تاريح • 21 تامىز، 2020

جازىقسىز جاپا شەككەندەر قاسىرەتى ۇمىتىلمايدى

19 رەت كورسەتىلدى

وتكەن كۇندەردە بولعان ادىلەتسىزدىك­تەردى، قانشاما حالىقتىڭ كىناسىز جاپا شەگۋىن، قورلانۋىن، كەدەيشىلىكتە وتكەن ءومىرىن ۇمىتۋعا بولمايدى...

كەڭەس وكىمەتى كەزىندە بولعان قۋعىن-سۇرگىندى جىلدار حالقىمىزدى ەسەڭگىرەتىپ تاستادى. بۇل اۋىر كەزەڭ مەنىڭ انامنىڭ وتباسىن دا اينالىپ وتپەدى. اتا-اناسىنان كوز جازىپ قالعان كەزدە انام ەكىگە دە تولماعان ەكەن.

 

وسى كۇنى ءوز ناعاشى اتام تۋرالى اقپاراتتاردى ىزدەستىرىپ ءجۇرىپ، ول كىسى تۋرالى دەرەكتەرگە قانىعا ءتۇستىم. بۇل مالىمەتتەر ما­عان اتامدى ماقتان ەتكىزەدى. العاشقىدا اتام تۋرالى ماتەريالداردى قوپارىپ وتى­رىپ، ونىڭ ءوز قولىمەن مارجانداي تىزىل­گەن ارىپتەرمەن جازعان ساۋالداماسىنا كەز­دەستىم. ونى كوز جاسىمدى توقتاتا الماي، ءبىر دەممەن وقىپ شىققانداعى سەزى­مىمدى ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن دە ەمەس شى­عار. ماعان وسىنىڭ ءبارى اۋىر تيسە دە، كىناسىز اتام جايلى ماعلۇماتتاردى ىز­دەستىرۋدى پەرزەنتتىك پارىزىم دەپ بىلەمىن.

ءيا، ءار ادام ءوزىنىڭ مۇمكىندىكتەرى مەن بولاشاعىن بولجاۋى ءۇشىن تاريحىن، اتا-بابالارىنىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولىن ءبىلۋى شارت دەسەدى. جالپى، تاريحي سانا پەندەنىڭ عانا ەمەس، ەلدىڭ بو­لاشاعى ءۇشىن دە ماڭىزدى. اناشىمنىڭ وتباسىنىڭ باسىنان وتكەن تاريحىن، ءار كۇنىن قالاي باعالايمىن دەگەندە اقىن قادىر مىرزا-ءالىنىڭ مىنا ءبىر ولەڭ شۋماعى ويعا ورالا كەتەدى: «ماعان بۇگىن كەرەك ەمەس ەرتەگى، ەرتەگىنى بالام ءوزى شەرتەدى. تاريح كەرەك – ىرگەتاسى قازاقتىڭ، ىرگەتاسسىز قالان­بايدى ەرتەڭى». سوندىقتان دا بولا­شاقتى بولجاۋ ءۇشىن وتكەن كۇنىمىز بەن تاريحىمىزعا ءۇڭىلۋدىڭ ەش ارتىقتىعى جوق ەكەنى ءسوزسىز.

سونىمەن تۇسىنىكتىرەك بولۋ ءۇشىن ءبا­رىن رەتىمەن بايانداپ شىققانىم ءجون شىعار. مەنىڭ اتام – دجۋسۋپ ايسين، 1896 جىلى، قازىرگى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى، ەسىل اۋدانى (كەزىندە لەنين اۋدانى بولعان)، قاراعاش اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. ماماندىعى – مۇعالىم. پەتروپاۆل قالاسى، ستەپان كوشەسى، 77-ۇيدە تۇرعان. 1938 جىلى 28 ساۋىردە تۇتقىندالعان. 4 قازان كۇنى سول كەزدە 58-1ا، 58-2ا، ت.ب. بىر­نەشە باپ بويىنشا ايىپتالعان. 1990 جىلى 19 قاڭتاردا اقتالعان. مىنە، مەن «كسرو-داعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى» دەرەكتەر بازاسىندا تاپقان بارلىق دەرەكتەرىم وسى بولاتىن.

سودان كەيىن قازىرگى زامانعى عالامتور ورتالىق ازيانىڭ جاڭالىقتارىندا جارىق كورگەن اتام تۋرالى وتە ماڭىزدى مالىمەتتەردى تابۋعا مۇمكىندىك بەردى.

