الاش ۇلت-ازاتتىق وكىلدەرىنىڭ العاشقى قادامدارىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالاتىن 1905 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا قوياندى جارمەڭكەسىنەن جولدانعان پەتيتسيادا پاتشا وكىمەتىنىڭ وتارلاۋ ساياساتىنا اشىقتان-اشىق قارسىلىق بىلدىرىلگەن بولاتىن. وندا جەرگىلىكتى اكىمشىلىك ورىندارىنىڭ سوڭعى كەزدەگى قۋعىن-سۇرگىن شارالارى اڭگىمە وزەگى بولدى. «دالالىق ەرەجەنىڭ» 99-بابى بويىنشا قىر ولكەسى گەنەرال-گۋبەرناتورىنىڭ مەدرەسە (مەكتەپ) اشۋعا جانە مەشىت سالۋعا رۇقساتى بولعانىمەن ولار قازاق ءتىلىن وقىتاتىن مەكتەپتەردى قۋعىنعا ۇشىراتتى. وسىنداي جاعدايلاردى ايتا وتىرىپ, پەتيتسيادا انا ءتىلىن پايدالانۋعا ەركىندىك بەرۋ ەڭ قاجەتتىلىك دەپ اتاپ كورسەتىلدى. سوندىقتان جەرگىلىكتى تىلگە بارلىق شەكتەۋدى الىپ تاستاۋ ۇسىنىلدى. وسى ماسەلەلەردى كوتەرە وتىرىپ, پەتيتسيا جولداۋشىلار قازاق دالاسىندا ءبىلىم بەرۋ ءىسىن دۇرىس جولعا قويۋ كەرەك دەپ سانايتىنىن, ول ءۇشىن اۋىل مەكتەپتەرىندە قازاق الىپپەسىن ەنگىزۋ, قازاق تىلىندە ساباق بەرۋ, جابىلىپ قالعان ينتەرناتتار مەن پانسيونداردى قالپىنا كەلتىرۋدى, بولىس كەڭسەلەرىندە ىسقاعازدارىن قازاقشا جۇرگىزۋدى تالاپ ەتكەن بولاتىن.
مۇنىڭ بارلىعىن تەرەڭ تۇسىنگەن, حالقىنىڭ مۇددەسىنە قايشى جۇرگىزىلگەن پاتشالىق ساياساتتى العاش بارىنشا ۇعىنعان, ونى اشىنا سىناعانداردىڭ العاشقى قاتارىندا الاش قوزعالىسىنىڭ جەتەكشىسى ءاليحان بوكەيحان بولدى. ول 1905 جىلدىڭ قاراشاسىندا ماسكەۋدە جالپىرەسەيلىك جەرگىلىكتى جانە قالالىق قايراتكەرلەر سەزىنە قاتىسىپ, وندا 4 ميلليون قازاق حالقىنىڭ اتىنان ءسوز سويلەپ, قازاق ءتىلىن وقىتاتىن مەكتەپتەردىڭ قۋعىنعا ۇشىرايتىنىن, قاتاڭ باقىلاناتىنىن ايتىپ, انا ءتىلىن پايدالانۋعا ەركىندىك بەرۋ ەڭ قاجەتتىلىك دەپ اتاپ كورسەتىپ, جەرگىلىكتى تىلگە بارلىق شەكتەۋدى الىپ تاستاۋدى ۇسىندى. الايدا بۇل ۇسىنىستاردى تىڭدايتىن قۇلاق تا, كورەتىن كوز دە ول كەزدە دە, كەيىن دە بولا قويعان جوق.
كەشەگى پاتشالىق رەسەيدىڭ ساياسي جالعاسىنداي بولعان, الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىكتى ءسوز جۇزىندە ۇرانداتىپ ساياسي ساحناعا شىققان كەڭەس زامانىندا دا ءتىلىمىزدىڭ ايدارىنان جەل ەسىلگەن جوق. الاش الىپتارىنىڭ ءبىرى مۇستافا شوقاي: «ورىستىڭ پاتشالىق مەكەمەلەرى ءبىزدىڭ ۇلتتىق دامۋىمىزدى تەجەپ كەلسە, بولشەۆيكتەردىڭ باسقارۋى حالقىمىزدى ۇلتتىق سەزىمنەن جۇرداي ەتۋگە, مۇنداي سەزىمدى كوكىرەگىنەن ءبىرجولا سىلىپ تاستاۋعا تىرىسىپ وتىر» دەپ جازعان بولاتىن. دەگەنمەن 1920 جىلدان باستاپ قازاق اسسر-ىندە مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە انا ءتىلىمىز مەملەكەتتىك ءتىل دەڭگەيىندە قولدانىلىپ, ىسقاعازدارى قازاق تىلىندە جۇرە باستادى. 1920-1925 جىلدارى قازاق اسسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولعان ساكەن سەيفۋللين بيىك لاۋازىمدىق قىزمەتتە ءجۇرىپ, ەلىمىزدەگى قازاق ءتىلىن قولداپ, توعىز ماقالا جازعان بولاتىن. الايدا كەڭەستىك بيلىك ازامات سوعىسىن وزدەرىنە ءتيىمدى جاعدايدا اياقتاپ, تۇتاس ايماققا ۇستەمدىك قۇرعاننان كەيىن ءوزىنىڭ شىنايى بولمىسىنا كوشكەن ەدى. سونىڭ ءبىرى – ءتىل سالاسىنداعى جاڭاشا ساياسات. انا ءتىلدى ارداقتاعاندار «ۇلتشىل» اتالىپ, سول ءبىر زوبالاڭ زاماننىڭ قۇربانى بولدى. وسىنداي ساياساتتان باستاۋىش كلاسس 5 جىلدىق بولسىن, ونىڭ العاشقى ءۇش جىلىندا ۇل-قىزدارىمىز ءوز انا تىلىندە ەركىن وقىپ, جازا جانە سويلەي السىن, سودان سوڭ 4-كلاستان ورىس ءتىلىن وقىتايىق دەگەن تاماشا پەداگوگ ءارى پسيحولوگ, ۇلى ۇستاز احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ اسىل وسيەتى كەلمەسكە كەتتى.
قازاق تىلىنە دەگەن قيانات كەڭەستىك كەزەڭدە قازاقستاننىڭ ءوزىنىڭ ەڭ باستى قۇجاتىنان باستالدى. 1937 جىلعى كونستيتۋتسيادا ەجەلدەن وسى جەردىڭ يەسى جانە مەملەكەت قۇرۋشى ۇلتتىڭ ءتىلى تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوز جازىلمادى. مۇنى نەگىزگى زاڭدى دايىنداعاندار بىلمەدى ەمەس, ءبىلدى. بىراق كەشە عانا «ۇلتشىلداردىڭ» جاپپاي قۋدالاۋىنان, قىرعىنعا ۇشىراۋىنان ۇرەي بيلەگەندەر ماسكەۋگە قاراپ, بىردەڭە دەۋگە باتا المادى. كەيىن 1978 جىلى قابىلدانعان رەسپۋبليكا كونستيتۋتسياسىندا دا انا ءتىلىمىز «ۇمىت» قالدى. سونىمەن جەرگىلىكتى حالىق وداق كونستيتۋتسياسىن باسشىلىققا الىپ, ورىس ءتىلىن مەملەكەتتىك ءتىل جانە ۇلتارالىق قارىم-قاتىناس قۇرالى رەتىندە پايدالانۋعا ءماجبۇر بولدى. بۇل ۇلتتىق ايماقتاردى مەنسىنبەۋدىڭ, باسىنعاندىقتىڭ اشىق تا ايقىن كورىنىسى بولاتىن. كوممۋنيست كوسەمدەرىنە بۇل دا از كورىندى. سودان ەلىمىزدە ورىس ءتىلىنىڭ ۇستەمدىگىن ارتتىرا تۇسۋگە باعىتتالعان قۇجات – 1938 جىلعى 13 ناۋرىزدا سسسر حالىق كوميسسارلار كەڭەسى مەن بكپ(ب) ورتالىق كوميتەتى «ۇلتتىق رەسپۋبليكالار مەن وبلىستاردىڭ مەكتەپتەرىندە ورىس ءتىلىن مىندەتتى وقىتۋ تۋرالى» قاۋلى قابىلدادى. بۇل ءوز ەلىندە ازشىلىق بولىپ قالعان, كەشە عانا شىنايى زيالى قاۋىمىنان ادا ەتىلگەن ءبىزدىڭ رەسپۋبليكا حالقى ءۇشىن زور قيىنشىلىقتارعا جول اشتى. سودان سول كەزدە دە بولعان, كەيىن دە جەتىپ-ارتىلاتىن سولاقاي بەلسەندىلەر العا شىعىپ, ماسكەۋدىڭ ساياساتىن جالاۋلاتىپ الىپ كەتتى. ولار ورىس ءتىلىنىڭ ۇستەمدىگىن ورناتۋعا بىلەك تۇرە, ماڭداي تەرلەرىن سۇرتۋگە ۇلگەرە الماي كىرىستى. وسى جىلدىڭ 5 ساۋىرىندە قازاقستان كپ(ب) وك جانە قازسسر حالىق كوميسسارياتى كەڭەسى ىلە-شالا ارنايى قاۋلى ءارى كەشەندى ءىس-شارا قابىلدادى. وندا 1938-1939 وقۋ جىلىنان باستاۋىش مەكتەپتىڭ ەكىنشى كلاسىنىڭ ەكىنشى جارتىسىنان, تولىق ەمەس ورتا جانە ورتا مەكتەپتەردىڭ ءۇشىنشى كلاسىنان باستاپ ورىس ءتىلىن وقىتۋدى قامتاماسىز ەتۋ رەسپۋبليكا حالىق اعارتۋ كوميسسارياتىنا ۇسىنىلدى. الايدا مۇنى قاتاڭ قاداعالاۋعا ۇلى وتان سوعىسى كەدەرگى كەلتىردى. سودان ون جىلدان سوڭ بۇل شارالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى تاعى دا ارنايى قارالىپ, قازاقستان كپ(ب) وك 1948 جىلدىڭ 2-3 تامىزىندا «قازاق مەكتەپتەرىندە ورىس ءتىلىن وقىتۋ تۋرالى» قاۋلى قابىلداندى. وندا قازاق مەكتەپتەرىندە, اسىرەسە اۋىلدىق جەرلەردە ورىس ءتىلى قاناعاتتانعىسىز وقىتىلىپ جاتىر دەپ, 1948-1949 وقۋ جىلىنان باستاپ قازاق مەكتەپتەرىندە ورىس ءتىلىن وقىتۋدى ءتۇبىرلى جاقسارتۋ ماقساتىندا ءبىرىنشى كلاستىڭ ەكىنشى جارتىجىلدىعىنان باستاپ وقىتۋدى, وسىعان بايلانىستى كوپتەگەن ناقتى شارانى جۇزەگە اسىرۋ مىندەتتەلدى. ءتىپتى تاجىريبە ەسەبىندە, قازاق مەكتەبىنىڭ 8-10 كلاستارىندا ماتەماتيكا, فيزيكا, حيميا جانە دەنەشىنىقتىرۋ پاندەرىن ورىس تىلىندە وقىتۋ ۇسىنىلدى. وسى ارادا تاڭعالاتىن ءبىر ماسەلەگە توقتاي كەتپەۋ مۇمكىن ەمەس. وسىدان جەتپىس جىلداي ۋاقىت وتكەندە بۇگىنگى كۇننىڭ سولاقاي بەلسەندىلەرى جاراتىلىستانۋ پاندەرىن اعىلشىن تىلىندە وقىتايىق دەگەن ۇسىنىستار جاسادى. ولاردىڭ تۇسىنىكتەرىنشە, قازاقتىڭ ۇل-قىزدارى بۇل پاندەردى ءوز تىلدەرىندە بىلمەۋى كەرەك ەكەن. بۇدان اسقان باسسىزدىق بولار ما؟ قۇدايعا شۇكىر, بۇل تولىق جۇزەگە اسپاي قالدى-اۋ دەيمىن.
ءتىل تاعدىرىن اڭگىمە ەتكەندە سوڭعى ءبىر عاسىردا ءالىپبي جۇيەسىنىڭ تۇراقتى وزگەرۋىمەن كەلە جاتقانىن دا ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ جازۋىنان لاتىنعا كوشتىك. ال لاتىننان كيريلگە ءبىر جارلىقپەن ءبىر تۇندە اسىعىس اۋىستىردى. ال سوڭعى شارا ەلىمىزدىڭ انا تىلدىك كەڭىستىكتىگىندە قانشاما قايشىلىقتى جاعدايلار تۋعىزدى. مۇنى سوناۋ فرانتسيادا ءجۇرىپ, كەڭەس وداعىنداعى, اسىرەسە تۇركىستاندا بولىپ جاتقان ەكونوميكالىق, ساياسي-الەۋمەتتىك سالالارداعى وزگەرىستەردى ءجىتى باقىلاپ وتىرعان مۇستافا شوقاي: «رۋحاني سالادا ماڭىزدى ءرول وينايتىن ءالىپبي ماسەلەسىندە دە كەڭەستەردىڭ ساياساتى بەلگىلى. ولار ءوز تەپكىسىندە وتىرعان تۇرىكتەرگە ورىس ءالفاۆيتىن زورلاپ تاڭۋ ارقىلى تۇركيالىق باۋىرلارىمىزدى ءبولىپ تاستاۋدى كوزدەيدى», دەپ جازعان ەدى.
جوعارىداعى شارالار وداق ورتالىعىنا ءالى دە جەتىمسىز سانالدى. سودان 1990 جىلعى 24 ساۋىردە كەڭەستىك كەڭىستىكتە ورىس ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىن قۇقىقتىق جاعىنان بەكىتۋ ماقساتى بولعان كسرو حالىقتارىنىڭ تىلدەرى تۋرالى زاڭ قابىلداندى. باقىتىمىزعا وراي وداق ىدىراپ, ول جۇزەگە اسپاي قالدى. ال ول جۇزەگە اسقاندا, بالكىم, قازىر انا ءتىلىمىزدىڭ ۇلگىلەرىن مۇراجايلاردان ىزدەپ جۇرەر مە ەدىك؟ قۇداي ونىڭ بەتىن اۋلاق ەتسىن!
1985 جىلدان باستالعان سوزگە شەشەن, كوممۋنيست كوسەم م.س.گورباچەۆتىڭ قوعامدىق-ەكونوميكالىق ءومىردى قايتا قۇرۋعا, «كەمەلدەنگەن» ءسوتسياليزمدى «جاڭارتۋعا» باعىتتالعان ساياسي قادامى ۇلتتىق رەسپۋبليكالارعا وزدەرىندە قالىپتاسقان ساياسي الەۋمەتتىك جاعدايعا سىن كوزىمەن قاراۋعا مۇمكىندىك بەردى. مۇنداي كوزقاراستى ەلىمىزدىڭ زيالى قاۋىمى تاعى دا انا تىلىمىزدەن باستادى. ويتكەنى ءتىلى ازات حالىق قانا شىنايى بوستاندىقتىڭ ءتاتتى ءدامىن سەزە الادى. ءتىل – بوستاندىقتىڭ العى شارتى. ءتىلى ازات بولماي, رۋح ازات بولمايدى. رۋحى بوستاندىق الماعان حالىقتىڭ ازىپ- توزاتىنىن تاريح تالاي دالەلدەگەن بولاتىن, دالەلدەپ كەلەدى. سودان ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا ۇلتشىل ازاماتتاردىڭ بەلسەندى ارالاسۋىمەن, قىزۋ تالاس-تارتىستىڭ ارقاسىندا 1989 جىلدىڭ 22 قىركۇيەگىندە قازاق كسر جوعارى كەڭەسىنىڭ كەزەكتەن تىس ون ءتورتىنشى سەسسياسىندا ء«تىل تۋرالى» زاڭ قابىلدانىپ, قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك مارتەبەگە يە بولدى. وسىلاي ءتىلىمىزدىڭ مەرەيىن كوتەرۋگە, قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋگە باعىتتالعان بۇكىلحالىقتىق ءىس باستالىپ-اق ەدى. الايدا بۇل ۇزاققا سوزىلمادى. وكىنىشتىسى – سول كەزدەگى جەر-جەردە كورىنە باستاعان ۇلتتىق رۋحقا ءتيىستى ءورىس بەرىلمەدى. اسقاق يدەيا جاڭا جاعدايدا ۇلتتىق مۇراتتارىمىزدى شەشۋمەن جالعاستىرىلمادى, سانامىز تاۋەلسىزدىك تالاپتارىنا سايكەس ءتيىستى جاڭارا تۇسپەدى. سودان انا تىلدىك كەڭىستىكتە كوپتەن قوردالانعان ماسەلەلەر شەشىمىن تاپپاي, جالعاسا بەردى, جالعاسا بەردى...
بىرنەشە عاسىر وتارشىلدىقتان پايدا بولعان جالتاقتىق, كەشە عانا ۇستەمدىك جاساعان, ەندى جالعاسا تۇسكەن قۇلدىق پسيحولوگيا جىگەرلى ىسكە جىبەرمەدى, جىبەرمەي كەلەدى. ونىڭ ۇستىنە 1995 جىلعى كونستيتۋتسيانىڭ 7-بابىنىڭ 1-تارماعىنداعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلى» دەگەن حالقىمىزدىڭ كوپتەن اڭساعان اسا ماڭىزدى قۇقىقتىق نورماسى كەلەسى تارماقتاعى «مەملەكەتتىك ۇيىمداردا جانە جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورگاندارىندا ورىس ءتىلى رەسمي تۇردە قازاق تىلىمەن تەڭ قولدانىلادى» دەگەن قايشىلىقتى سويلەممەن ءتيىستى كۇشىنەن ايىرىلدى. سودان ورىس ءتىلى شىن مانىسىندە مەملەكەتتىك مارتەبەگە كوتەرىلىپ, ۇلتارالىق قارىم-قاتىناس تىلىنە اينالدى.
وسى ارادا ءوز ماسەلەسىنە ءوزى يە كورشى وزبەكستانداعى جاعداي تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوز ايتا كەتەيىك. راس, كەيبىرەۋلەر ءبىزدى ولارمەن سالىستىرماۋ كەرەك دەۋى مۇمكىن. ول كەيبىر جايلارعا بايلانىستى ءجونسىز دە ەمەس. الايدا ءبىز رەتى بار نارسەنىڭ ءوزىن جاساۋعا دارمەنسىزدىك تانىتىپ كەلەمىز عوي. ولار دا 1989 جىلى ءوز تىلدەرىنىڭ مەملەكەتتىك مارتەبەسىن شەشكەن بولاتىن. مۇنى قاناعات تۇتپاي, 1995 جىلى وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى» زاڭى قابىلداندى. ال ءبىز 1997 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ءتىل (بۇل شىنىنا كەلگەندە «و يازىكاح» بولاتىن) تۋرالى زاڭدا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى – قازاق ءتىلى» دەپ كونستيتۋتسيالىق نورمانى قايتالاۋدان اسا المادىق. ءتىپتى سودان بەرى جيىرما جىلدان استام ۋاقىت وتسە دە, قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك مارتەبەسىن كوتەرىپ, ونىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتە تۇسەتىن بىردە-ءبىر قاعيداتتى شارا قابىلداي الماي كەلەمىز.
2006 جىلدىڭ 11 مامىرىندا «انا ءتىلى» گازەتىنە بەرگەن «قازاقستاننىڭ بولاشاعى – قازاق تىلىندە» اتتى سۇحباتىندا ەلباسىمىز تىلدەر تۋرالى زاڭدى قايتا قاراپ, قاجەت بولسا, وعان زامانا تالابىنا ساي وزگەرىستەر ەنگىزۋ كەرەك دەگەن ەدى. بىراق بۇعان پارلامەنت تە, ۇكىمەت تە بىلق ەتكەن جوق. سودان بەرى ارادا ون ءتورت جىل ءوتتى, مۇنى قازىر ەشكىم ەسكە دە المايدى. تەك انا ءتىلى تۋرالى قۇرعاق ۇراندارمەن ءوزىمىزدى الداندىرىپ كەلەمىز. ال دارمەنسىز, قايشىلىقتى جايلاردان اياق باسا المايتىن ءتىل تۋرالى زاڭ, شىنىنا كەلگەندە, انا ءتىلىمىزدىڭ دامۋىنا تۇساۋ بولا باستادى.
بىرەر مىسالعا جۇگىنە كەتەيىك. وسى زاڭنىڭ ءىى, ءىىى جانە ءىV تاراۋلارىنداعى 27 زاڭدىق نورمانىڭ 21-ىندە «مەملەكەتتىك تىلدە جانە ورىس تىلىندە» دەگەن ءسوز تىركەستەرىمەن قاتار «قاجەت بولعان جاعدايدا باسقا تىلدەردە جۇرگىزىلەدى» دەگەن سياقتى قوساقتاۋلار باسقا ەتنوس وكىلدەرىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلۋىنە قاجەتتىلىكتى جويدى. بىزدەن باسقا ەشبىر ەلدەن ءدال بۇلاي مەملەكەتتىك تىلمەن باسقا تىلدەردى قوساقتاپ جازۋدى تابا المايسىڭ. سونداياق زاڭنىڭ «مەملەكەتتىڭ ءتىل جونىندەگى قامقورلىعى» دەگەن 6-بابىندا «مەملەكەت قازاقستان حالقىنىڭ تىلدەرىن وقىپ-ۇيرەنۋ مەن دامىتۋ ءۇشىن جاعداي تۋعىزۋ جونىندە قامقورلىق جاسايدى» جانە ء«تىلدى مەملەكەتتىك قورعاۋ» اتتى 23-باپتىڭ ءبىرىنشى بولىگىندەگى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا مەملەكەتتىك ءتىل جانە بارلىق باسقا تىلدەر مەملەكەتتىڭ قورعاۋىندا بولادى. مەملەكەتتىك ورگاندار بۇل تىلدەردىڭ قولدانىلۋى مەن دامۋىنا قاجەتتى جاعداي جاسايدى» دەپ جاي جازىلا سالعان باپتار ونسىز دا تەگەۋرىندى, ونداعان جىل جەكە بيلەپ كەلگەن ورىس ءتىلىن العا شىعارسا, ء«تىلدى قۇقىقتىق قورعاۋ» اتتى 5-تاراۋىنىڭ 23-بابىنداعى ء«تىلدىڭ دامۋى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ باسىمدىعىن جانە ىسقاعازدارىن جۇرگىزۋدى قازاق تىلىنە كەزەڭ-كەزەڭمەن كوشىرۋدى كوزدەيتىن مەملەكەتتىك باعدارلامامەن قامتاماسىز ەتىلەدى» دەگەن قاعيدانىڭ اقىرى بوس ءسوز بولعانىن وتكەن ۋاقىت ايقىن كورسەتتى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 1998 جىلعى 14 تامىزدا قابىلداعان «مەملەكەتتىك ورگانداردا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىلۋ اياسىن كەڭەيتۋ تۋرالى» قاۋلىسىنان جۇرتشىلىق كۇتكەن ءۇمىت تە اقتالمادى, ول دا قۇرعاق سوزدەردەن اسا المادى. سونىمەن قازىرگى كەلەشەگىمىز دەپ وتىرعان قاراكوز جاستارىمىزدىڭ, جاس ماماندارىمىزدىڭ دەنى, ءتىپتى بيلىك باسىندا جۇرگەندەردىڭ وزدەرىنىڭ ءوز انا تىلدەرىندە ەركىن سويلەي الماۋى, ءتىپتى كەيبىرەۋلەرىنىڭ سويلەۋگە تالپىنبايتىن جاعدايى قالىپتاستى. ويتكەنى ولار ونداي لاۋازىمدى قىزمەتكە بارۋ ءۇشىن قازاق ءتىلىن ءبىلۋ مىندەتتى ەمەس ەكەنىن جاقسى بىلەدى.
اششى دا بولسا, اشىق ايتقاندا, وسى كەزگە دەيىن قازاق ءتىلى تۋرالى ساياساتتا قاتاڭ وڭ جۇيە قالىپتاسا الماي كەلەدى. ءبىر مىسال كەلتىرە كەتەيىك. وسىدان ون شاقتى جىل بۇرىن (2004) ەلباسى ء«ۇش ءتىلدىڭ بىرلىگى» يدەياسىن ۇسىنعان بولاتىن. ونداعى وي ءبىزدىڭ ۇرپاقتارىمىز ءوز انا ءتىلىن جەتىك ءبىلىپ, ورىس ءتىلىن ونىڭ ۇستىنە اعىلشىن ءتىلىن, تىلدەرىن عانا ەمەس سول حالىقتاردىڭ تاريحىن, مادەنيەتى مەن عىلىمىن بىلەتىن بولسا, ءبىزدىڭ قوعام وركەنيەتتىڭ جاڭا ءبىر بەلەسىنە كوتەرىلەر ەدى دەگەن ماقسات ەدى. الايدا سول كەزدەگى ساياساتشىل اۋدارماشىلار (كوبىنە ورىس تىلىندە سويلەيتىن) «تريەدينستۆو يازىكوۆ» دەگەندى ء«ۇش تۇعىرلى ءتىل» دەپ اۋداردى. مۇنى بايقاعان ەلباسى 2008 جىلعى 29 مامىردا قازاقتىلدى اقپارات قۇرالدارىنىڭ جەتەكشىلەرىمەن كەزدەسۋىندە وسى ء«ۇش ءتىلدىڭ بىرلىگىن» (استە ء«ۇش تۇعىرلى ءتىل» ەمەس) دۇرىس تۇسىنبەگەندەرگە: «قازاق ءتىلى ءۇش ءتىلدىڭ بىرەۋى بولىپ قالمايدى. ءۇش ءتىلدىڭ ءبىرىنشىسى, نەگىزگىسى, باستىسى, ماڭىزدىسى بولا بەرەدى. قازاق ءتىلى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى» دەپ قاداپ ايتقان بولاتىن. بىراق وسى ء«ۇش تۇعىرلى ءتىل» مەملەكەتتىك باعدارلامالارعا كىرىپ, كۇندەلىكتى ومىردە كوپتەگەن قايشىلىق جالعاسا ءتۇستى. باسقانى بىلاي قويعاندا, باسشىلارى ەكى-ءۇش جىلعا جەتپەي ءجيى اۋىسىپ وتىراتىن ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ قازاق بالاباقشالارىندا ءۇش ءتىلدى ۇيرەتۋگە ۇمتىلۋىنان تۋعان قيىنشىلىقتار قانشاما بولدى. مەنىڭ بۇل تۋرالى جازباعان بيلىك تارماعى قالمادى. ەش ارەكەت بولمادى. تەك پرەزيدەنتىمىز ق.توقاەۆ الدىمەن ءوز ءتىلىمىزدى بىلەيىك دەگەننەن كەيىن عانا بۇعان تىيىم سالىندى.
وسىنداي جاعدايدا نە ىستەۋگە بولادى, قازىرگى قيىندىقتان قالاي شىعامىز؟ ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆتىڭ ء«تىل ماسەلەسىنە بەيجاي قاراپ, نەمقۇرايدىلىق تانىتاتىن بولساق, مەملەكەتتىگىمىز بەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمىزگە قاتەر ءتوندىرىپ الۋىمىز مۇمكىن» دەگەن ءسوزى مەملەكەتتىك ورگانداردى دا, حالقىمىزدى دا قاتتى ويلاندىرۋى قاجەت. سوندىقتان وسى كەزگە دەيىن ءتيىستى ەسكەرىلمەي كەلگەن اتا زاڭىمىزدىڭ 93-بابىنداعى «كونستيتۋتسيانىڭ 7-بابىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا ۇكىمەت, جەرگىلىكتى وكىلدى جانە اتقارۋشى ورگاندار, ارناۋلى زاڭعا سايكەس, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بارلىق ازاماتتارى مەملەكەتتىك ءتىلدى ەركىن ءارى تەگىن مەڭگەرۋى ءۇشىن قاجەتتى ۇيىمداستىرۋشىلىق, ماتەريالدىق جانە تەحنيكالىق جاعدايدىڭ ءبارىن جاساۋعا مىندەتتى» دەگەن كونستيتۋتسيالىق تاپسىرمانىڭ اياسىندا انا ءتىلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك مارتەبەسىن ەلەۋلى تۇردە جوعارى كوتەرەتىن, ونىڭ قولدانىس اياسىن بارىنشا كەڭەيتە تۇسەتىن پارمەندى-پارمەندى قۇقىقتىق نورمالار مەن شارالار اسا قاجەت. ول ءۇشىن ەڭ ءبىرىنشى قازاق ءتىلىن مۇشكىل كۇيگە تۇسىرگەن, ءتۇسىرىپ كەلە جاتقان كونستيتۋتسيانىڭ 7-بابىنىڭ 2-تارماعىنداعى «مەملەكەتتىك ۇيىمداردا جانە جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورگاندارىندا ورىس ءتىلى رەسمي تۇردە قازاق تىلىمەن تەڭ قولدانىلادى» دەگەن نورمانى الىپ تاستاي الساق, قوعامدا انا تىلىمىزگە دەگەن ۇلكەن بەتبۇرىس تۋار ەدى. مۇنداي قاجەتتىلىك 2025 جىلدان لاتىن الىپبيىنە كوشۋ تۋرالى يدەيانىڭ تولىق جۇزەگە اسۋى ءۇشىن دە ماڭىزدى بولارىنا داۋ جوق.
كەلەسى ءبىر ءماندى ماسەلە – ءتىلدىڭ يەسى حالقىمىزدىڭ ءوزىن جاپپاي مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋگە جۇمىلدىرۋ قاجەت. قوعامدا اركىمنىڭ ءوز انا تىلىنە دەگەن جەكە ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىگىن كوتەرۋ ماڭىزدى ماسەلە. بۇرىنعىداي عيماراتتىڭ ەڭ جوعارى قاباتتارىندا وتىرىپ الىپ, مينيسترلىكتەر «سەن مىنانى وقى, مىنانى ءبىل» دەپ تاپسىرما بەرگەندەرىن تىيعانى ءجون. ءتىلدىڭ يەسى حالىقتىڭ ءوزى ەكەنىن ۇعىندىرا ءتۇسۋ اسا قاجەت.
قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ تاعدىرى ونى باسقاراتىن مەملەكەتتىك ۇيىمنىڭ دەڭگەيى مەن ونىڭ قۇقىقتىق مۇمكىندىكتەرىنە دە تىكەلەي بايلانىستى بولماق. سوندىقتان انا ءتىلىمىزدىڭ بۇگىنگى قوعامىمىزداعى اسا كۇردەلى جاي-كۇيىن جان-جاقتى جانە تەرەڭ تۇسىنە وتىرىپ, ەرەكشە قۇقىقتىق مۇمكىندىكتەرمەن تىكەلەي پرەزيدەنتكە باعىناتىن ءتىل تۋرالى كۇردەلى مەملەكەتتىك قۇرىلىم جاساۋ قاجەت. مۇنسىز انا تىلدىك كەڭىستىكتەگى عاسىرلار قالىپتاسقان كۇردەلى قيىنشىلىقتار شەشىلمەيدى.
ابدىجالەل باكىر,
ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور
