– تالعات فايزۋللا ۇلى, ەلىمىزدە قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ كولەمى بىلتىر 13,6 پايىزعا ءوستى. بيىلعى كورسەتكىش قانداي؟ جالپى, كارانتين رەجىمى ەلدەگى قۇرىلىس جۇمىستارىنا قالاي اسەر ەتتى؟
– 2019 جىلى وتاندىق قۇرىلىس سالاسىنداعى كورسەتكىش ەڭ جوعارى ناتيجەگە جەتىپ, 13,6 پايىزعا ارتتى. بىلتىر ءبىز قۇرىلىس سالاسىندا 13 ملن شارشى مەتردى پايدالانۋعا تاپسىردىق. بۇل كورسەتكىش 1990 جىلعى كورسەتكىشپەن تەڭ. ياعني اراعا وتىز جىلعا جۋىق ۋاقىت سالىپ بارىپ قانا ءبىز بۇرىنعى كەڭەستىك كەزەڭدەگى ناتيجەگە قول جەتكىزدىك. سوندىقتان 2019 جىل قازاقستاندىق قۇرىلىسشىلار ءۇشىن وتە جەمىستى بولدى دەپ ايتۋعا بولادى. بىلتىرعىمەن سالىستىرا قارايتىن بولساق, بيىل ارينە پاندەميانىڭ كەسىرىنەن كارانتين كەزىندە بىرنەشە ايلار بويى كىدىرىپ قالعان نىساندار, جۇمىسكەرلەرى ءبىر قالادان ءبىر قالاعا جەتە الماي قالعانى سەبەپتى جۇمىسى توقتاپ قالعان كاسىپورىندار بار, ىندەتتىڭ سالدارى قۇرىلىس سالاسىنىڭ ىركىلۋىنە اسەرىن تيگىزبەي قويعان جوق. جۇمىس قارقىنى ايتارلىقتاي تومەندەدى. قۇرىلىستىڭ مەرزىمى سوزىلعاننان كەيىن شىعىن كولەمى كوبەيىپ, ونىڭ وزىندىك قۇنى دا وسە تۇسەدى. قازىر ەلىمىزدە قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ 45 پايىزىنا دەيىن وندىرىلەدى. قالعانى سىرتتان جەتكىزىلەدى. ال ءتول ۆاليۋتامىز – تەڭگەنىڭ قۇنى تۇسكەننەن كەيىن يمپورتتىق قۇرىلىس زاتتارىنىڭ باعاسى ارتادى. ياعني ءار شارشى مەترگە ۇستەمە باعا قوسىلادى. قانداي قۇرىلىس بولسا دا 1-1,5 جىلدا اياقتالۋى ءتيىس. ال پاندەميا كەزىندە شەكتەۋلەر بولعاندىقتان قۇرىلىس مەرزىمى دە ۇزارادى. سوندىقتان بيىلعى كورسەتكىشتەر بىلتىرعا قاراعاندا وتە تومەن. بىراق ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى بىلتىرعا قاراعاندا كورسەتكىشتەر 6,3 پايىزعا وسكەنىن جەتكىزدى. بۇل – قاتە دەرەك. ويتكەنى لوكداۋن كەزىندە كورسەتكىشتىڭ وسە قويۋى نەعايبىل. بۇل ارادا ۆەدومستۆونىڭ ساناۋ ادىستەمەسى دۇرىس بولماۋى مۇمكىن. جالپى, ءبىز بيىلعى قۇرىلىس كورسەتكىشتەرىن 2021 جىلى عانا كورە الامىز.
– ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە ەلدەردىڭ ىشىندە قۇرىلىس سالاسى بويىنشا قازاقستاننىڭ كورسەتكىشى جوعارى ەكەن. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا بۇل سالادا قانداي وزگەرىستەر بولدى؟ مەملەكەت اتالعان سالاعا قانشالىقتى كوڭىل ءبولدى؟
– تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا 29 جىل بولدى. كەيبىر وركەنيەتتى ەلدەر 20-25 جىلدا تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىن شەشىپ العانىن بايقاۋ قيىن ەمەس. مىسالى, گەرمانيا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن 15 جىلدا ءۇي ماسەلەسىن تولىعىمەن شەشتى. ونىڭ 80 ملن حالقى بار. سول سياقتى تۇركيا, ۇلىبريتانيا, سكانديناۆيا ەلدەرى دە 20 جىلعا جەتەر-جەتپەس ۋاقىتتا تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىن شەشتى. ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن وسى ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن تارقاتا الماي جاتىرمىز. ەگەر وسى قارقىندى جالعاستىراتىن بولساق, تاعى 30 جىلدا دا بۇل ماسەلەنى شەشە المايتىن شىعارمىز دەپ ويلايمىن. سوندىقتان باسپانامەن قامتۋدا ۇلتتىق جوبا بولۋى كەرەك. ياعني ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ ۇلتتىق يدەياسى ادامداردى باسپانامەن قامتۋ بولۋى ءتيىس. ارينە, رەسۋرستارىمىز جەتكىلىكسىز. وسى ورايدا ءبىزدىڭ ۇيىمنىڭ قاراپايىم عانا يدەياسىن جۇزەگە اسىرۋ جەتكىلىكتى بولار ەدى. بۇل – ءار قازاقستاندىققا ءىرى, ورتا جانە شاعىن قالالاردىڭ ماڭايىنان 10 سوتىقتان جەر بەرۋ. اتالعان جەر تەلىمىنە قالا قۇرىلىسى باسقارماسىمەن بەكىتىلگەن بەلگىلى ءتورت-بەس ءۇيدىڭ سىزباسى بويىنشا قۇرىلىس جۇرگىزۋگە تالاپ قويعان ءجون.
ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ اقپاراتى بويىنشا, 2,8 ملن قازاقستاندىق ازامات تۇرعىن ۇيگە مۇقتاج بولسا, جىل سايىن 3 ترلن تەڭگە شاماسىندا قاراجاتتى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا بولۋگە ءتيىسپىز. 10 جىلدا بۇكىل ازاماتتاردى باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋگە 30 ترلن تەڭگە قاجەت. ەگەر قالا سىرتىنان 10 سوتىقتان ءبولىپ بەرسەك, وندا وعان ينفراقۇرىلىم سالۋعا 6 ترلن تەڭگە عانا قاجەت بولادى. بۇل قارجى جول مەن ەلەكتر قۋاتىن جەتكىزۋگە جۇمسالادى. ەسەپتەپ قاراساق, وسى قارجىعا پەتروپاۆلدان الماتىعا دەيىنگى ارالىقتاي ون جول سالىپ تاستاۋعا بولادى. ياعني 15 مىڭ شاقىرىمنان استام جول سالۋعا مۇمكىندىك بار. جەر تەلىمدەرىنە جول مەن ەلەكتر جەلىلەرىن سالۋعا وسى قاراجات جەتكىلىكتى بولار ەدى. ال جىلۋ مەن سۋ جەلىلەرى, مەكتەپ پەن بالاباقشا, ساۋدا نىساندارى ماسەلەلەرىن شەشۋگە جەكە قاراجات پەن قوسىمشا نەسيە ارقىلى كاسىپكەرلەرگە قالدىرايىق. ونى مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك اياسىندا ۇيىمداستىرۋعا مۇمكىندىك بار. كارىز بەن جىلۋ قۇبىرى جۇيەسىن الەمدەگى تاجىريبەگە قاراپ جۇرگىزە بەرۋگە بولادى. سۇيىق وتىندى پايدالانۋ, سۋدى تازارتۋ بويىنشا دا ۇنەمدى ءارى ەكولوگيالىق تەحنولوگيالار جەتەرلىك. ياعني مەملەكەتتىڭ موينىندا جول مەن قۋات كوزى عانا قالادى. بۇل – باسپانا ماسەلەسىن شەشۋدەگى ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىز.
بىزدە باسقا جول جوق جانە ءبىز ونى سارالاي دا المايمىز. ويتكەنى بيۋدجەتتىڭ شىعىستارى وتە اۋقىمدى. وعان بارلىق سالا تاۋەلدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ, قورعانىس, ونەركاسىپ, قۇرىلىستاعى جاڭا جوبالار, ءتىپتى قالاىشىلىك جولدار, قالالار اراسىنداعى جولداردى جاڭعىرتىپ تۇرۋعا دا, ياعني بارلىق سالاعا اقشا كەرەك. سوندىقتان بيۋدجەت ەشقاشان تولمايدى. بىراق ءۇي سالۋعا قاجەتتى ينفراقۇرىلىم ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن 6 ترلن تەڭگەنى تابۋعا بولادى. قازاقستان قۇرىلىسشىلار وداعى وسى جوبانى ۇيىمداستىرۋعا ءازىر. ويتكەنى ونىڭ قۇرامىنا ەلدەگى بارلىق قۇرىلىس كومپانيالارى كىرەدى.
– جاقسى ۇسىنىس ەكەن. جالپى, بۇگىندە قۇرىلىس سالاسىنداعى تەندەر قانشالىقتى اشىق جۇرگىزىلەدى؟ قانداي وزگەرىستەر قاجەت؟
– ارينە ەلىمىزدە مەملەكەتتىك تاپسىرىسقا كونكۋرس وتكىزۋدە بىرقاتار قاتەلىكتەر بار. سالىقتى كوبىرەك تولەگەن كاسىپورىندارعا باسقالارعا قاراعاندا ارتىقشىلىق بەرىلەدى. ءىرى كومپانيالاردىڭ سالىعى كوپ بولعان سوڭ, بۇكىل تاپسىرىستى الىپ جاتىر. ال شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك نىساندارى باسەكەلەستىككە تۇسە الماۋدا. بۇل دۇرىس ەمەس. ورتا بولسا دا, ءىرى بولسا دا ولاردىڭ بايقاۋداعى مۇمكىندىكتەرى بىردەي بولۋى ءتيىس. سوندىقتان بايقاۋ بارىسىندا سالىقتىڭ تولەنۋىنە بايلانىستى ناتيجەنى قاراستىرۋدى قولدانىستان الىپ تاستاۋ كەرەك.
– حالىقتىڭ باسىم بولىگى قولما-قول قاراجاتقا ءۇي ساتىپ الا المايدى. يپوتەكالىق باعدارلامالار ارقىلى باسپانالى بولۋعا نيەتتىلەر سانى كوپ. الايدا «7-20-25» باعدارلاماسى بويىنشا تەك باستاپقى نارىقتاعى جاڭا ۇيلەرگە عانا نەسيە بەرىلەدى. ال بىرقاتار وڭىردە جاڭا ۇيلەر تاپشى. وسى ماسەلەلەردىڭ شەشىمى بار ما؟
– ءبىزدىڭ قولىمىزدا بيلىك, قاراجات جوق. بىراق قۇرىلىسشىلار وداعىنىڭ قۇرامىندا ءارتۇرلى سالادا جۇمىس ىستەيتىن, ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك باعدارلامالارمەن, ينۆەستورلار قاراجاتىمەن جەكە ۇيلەر سالىپ جاتقان 800-دەن استام قۇرىلىس مەكەمەسى بار. ءيا, «7-20-25» باعدارلاماسىنىڭ يپوتەكالىق نەسيەسى باستاپقى نارىقتاعى ۇيلەرمەن قاتار, قولدانىستاعى ۇيلەردى دە بەرەدى. بىراق حالىقتىڭ باسىم بولىگى ەسكى قولدانىستاعى ۇيلەردى ەمەس, جاڭا