق اڭگىمەسىنە ارقاۋ ەتكەن. اتاقتى سول سۋاڭكوكتى بالتا اقىن:
سۋاڭ-سۋاڭ جۇگىرگەن,
باسىن تارتسا بۇگىلگەن,
بايلاسا بەلدەۋ تارتپاعان,
بۋلانسا ءنار تاتپاعان,
ايقاي شىقسا ورعىعان,
بەلەستەن بەلەس سىرعىعان,
توزاڭىن عانا ەل كورگەن,
شابىسىن جالعىز جەل كورگەن,
ىلەسپەگەن قۇس ۇشىپ,
جاناسپاعان ات شاۋىپ, –
دەپ جىرعا قوسقان.
ءسوز سوڭى. بالكىم وقىرماندارىمىزدىڭ ءبىرى مۇنداي ەسكىلىكتەردى نەسىنە ايتىپ وتىر دەر. ايتۋعا ءماجبۇرمىز. جاھاندانۋدىڭ الىپ قۇرساعىندا جۇتىلىپ كەتپەس ءۇشىن ءار حالىق وتكەندەگى ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن ەلەۋسىز قالدىرماي, ەسكە الىپ, قايتا قاراپ جاتىر.
روبوت تەحنيكاسىن جاساۋشى الەمدەگى ينجەنەر عالىمدار دا ءوز ەلىنىڭ ءداستۇرلى مادەنيەتىندەگى قۇندىلىقتار جۇيەسىن روبوتقا ەنگىزۋدى ماقسات تۇتىپ وتىر.
سونىمەن, قورىتا ايتقاندا, «جاقسى ات» كونتسەپتىسىنىڭ مازمۇندىق قۇرىلىمىندا دالا مالشىلىعىنىڭ بيوەكولوگيالىق, بيوتەحنولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرمەن, قوعامداعى الەۋمەتتىك قاتىناستارمەن بايلانىستى ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى اڭعارتاتىن ماندىلىكتەر جاتىر. بۇل – ۇلى ابايدى تاعى ءبىر وقىعانداعى تۇيگەنىمىز.
نۇرگەلدى ءۋالي,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
