قازاق تاريحىنىڭ ءبىر كەزەڭى

وسى ورايلى ءساتتى پايدالانعان جۇمىسشىلار مەن شارۋالار كەڭەسىن قولداۋشى بولشە­ۆيك­تەردىڭ ىقپالى ارتتى. ناتيجەسىندە, 1917 جىلى 24 قازاندا (6 قاراشادا) پەتەربوردا قارۋلى كوتەرىلىس باستالىپ, 25 قا­زاندا (7 قاراشادا) اسكەري-رە­ۆوليۋتسيالىق كوميتەت ۋاقىتشا ۇكى­مەتتىڭ بيلىگى جويىل­عانىن جاريا­لادى. وسىلايشا قازان توڭكەرىسى جەڭىسكە جەتتى.

1917 جىلى 25 قازاندا كەڭەس­تەر­دىڭ ءىى بۇكىلرەسەيلىك سەزى اشىل­دى. وسى جيىندا توڭكەرىس كوسەمى ۆ.ي.لە­نيننىڭ باستاۋىمەن ۇندەۋ قا­بىلدانىپ, بۇكىل بيلىك كەڭەستەردىڭ (سوۆەتتەردىڭ) قولىنا كوشەتىندىگى جاريالاندى.

رەسەيدىڭ قول استىندا بولىپ كەلگەن ورىس ەمەس باسقا حالىق­تار قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن وتار­شىلدىقتىڭ بۇعاۋىنان بوسانىپ, تاۋەلسىزدىك الاتىن شىعارمىز دەپ ۇمىتتەندى.

سونىڭ ءبىرى قازاقتار ەدى. وسى تۇستا قازاق زيالىلارى كۇللى ورتا ازيا اۋماعىنا كوشباسشىلىق جاسايتىنداي دەڭگەيگە كوتەرىلگەن بولاتىن. مىسالى, از عانا ۋاقىت ءومىر سۇرگەن ۋاقىتشا ۇكىمەت تورعاي وبلىسىنا ءاليحان بوكەيحانوۆتى, جەتىسۋ وبلىسىنا مۇحامەدجان تى­نىش­باەۆتى, تۇركىستان گۋبەرنياسىنا مۇستافا شوقايدى باسشىلىق قىزمەتكە تاعايىنداعان بولاتىن.

قازاقستان جانە تۇركىستان ولكەسىندە كەڭەس وكىمەتىنىڭ ورناۋى

كەڭەس وكىمەتىنىڭ قازاقستاندا ورناۋىنا بولشەۆيكتەردىڭ حالىققا بەيبىتشىلىك, جۇمىسشىلارعا زاۋىت پەن فابريكا, شارۋالارعا جەر, ۇلتتار مەن ۇلىستارعا تەڭدىك پەن بوستاندىق بەرۋ جونىندەگى ۋادەسى ءوز سەپتىگىن تيگىزگەنى ءسوزسىز. كەڭەس بي­لىگى ەڭ الدىمەن:

سىرداريا, اقمولا وبلىستارى جانە بوكەي ورداسىندا بەيبىت جولمەن ورنادى.

تورعاي, ورال, ورىنبور, سەمەي جانە جەتىسۋ وبلىستارىندا كەڭەس وكىمەتىن ورناتۋ ءۇشىن قيان-كەسكى كۇرەس بولدى.

پەروۆسك (قىزىلوردا) جۇمىس­شىلارى مەن سولداتتارى وكىمەت بيلىگىن 1917 جىلى 30 قازاندا (12 قاراشا) ءوز قولىنا الدى.

1917 جىلدىڭ قاراشا ايىنىڭ ورتا كەزىندە كەڭەس بيلىگى چەرنياەۆ (شىمكەنت) قالاسىندا ورنادى.

قاراشا-جەلتوقسان ايلارىندا كەڭەس بيلىگى اۋليەاتا, تۇركىستان, قازالى, ارال كەنتىندە جانە وبلىس­تىڭ باسقا دا ءىرى ەلدى مەكەن­دەرىندە بەيبىت جولمەن ورنادى.

كوكشەتاۋ, پاۆلودار, اتباسار, وسكەمەن ۋەزدەرىندە ورىس-كازاك اسكەر­لەرىنىڭ باسىم بولۋىنان كە­ڭەس وكىمەتى ءۇشىن كۇرەس ءبىراز قيىندىققا تاپ بولدى.

1918 جىلى ناۋرىز ايىندا جار­­كەنتتە, سەرگيوپولدە (اياگوز), تال­دىقورعاندا, ءساۋىردىڭ باس كەزىندە لەپسىدە كەڭەس بيلىگى ورنادى.

كەڭەس وكىمەتى ەڭ سوڭعى ور­ناعان اۋماق ورال قالاسى بولدى.

ءسويتىپ, 1917 جىلدىڭ قازان ايى­نان باستاپ 1918 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنا دەيىن كەڭەس وكىمەتى قازاق­ستاننىڭ كوپ جەرىندە جەڭىسكە جەتتى. قازاقستاندا كەڭەس وكىمەتىن ورناتۋ ىسىنە ءا.جانگەلدين, س.سەيفۋللين, ك.سۇتىشەۆ, ا.اسىلبەكوۆ, ءا.ماي­كو­­توۆ, ي.دۋبىنين, ك.شۋگاەۆ, يا.ۋشا­نوۆ, ا.يمانوۆ, س.تسۆيللينگ, ت.رىس­قۇلوۆ, ت.بوكين, پ.ۆينوگرادوۆ, ل.ەمە­لەۆ, ت.وتەپوۆ, ا.روزىباكيەۆ, ت.ب. نە­عۇرلىم بەلسەنە قاتىستى.

ال 1917 جىلى 15-22 قاراشادا تاشكەنتتە بولعان ولكەلىك سەزدە جاڭا وكىمەت «تۇركىستان حالىق كوميسسارلارى كەڭەسى» ورنادى. كە­ڭە­ستىڭ 14 ادامدىق قۇرامىندا مۇسىل­مان وكىلى بولمادى. كەڭەس­تىڭ توراعاسى ف.كولەسوۆ: «مۇسىل­مانداردى جوعارعى وكىمەت ورگان­دارىنا وتكىزۋ مۇمكىن ەمەس, ويت­كەنى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ بىزگە كوزقاراسى بەلگىسىز جانە ولاردىڭ ەشقانداي پرولەتارلىق ۇيىمى جوق», دەپ مالىمدەدى.

1917 جىلى 22 قاراشادا قوقان قالاسىندا بولعان بۇكىل تۇركىس­تاندىق IV سەزدە تۇركىستان اۆتونومياسى, ياعني تۇركىستان ۇكىمەتى قۇرىلعانى تۋرالى جاريالاندى. بۇل ۇكىمەت كەيبىر دەرەكتەردە «قوقان اۆتونومياسى» دەپ تە اتالا­دى. العاشقى باسشىسى م.تىنىش­باەۆ, ودان كەيىنگى باسشى قىزمەتىن مۇستافا شوقاي اتقاردى.

1918 جىلى 20 ساۋىردە تاشكەنتتە تۇركىستان كەڭەستەرىنىڭ V سەزى بولدى. بۇل سەزدە قۇرامىندا جەتىسۋ وبلىسى بار تۇركىستان اۆتونوميالى كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسى جاريالاندى. ونىڭ قۇرامىنا قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگىندەگى جەتى­سۋ, سىرداريا وبلىستارى كىرسە, اقمولا, سەمەي وبلىستارى ورتالى­عى ومبى قالاسى بولعان باتىس ءسىبىر ولكەسىنە; تورعاي, ورال وبلىس­تارى ورىنبور گۋبەرنياسىنا; بوكەي وردا­سى استراحان قاراماعىنا قا­راس­تى جاعداي قالىپتاستى.