دجۋسۋپ ايسين اۋىلدىڭ ەكى جىلدىق مەكتەبىن، ماعجان جۇماباەۆ ءبىلىم العان ءتورت جىلدىق تاتار «عاليا» مەكتەپ-مەدرەسەسىن اياقتاعان. ودان كەيىن ءوز ءبىلىمىن التى ايلىق مۇعالىمدەر كۋرسىندا، ساياسي ساۋات مەكتەبىندە جالعاستىرعان (1918، 1919، 1924 ج.ج.). 1925 جىلدان ۆكپ (ب) مۇشەسى. جاڭالىقتاردا جاريالانعان قىزمەتتىك ءتىزىم ەرەكشە نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق: 16 جاسىنان جالدامالى مۇعالىم قىزمەتىن باستاعان، ودان كەيىن اۋىلدىڭ باستاۋىش مەكتەبىندە مۇعالىم، ۋەزدىك رەۆكومنىڭ قازاقشا سەكتسياسىنىڭ ينس­ترۋكتورى، بولىستىق رەۆكوم، بولىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى (1921-1923 ج.ج.)، 1923 جىلدان 1926 جىلعا دەيىن قازاقشا كوممۋنو-مەكتەبىندە ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بولعان. بۇل اقپارات سول ۋاقىت كەزەڭىنەن بەرىلگەن. وكىنىشكە قاراي، ودان كەيىنگى قوسىمشا اقپاراتتاردى تەك ءىس ماتەريالىنان عانا ءبىلدىم: قىزىلتۋ اۋداندىق كپ (ب)-نىڭ  ەكىنشى حاتشىسى، ال تۇتقىنعا العان كەزدە وقىتۋشى بولعان ەكەن.

«قىسقا ءومىرىن وتانعا قىزمەت ەتۋگە ارناعان ءبىلىمدى اتامنىڭ وسىنداي كۇيگە دۋشار بولۋىنا قانداي جاعدايلار سەبەپ بولدى ەكەن؟» دەگەن سۇراق تۋىندايدى. بۇعان ەندى ءبىر عانا جاۋاپ بار – ول يمان جولىن ۇستانعان مولدا جانە دە 1917 جىلى بىرنەشە قارا مالى، قوي، ەشكىسى، جىلقىلارى بار بايدىڭ بالاسى بولعانى.

سول كەزدەگى كەڭەس وكىمەتىنىڭ ساياساتى، تالابى كوزى اشىق ادامعا حالقىنا پايدا اكەلۋىنە جانە ءومىر سۇرۋىنە مۇم­كىندىك بەرسىن بە؟! جوق، ارينە. اتام­نىڭ جاپون تىڭشىسى، تىڭشىلىق-پوۆستان­سالىق ۇيىمنىڭ بەلسەندى مۇشەسى سياقتى تاعىلعان ايىپتارى التى پاراقتا تولىق سيپاتتالعان. سول ۋاقىتتا ءىس جۇ­زىندە بارلىق ءىس وسىلايشا جالعان ويلاس­تى­رىلعان عوي.

سول جىلدارى تەرروردىڭ اسا قا­تىگەز بولعانى سونشا «كۇدىكتىگە» ۇكىم شى­عارۋ ءۇشىن كسرو ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتى (نكۆد) ۇشتىگىنىڭ شەشىمى جەتكىلىكتى ەدى. مەنىڭ اتامدى 1938 جىلعى 28 ءساۋىر كۇنى تۇتقىنداعان جانە سول جىلدىڭ 4 قازانىنا دەيىن پەتروپاۆل تۇرمەسىندە ۇستاپ، سولتۇستىك قازاقستان نكۆد ۇشتىگىنىڭ شەشىمىمەن ەشقانداي تەرگەۋسىز جانە سوتسىز ۇكىم شىعارعان. اتامنىڭ سول كەزدە قانداي قيىن جاع­دايلاردى باسىنان كەشىرگەنىن، قالاي قورلانعانىن ەلەستەتۋ سونداي قيىن، ءتىپتى مۇمكىن ەمەس. شەشىم قابىلدانعاننان كەيىن ەكىنشى كۇنى ول اتىلعان. ارتىندا جان جارى جانە جەتىم بولىپ بالالارى قالدى. ال ولاردىڭ تاعدىرلارى قالاي بولدى؟

مۇنداي اۋىر جاعدايدى كوتەرە الماي سول جىلى اتامنىڭ جارى، مەنىڭ اجەم كۇلاش ايسينا قايتىس بولادى. ءۇش بالا جەتىم قالادى. اجەم سول كەزدە 34 جاستا، قىزى ىرىك 14 جاستا، ۇلى سەرىك 11 جاستا، ال مەنىڭ انام ءماريا نەبارى 1 جاستا بولىپتى. تۋعان-تۋىسقاندارىنىڭ بوساعاسىن پانالاعان بالالار جەتىمدىكتىڭ زاردابىن كوپ كورگەن.