ۇيلەردى ساتىپ الۋعا نيەتتى. بۇل باعدارلاما بويىنشا ەكىنشى نارىقتاعى ۇيلەردى ساتىپ الۋشىلاردىڭ سانى از. سونىمەن بىرگە قازىر بانكتەر بەرىپ جاتقان نەسيەنىڭ پايىزى جوعارى. وعان اركىم كەلىسە بەرمەيدى. اي سايىنعى تولەم كولەمى ۇلكەن. ال «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى بويىنشا بەرىلەتىن نەسيەنىڭ پايىزدىق باعاسى كوڭىلگە قونىمدى. بىراق وعان دا دايىن ۇيلەر بولۋى كەرەك. ال ەلىمىزدە جاڭادان سالىنىپ جاتقان ۇيلەر از. سوندىقتان ءبىز ۇسىنىستارىمىزدى ءاردايىم ايتامىز. جۋىردا پرەزيدەنتكە دە حات جازدىق. ياعني وسى باعدارلامالار بويىنشا سالىنىپ جاتقان ۇيلەردەن الدىن الا پاتەر الۋعا رۇقسات بەرۋ كەرەك. ەگەر قارجى بولسا, ول ۇيلەر 1-1,5 جىل ىشىندە تەز سالىنىپ پايدالانۋعا بەرىلەدى. بۇل ماسەلەنى بيلىك قابىلداماي وتىر.
– دەگەنمەن, قۇرىلىس مەرزىمىندە اياقتالماي, كومپانيالار سالىمشىلاردىڭ قاراجاتىن قايتارماي جاتاتىن جايتتار ءجيى بولىپ جاتادى. وسى رەتتە كومپانيالاردىڭ رەيتينگىن شىعارۋ, كومپانيا تاريحىن ءتۇزۋ ىسپەتتى باستامالار بار ما؟
– قاي سالادا بولسا دا كەمشىلىكتەر كوپ. بيلىكتە دە, قۇرىلىس كومپانيالارىندا دا, جەكەلەگەن ادامدا دا كەمشىلىك بولادى. بارلىق جاعىنان ءمىنسىز بولا بەرمەيدى. بەس ساۋساق بىردەي ەمەس. قۇرىلىسشىلاردىڭ دا جاۋاپكەرشىلىگى ءارتۇرلى. بۇل ارادا باسەكەلەستىكتى ەسكەرۋ كەرەك. باسەكە بولسا, ساپا دا, جاۋاپكەرشىلىك تە كۇشەيەدى. سوندىقتان كومپانيالاردى ۇلكەن, كىشى دەپ سارالاعاننان گورى نيەتتەرىنىڭ تازالىعىنا قاراي قولداۋعا دايىن بولعان ءجون. نارىقتا باسەكەلەستىك بولسا, حالىقتى تولعاندىراتىن باسپانا باعاسى دا رەتتەلەدى. بۇل – ەكونوميكانىڭ زاڭدىلىعى. سول سەبەپتى ەل بيلىگى شىنايى باسەكەلەستىكتى ورناتۋعا ىقپال ەتۋى, وعان كومەك كورسەتۋى ءتيىس. كاسىپكەرلىككە جالدامالى جۇمىسكەر رەتىندە ەمەس, سەرىكتەس رەتىندە قاراۋ قاجەت. ويتكەنى ولار ۇكىمەتكە, اكىمشىلىككە ناعىز ادال سەرىكتەس بولا الادى. وسى باعىتتا جۇمىس جۇرگىزىلسە, ونىڭ پايداسىن بيلىك تە, كاسىپكەر دە, حالىق تا كورەدى. ەگەر بيزنەس پايدا كورمەسە ونىڭ كەلەشەگى جوق. ول تۇسكەن پايدانى تەحنولوگيانى, ءبىلىمدى, قۇرال-جابدىقتى جەتىلدىرۋگە جۇمسايدى. سوندىقتان باسەكەلەستىكتى نىعايتۋعا بەت بۇرۋ كەرەك.
اڭگىمەلەسكەن
دۋمان اناش,
«Egemen Qazaqstan»