الاشتىقتار ءھام كەڭەس وكىمەتى

وسى تۇستا ءوزىن ءوزى بيلەۋ قۇقى­عىن تالاپ ەتۋدى زاڭدى پروتسەسس رەتىندە تۇسىنگەن الاش ارىستارى كەڭەس وكىمە­تىمەن كەلىسسوز جۇرگىزىپ, ۇلتتىق اۆتونوميا ماسەلەسىن شەشۋ­دى قولعا الدى. وسى ماقساتتا 1918 جىلى ناۋرىزدا الاشوردا ۇكىمە­تىنىڭ تاپسىرۋىمەن حالەل جانە جاھانشا دوسمۇحامەدوۆتەر ورال­دان ماسكەۋگە بارىپ, حالىق كو­ميسسارلارى كەڭەسىنىڭ توراعاسى ۆ.ي.لەنين جانە ۇلت ىستەرى جو­نىن­دەگى حالىق كوميسسارى ي.ۆ.ستا­لينمەن كەزدەسىپ, ولارعا 1917 جىلى جەلتوقساندا وتكەن ءىى قازاق سەزىنىڭ قاۋلىسىن تابىس ەتتى.

ستالين قاۋلىمەن تانىسقاننان كەيىن 19-20 ناۋرىزدا سەمەيدەگى ءا.بو­كەيحانوۆ جانە ح. عابباسوۆپەن تەلەفون ارقىلى سويلەستى. ءسوز الاشوردا اۆتونومياسىنىڭ مار­تەبەسى تۋرالى بولدى. تەلەفون ار­قىلى سۇحباتتاسقان ي.ءستاليننىڭ ءسوزى «سارىارقا» گازەتىنىڭ بەتىندە قازاق تىلىنە اۋدارىلىپ جاريالاندى. وندا: «رەسەيدەگى حالىقتاردىڭ قۇقىقتارى تۋرالى حالىق كوميسسارلارى شىعارعان بەلگىلى ەرەجەسى بۇل كۇنگە ۇلت ماسەلەسى تاقىرىبىن كەڭەس وكىمەتىنىڭ نەگىزگى قىزمەت جوباسى ەتىپ كەلەدى. ءۇشىنشى سوۆەتتەر سەزى وسى ەرەجەنى جالعاستىرۋعا قاۋلى قىلدى. ءوزىڭىز بىزگە تاپسىرىپ وتىرعان جالپىقازاق سەزىنىڭ قاۋلىسى تۇگەلىمەن جوعارعى جو­باعا ساي كەلەدى. بىراق جالعىز-اق شارت قويامىز: ەگەر ءسىزدىڭ سەزدىڭ قاۋلىسى وكىلدەرىڭىزدىڭ سوۆەت وكىمەتىن تانۋعا قارسى بولماسا بولعانى. ءۇشىنشى سوۆەتتەر سەزى سوۆەتتىك فەدەراتسيا جوباسىن جاساپ, بۇل جوبا سوۆەتتەر سەزىنىڭ بەكىتۋىنە سالىنسىن دەپ قاۋلى قىلىندى. بۇعان قاراعاندا ەندى ءسوزدى قويىپ, ىسكە كىرىسۋ كەرەك, ياعني تۇرمىسى ءبىر, سالتى باسقا حالىقتار جەرگىلىكتى سوۆەتتەرمەن قوسىلىپ, اۆتونوميا, فەدەراتسيالاۋ, تەگىندە باسىبايلى ءبولىنىپ كەتۋ سەكىلدى ۇلت نيەتتەرىن جارىققا شىعارۋعا سەز شاقىراتىن كوميسسيا قۇرۋعا تىرىسۋ كەرەك. ءبىز ويلايمىز, جالپى قازاق-قىرعىزدىڭ وكىلدەرى تەز قامدانىپ, ىڭعايلى ۋاقىتتى وتكىزبەي, جەرگىلىكتى سوۆەتتەرمەن بىرىگىپ, الگىدەي كوميسسيانى قۇرار. سىزدەن وتىنەتىنىمىز, ءبىزدىڭ وسى جوبامىزدى الاشوردانىڭ كەڭەسىنە سالىپ جاۋاپ قايتارساڭىزدار ەكەن» دەگەن مازمۇندا بولدى.

وكىنىشكە قاراي, ۇلت ىستەرى جو­نىندەگى حالىق كوميسسارى الاش­تىق­­تاردىڭ قويعان تالاپ-شارتتارىنا رەسمي تۇردە جاۋاپ بەرمەدى. سەبەبى الاشوردالىقتاردىڭ اۆتونوميا قۇرۋ جونىندەگى تالاپتارى كەڭەس وكىمەتىنىڭ مۇددەسىنە قايشى كەلەتىن ەدى.

سوندىقتان دا ح.عابباسوۆ 1918 جىلدىڭ 1 ساۋىرىندە ركفسر حا­لىق كوميسسارلارى مەن ۇلت ىستەرى جونىندەگى كوميسسارياتقا جەدەلحات جولداپ, قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق تۇتاستىق مۇددەسىن كوزدەيتىن الاش­وردا وكىمەتىن تەز ارادا رەسمي تۇردە مويىنداۋىن تاعى دا تالاپ ەتتى. كەڭەس وكىمەتى مۇنداي تالاپتاردى جاۋاپسىز قالدىردى.

وسىلايشا, الاشتىقتاردىڭ كەڭەس وكىمەتى شەڭبەرىندە ءبىرتۇتاس ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋعا تالپى­نىسى ناتيجەسىز اياقتالدى. بول­شەۆيكتەر الاش پارتياسىنا ۇلتتىق بۋرجۋازيا مەن فەودالدىق توپ­تاردىڭ تاپتىق مۇددەسىن قور­عاي­تىن, پرولەتارلىق رەۆوليۋتسيا جو­لىنداعى كەدەرگى ەسەبىندە قارادى.

الاش باسشىلارىنىڭ كەڭەس وكىمەتىمەن جۇرگىزگەن كەلىسسوزدەرى ناتيجەسىز اياقتالۋىنا 1917 جىل­دىڭ كۇزىندە قۇرىلعان, جەتەكشىسى كول­باي توعىسوۆ بولعان, وزدەرىن «قىر­عىز (قازاق) سوتسياليستىك پار­تيا­سى» دەپ اتاعان ء«ۇش ءجۇز» پار­تيا­سى دا ىقپال جاسادى. 1918 جىل­دىڭ باس كەزىنەن-اق «ۇشجۇزشىلەر» بولشەۆيكتەرمەن وداقتاسىپ, الاش­ورداعا قارسى كۇرەستى.

وسى ارالىقتا قازاق جەرىندەگى كەڭەس بيلىگى كۇشەيە ءتۇستى. ولار دا 1918 جىلى 21 ناۋرىزدا ورىنبوردا كەڭەستەردىڭ ءبىرىنشى تورعاي وبلىس­تىق سەزىن اشتى. وسى جيىندا قازاق جەرىندەگى جەرگىلىكتى باسقارۋ جۇيەسى, الەۋمەتتىك ماسەلەلەر جا­يىن­دا قاۋلى قابىلدانىپ, سونىمەن قاتار الاش قوزعالىسىنىڭ ۇنقاعازى, «قازاق» گازەتىن جابۋ تۋرالى شەشىم قوسا شىقتى.

كەشىكپەي, 1920 جىلى 9 ناۋ­رىزدا كازرەۆكوم «الاشوردا» بۋرجۋازيالىق ۇكىمەتىن جويۋ تۋرالى بۇيرىق شىعاردى. ءسويتىپ, قازاق تاريحىندا تۇڭعىش رەت ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋعا تالپىنعان قازاق زيالىلارىنىڭ ارەكەتى ساتسىزدىككە ۇشىراپ, وسى ىسكە باستاماشى بول­عان تۇلعالاردىڭ ءبارى قۋعىن-سۇرگىنگە تاپ بولدى, كەشىكپەي بار­لىعى دەرلىك اتىلدى.

قازاق اۆتونوميالىق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرىلۋى

الاش قوزعالىسىنا تۇساۋ سا­لىنعاننان كەيىن قازاق دالاسىندا كەڭەس بيلىگى كۇشەيدى. 1919 جىلى 19 قىركۇيەكتە قازاق اسكەري رەۆكومى ءوزىنىڭ باسقارۋ ورتالىعىن ورىنبور ەتۋ جونىندە شەشىم قابىلدادى. كيرۆوەنرەۆكوم (قازاق اسكەري رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتى) العاشقى توراعاسى س.س.پەستكوۆسكيدىڭ ەستە­لىگىندە: «بولاشاق سوتسياليستىك مەم­لەكەت استاناسى پرولەتارياتى بار قالا بولۋ كەرەك. وسى ەسەپتەن مەن كەڭەس ۇكىمەتى الدىندا ورىن­بوردى قازاق اكسر قۇرامىنا قوسۋ­دى سۇرادىم» دەگەن جولدار بار (قال­مۇقان يساباەۆ. پاتشادان شەن العان قازاقتار. «ولكە», 2007 ج. 7-ب).

ءسويتىپ, 1920 جىلعى تامىزدىڭ 26-ىندا بۇكىلوداقتىق ورتالىق ات­قارۋ كوميتەتى مەن رسفسر حالىق كوميسسارلارى سوۆەتىنىڭ «قىرعىز (قازاق) اۆتونوميالى كەڭەستىك سوتسيا­ليستىك رەسپۋبليكاسىن قۇرۋ تۋرالى» دەكرەتىنە قول قويدى. وسى قۇ­جاتتىق نەگىز بويىنشا 1920 جىلى 2-12 قازاندا ورىنبوردا وت­كەن قا­زاق­ستان كەڭەستەرىنىڭ قۇ­رىل­تاي سەزى رسفسر قۇرامىندا قازاق اۆ­تونو­ميالىق كەڭەستىك سوتسيا­­ليستىك رەسپۋبليكاسى قۇرىل­عانىن جاريا­لادى.

سونىمەن قاتار اتالمىش سەزدە قازاق اۆتونوميالىق كەڭەستىك سوتسيا­ليستىك رەسپۋبليكاسى ەڭبەك­شىلەرى قۇقىقتارىنىڭ دەكلارا­تسياسى قابىلداندى. وسىنداعى قۇقىق­تىق قۇجاتتار كەيىن تاۋەل­سىز قازاقستان رەسپۋبليكاسى اتانۋى­مىزعا نەگىز بولعانى انىق.

سول كەزدەگى قىرعىز (قازاق) اۆ­تونوميالى كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك-تەرري­توريالىق قۇرامى مىناداي بولدى. سەمەي وبلىسىنا – پاۆلو­دار, سەمەي, زايسان, وسكەمەن, قارا­قارالى ۋەزدەرى, تورعاي وبلىسىنا – اتباسار, اقمولا, كوكشەتاۋ, پەتروپاۆل, ىرعىز ۋەزدەرى, ورال وبلىسىنا – ورال, ءىلبىشىن, تەمىر, گۋرەۆ ۋەزدەرى قاراستى بولدى. ونىڭ سىرتىندا, ماڭعىشلاق ۋەزى, زاكاسپي بولىسى, كراسنوۆودسك ۋە­زىنىڭ اداي بولىستارى, بوكەي ورداسىنىڭ تەرريتورياسى ەندى.

1921 جىلى 25 ساۋىردە كازتسيك-ءتىڭ توتەنشە وكىلەتتى كوميس­سياسىنىڭ شەشىمىمەن اقمو­لا گۋبەرنياسى قۇرىلىپ, ورتالى­عى پەتروپاۆل قالا­سى بولدى. قۇرا­مىنا بۇرىنعى اتباسار ۋەزى (51 بولىس), اقمولا ۋەزى (75 بولىس), كوكشەتاۋ ۋەزى (63 بو­لىس), پەترو­پاۆل ۋەزى (44 بولىس) ەندى.

1924 جىلى تۇركىستان اسسر-ءىنىڭ سىرداريا, جەتىسۋ وبلىس­تارىنداعى قازاق اۋىلدارى قازاسسر-ءىنىڭ قۇرا­مىنا بىرىكتى. ورىنبور گۋبەرنياسى قازاسسر-ءىنىڭ قۇرامىنان شى­عىپ, رسفسر قۇرامىنا ەنگىزىلدى. وسى­لاي قازىرگى تاۋەلسىز قازاقستان رەس­پۋبلي­كاسىنىڭ تەرريتورياسى قالىپ­تاستى.