مەنىڭ تاتەم ىرىك ءوزىنىڭ تۋعاندارىنا قاجەت بولماي، ۇكىمەت قولىنا قالاي تۇسكەنى جايىندا ەسىنە الىپ وتىرۋشى ەدى. حالىق جاۋىنىڭ قىزى رەتىندە لاگەرگە جىبەرىلىپ، جولى بولىپ، وسى لاگەردەگى جۇرەگىندە مەيىرىمى بار قىزمەتكەردىڭ ارقاسىندا بالالار ۇيىنە اۋىستىرىلعان. سوعىس جىلدارى بالالاردى جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا تاراتقاندا، تاتەم ىرىك تاماشا ءبىر قارت كىسىلەردىڭ قولىنا تۇسەدى، بىراق كوپ ۇزاماي ولاردان دا كوز جازىپ قالادى. سودان ول كوپ ويلانباستان تاۋار تاسيتىن پويىزبەن الماتىعا كەلەدى. كوشەدە اش-جالاڭاش، اپ-ارىق، كوزى ۇرەيگە تولى، ورتاشا بويلى، ەشبىر قۇجاتسىز جىلاپ تۇرعان قىزدى كورگەن ءبىر ورىس ايەلى بالانىڭ قايعىسىنا ورتاقتاسپاي وتە الماعان. ول قىزدى ۇيىنە الىپ كەلىپ، باسىنان كەشكەن جان تۇرشىگەرلىك وقيعاسىن تىڭداپ بولىپ، وعان ەشقاشان، ەش جەردە ءوزىنىڭ اتا-تەگى جايىندا اۋزىنا دا الماۋ كەرەك دەپ كەڭەس بەرگەن ەكەن. سودان تاتەم يرينا دەگەن ورىس قىزىنىڭ ەسىمىن الادى، فزۋ-عا وقۋعا تۇسەدى.

كەيىن الگى ورىس ايەل اۋىرىپ قالعاندا ونى قازاق وتباسىنا بەرەدى. ءسويتىپ وعان داكەن دەگەن ەسىم بەرىلەدى. كەيىنىرەك تۇرمىس قۇرىپ، ءتورت بالانى تاربيەلەيدى.

ال سەرىكتىڭ تاعدىرى وزىنشە ءبىر تراگەديا: ول ات تەۋىپ بالا كۇنىندە ومىردەن وزعان. مەنىڭ انام ءماريا، ءمارياش بولىپ اتالىپ كەتكەن. مەيىرىمدىلىك كورمەي، ەشكىمنىڭ جىلى الاقانىن سەزىنبەي ءتۇرلى وتباسىندا وسكەن. اركىمنىڭ بوساعاسىن پانالاي جۇرە قۇل رەتىندە قارا جۇمىسقا جەگىلگەن. ءجاسوسپىرىم شاعىندا كولحوزدا جۇمىس ىستەگەن. ۇستىندە جىرتىق-جىرتىق كيىم، قولىنىڭ ساۋساقتارىن ۇسىك شالعان ول ءار ۋاقىتتا اش جۇرگەن. انام­نىڭ وسىنداي اۋىر جاعدايداعى ءومىرى اتامنىڭ قولىندا تاربيە العان، سول كەزدە اياعىنا جاڭا تۇر­عان نەمەرە ءىنىسى حامزا احمەتجانوۆ ءوز تار­بيەسىنە العانعا دەيىن جالعاسىپ كەلگەن.

انامنىڭ تاعدىرلارى جايىن­داعى كوزىنە جاس الا ايتقان اڭگىمە­لەرى مەنىڭ ەسىمدە ساقتالىپ قالدى. «جەتىمدىكتىڭ ازابىن تارتۋ دەگەننىڭ نە ەكەنىن سەندەر تۇسىنبەيسىڭدەر» دەگەن ءسوزى ەسىمدە. 17 جاسىندا ونى ءبىر تاماشا ادامعا، مەنىڭ اكەمە تۇرمىسقا بەرەدى. انام مەن بىلگەلى اۋرۋشاڭ بولدى. ونىڭ قيىن تاعدىرى دەنساۋلىعىنا كەرى اسەرىن تيگىزبەي قوي­مادى، 64 جاسىندا دۇنيەدەن ءوتىپ كەتتى.

انام اكەسىنىڭ جالعىز سۋرەتىن ساقتاپ جۇرەتىن. اكەسى مەن ءوزىنىڭ تۋعانى، جالعىز اپكەسىنىڭ  تاعدىرلارى جايىندا تيتتەي بولسا دا ءبىر نارسەنى ءبىلۋ ونىڭ ءومىر بويعى ارمانى بولدى. سول ارمانىنىڭ ءبىرى ورىندالدى: وتىز جىلدى ارتقا تاستاپ، اپالى-سىڭلىلەر ءبىر-بىرىمەن تابىستى جانە بۇل كەزدەيسوق ەمەس ەدى. مەنىڭ ىرىك تاتەم دە ءبىر كەزدەرى ءوزى سياقتى قاپالانىپ تۇرعان بالانىڭ جانىنان ءوتىپ كەتە الماعان. سوناۋ الىس الماتىعا جولى ءتۇسىپ كەلگەن بالا سۇراي كەلە ونىڭ جەرلەسى بولىپ شىعادى. سودان ول ەڭ ءبىرىنشى اعاتايى حامزانى، ال سودان سوڭ ءسىڭلىسىن تابادى. كوزگە كورىنبەيتىن اراداعى ءجىپتىڭ ءۇزىلىپ بارىپ، ءبىر-بىرىمەن قايتا جالعاسقان كەزدەگى سەزىمدى، تەك مۇنداي جاعدايدى باسىنان كەشكەن، تۋعان ادامدارىنىڭ ماحابباتىنان ايىرىلىپ، جالعىز وسكەن جاندار عانا ءتۇسىنۋى مۇمكىن. تۋعان ەكى اپالى-ءسىڭلىنىڭ جانە اعاسىنىڭ وسىنداي باقىتتى كەزەڭدى باسىنان كەشىرگەنىن، جاقىن تۋىستىقتىڭ باقىتىن كورگەنىم ءۇشىن مەن دە باقىتتىمىن! سول كەزدە مەنىڭ اتامنىڭ ارۋاعى دا و دۇنيەدە سولارمەن بىرگە قۋانعان بولار!

ايتپاقشى، اتامنىڭ تاربيەسىن كورگەن حامزا اعاتايىمىز دا ونىڭ جولىن جالعاستىردى. ومىرلىك جولىندا، مۇعالىم قىزمەتىندە جۇرگەندە كەزدەسكەن قيىن كەزەڭدەردە ساندىقتاعى اتامنىڭ كىتاپتارى كوپ سەپتىگىن تيگىزگەنىن ريزاشىلىقپەن ەستەلىك قىپ ايتىپ وتىراتىن. اتام كىتاپتارىن قايدا تىعىپ كەتكەنىن وعان ايتىپ ۇلگەرگەن ەكەن. مىنە، اعاتايىمىز سول كىتاپتاردى ءبىر-بىرلەپ ساتىپ، وقۋ وقىعان جانە تاماعىن اسىراعان. ول ءومىر جولىنىڭ سوڭىنا دەيىن اتاممەن ماقتانىپ ءوتتى جانە دە ماعان اتام تۋرالى قانداي دا ءبىر اقپاراتتى تابۋىمدى امانات ەتىپ كەتىپ ەدى.

ستالين داۋىرىندەگى اۋىر ساياسي جاعداي مەنىڭ اتامدى جانە دە باسقا دا كوپتەگەن ادامنىڭ (ناقتى سانى وسى كۇنگە دەيىن ءالى بەلگىسىز) ءومىرىن عانا الىپ قويماي، ولاردى ادامي قالىپتا جەرلەۋ مۇمكىندىكتەرىنەن دە ايىردى. ولار ارقاشان ءبىزدىڭ جۇرە­گىمىزدە. پەتروپاۆل قالاسىندا اتا-بابا­­لارىمىزدىڭ رۋحىنا، ياعني ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا ەسكەرتكىش قويىلعان. اتامنىڭ ەسىمى سول تاقتاعا جازىلادى دەگەن جاقسى حابار الدىم. ەندى باسىنا بارىپ تاعزىم ەتۋ مۇمكىندىگىمىز بار. قولدان كەلەرى وسى.

 

باقىت نۇرىشەۆا

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار