فەرمەرلەرگە ارنايى ۇيىم كەرەك
جالپى, جىل وتكەن سايىن باياعى شىرىن قاربىز, ءتاتتى قاۋىننىڭ ءدامى ۇمىتىلىپ بارا جاتقانداي. ەرتەدەن-اق باقشانىڭ بابىن بىلگەن جۇرت قازىر سىرتتان كەلگەن ونىمدەردى قاناعات تۇتىپ وتىر. ايتەۋىر, جوقتان جاقسى دەمەسەڭىز بۇل شىركىندەردىڭ ءدامى باياعىنىڭ شيرەگىنە دە جۋىمايدى-اۋ. اۋ, سوندا سىردىڭ جەرگىلىكتى سۇرىپتارى قايدا؟
– وسى ساۋالدى قايتالاپ جۇرگەنىمىزگە كەمى جيىرما جىلدىڭ ءجۇزى اۋدى. نەگىزى باياعىنىڭ ءىزسىز كەتۋى مۇمكىن ەمەس, ەل ىشىندە ديقانشىلىق داستۇردەن اينىماعانداردىڭ قولىندا تۇر. بىزدە سونى قايتاراتىن نيەت بار, بىراق شاما جوق. ءوڭىردىڭ توپىراقتىق-كليماتتىق جاعدايى باقشا ونىمدەرىنىڭ قاي ءتۇرىن دە ەگۋگە قولايلى. تەك وسىنى دۇرىس پايدالانا الماي وتىرمىز, – دەيدى قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا ۋنيۆەرسيتەتى جاراتىلىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور مىندەتىن اتقارۋشى سامالبەك قوسانوۆ.
جاراتىلىستانۋ ينستيتۋتى كوپ جىلدان بەرى كوكونىس-باقشا ونىمدەرىنىڭ ماسەلەسىمەن اينالىسىپ كەلەدى. ينستيتۋت باسشىسىنىڭ وسى سالاداعى ۇزاق جىلعى تاجىريبەدەن تۇيگەنى – باياعىنى قايتارۋعا بولادى. قازىر سىرداريا اۋدانىنىڭ ىڭكارداريا, ايدارلى اۋىلدارى, شيەلىنىڭ بىرقاتار ەلدى مەكەندەرى قاۋىننىڭ جەرگىلىكتى سۇرىپتارىن ەگىپ كەلەدى. بىراق ولاردىڭ ءونىمى سىرتقا كەتىپ جاتىر. ال جاڭاقورعاننىڭ جايىلماسىنىڭ قاربىزى بىردەن رەسەيگە جول تارتادى. وسىلايشا ءونىمىمىزدى ەكسپورتقا جىبەرىپ, ءوزىمىز سىرتتان كەلگەن قاۋىن-قاربىزعا قاراپ قالعان جايىمىز بار. بۇدان كىم ۇتتى, كىم ۇتىلدى؟
جىل سايىن الۋشىسى تابىلىپ, ءونىمى ءوتىمدى بولىپ تۇرسا دا كوكونىس-باقشا ەگەتىندەردىڭ ءبۇيىرى شىققان ەمەس. تاپقانىن نەسيەنى جابۋعا جۇمساپ, قالعانىنا تۇقىم الادى. جۇمىسىن جەڭىلدەتەتىن ارنايى تەحنيكا الۋدى بىلسە دە وعان ارتىق اقشاسى جوق. باقشا ءوندىرىسى كۇرىش شارۋاشىلىعى سەكىلدى مەحانيكالاندىرىلماعان. قازىرگى جاڭا تەحنولوگيا بۇل سالاعا ءالى جەتە الماي جاتىر. بارلىق جۇمىس قولمەن بىتەدى, ءتىپتى, ەرتە كوكتەمدە ەگىلگەن داقىلعا پلەنكانى دا قولمەن جابادى. وسىنداي بەينەتى بەس ەلى تىرلىكتەن كەيىن دە شارۋانىڭ شەكەسى ءبارىبىر شىلقي قويمايدى.
– ءبىز وسى ۋاقىتقا دەيىن ايتىپ كەلەمىز. تاعى دا قايتالاۋعا تۋرا كەلىپ تۇر. ءبىزدىڭ وڭىرگە كوكونىس-باقشا ونىمدەرىن ەگەتىن شارۋالاردىڭ باسىن قوساتىن ۇيىم قاجەت. بۇل كەرەگى جوق كەڭەس بەرىپ, ءجيى جينالىس جاسايتىن ەمەس, فەرمەرلەرگە ناقتى كومەك بەرەتىن قۇرىلىم بولۋى كەرەك. بۇل تاراپتا, ارينە وبلىس اكىمدىگىنىڭ قولداۋى كەرەك. مىسالى, قاۋىمداستىق قۇرىلىپ, سونىڭ نەگىزىندە ءار اۋدانداعى كوكونىس-باقشا ەگەتىندەرگە شاعىن تراكتورلار الىنىپ بەرىلسە, باقشا ەككەن ديقاننىڭ بەينەتى جەڭىلدەر ەدى, – دەيدى سامالبەك ورازباي ۇلى.
قازىر كوكونىس ءوسىرىپ, باقشاسىن جايناتىپ وتىرعانداردىڭ كوپشىلىگى تەز پىسەتىن, تاسىمالداۋعا قولايلى شەتەلدىك تۇقىمداردى ەگىپ وتىر. قولدا جەرگىلىكتى ءدان بولسا ديقاندار دا سىرتتىڭ تۇقىمىنا كوز ساتپاس ەدى. وسى كۇنى بەينەتتەنىپ باقشا ەككەندەردىڭ بارلىعى دەرلىك الىپساتارلاردىڭ جەمىنە اينالىپ وتىرعانى بايقالادى. قاۋىن-قاربىز, قىزاناق-قيار پىسكەن كەزدە باقشا باسىنان تابىلاتىن ساۋداگەرلەر ءونىمدى كوتەرە الىپ كەتەدى دە بازارعا اكەلىپ قىمباتقا ساۋدالايدى. ەگەر فەرمەردىڭ جوعىن جوقتايتىن ۇيىم بولسا مۇندايعا جول بەرىلمەيدى. ءونىمدى قاۋىمداستىق فەرمەردەن كوڭىلگە قونىمدى باعاعا ساتىپ الىپ, تۇتىنۋشى قالتاسىنا لايىق قۇن قويار ەدى. ءارى ساتىپ الۋشى العان زاتىنىڭ ساپاسىن دا وسى ۇيىمنان سۇرايدى. دەمەك, بۇل قاي تاراپقا دا ءتيىمدى باستاما. قازىر شيەلىدە تارى, جاڭاقورعاندا قاربىز وتباسىلىق بيزنەسكە اينالدى. ەندى ونى ۇجىمدىق بيزنەس دەڭگەيىنە كوتەرۋ قاجەت.
قولداۋ بولسا – باستاما كوپ
سوڭعى جىلدارى شيەلىنىڭ قىزاناعى تۇركىستان, اقمولا, قاراعاندى, اقتوبە وبلىستارىنا اسا باستادى. كوكونىس-باقشا شارۋاشىلىعى جاقسى دامىعان تۇركىستاندىقتاردىڭ قىزىلوردا وڭىرىنەن ءونىم تاسىمالداۋى بۇرىن-سوڭدى بولماعان قۇبىلىس. قازىر جەكەلەگەن ديقاندار وسى شيەلىدە 5 گەكتار جەرگە قىزاناق ەگىپ, ونى تامشىلاتىپ سۋارىپ وتىر. ەندى وسى كاسىپتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرا ءتۇسۋ كەرەك.
– قازىر كۇرىش پايداسى مول كاسىپكە اينالدى. وسى شارۋاشىلىقتاردىڭ دەنى از جىلدا جاعدايىن جاقسارتىپ الىپ جاتىر. ارينە ولاردىڭ تالاپتارىنا بارەكەلدىدەن باسقا ايتارىمىز جوق. ال باقشامەن اينالىساتىندار اراسىندا وسىندايلار نەگە جوق؟ ونىڭ باستى سەبەبى – سالانى قولداۋدا جاتىر. كوكونىس, باقشا ەگەتىندەرگە ەڭ كەرەگى ساپالى تۇقىم مەن تىڭايتقىش. ءسال دەمەۋ بولسا, ديقانشىلىقتىڭ بۇل ءتۇرى دە بويىن تىكتەپ شىعا كەلەدى. قازىر وبلىس اكىمى گۇلشارا ابدىقالىقوۆا ءار اۋدانعا شىعىپ, ءتۇرلى سالا وكىلدەرىمەن كەزدەسىپ ءجۇر. كوكونىس-باقشا ەگەتىن ديقاندارمەن دە وسىنداي جۇزدەسۋ جاسالسا, ولاردىڭ كوپ پروبلەماسى ايقىندالا تۇسەر ەدى, – دەيدى عالىم.
وسىدان ءبىراز بۇرىن جاراتىلىستانۋ ينستيتۋتى قورقىت اتا اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قولداۋىمەن جەرگىلىكتى تۇقىمدى كلوندىق ىرىكتەۋ جۇمىسىن باستاعان. كەيىن وبلىستىق اۋىلشارۋاشىلىق باسقارماسىنىڭ باعدارلامالىق قولداۋى نەگىزىندە 4,5 ملن تەڭگە ءبولىنىپ, سىردىڭ قارا كۇلابىسىنىڭ تۇقىمىن زەرتتەۋ ءبىراز جەرگە دەيىن جەتتى. امال نە, قازىر قارجى جوقتىقتان باستاما ورتا جولدان توقتاپ تۇر. ودان بولەك, وبلىس ورتالىعىنداعى №264 مەكتەپكە جىلىجاي دا سالىپ بەردى. قازىر مەكتەپ ۇجىمى جىل ون ەكى اي كوكونىس ءوسىرىپ وتىر. ەگەر قولداۋ بولسا, بۇل باستامانى جالعاستىرىپ اكەتۋگە ابدەن بولادى. ۇزاق جىل وسى سالادا ەڭبەكتەنگەن عالىم بيىل وڭىردەگى ءىرى كۇرىش شارۋاشىلىقتارىنىڭ بىرىنە دە بارعان ەكەن. ولار big brother ادىسىمەن جۇمىس ىستەۋ تۋرالى ۇسىنىسىنا قولداۋ تانىتتى. ۇسىنىس بويىنشا تۇقىم شارۋاشىلىعىن قۇرۋ, ءتۇرلى تەحنيكا ساتىپ الۋ, ادام كۇشىن تارتۋ, جەر ءبولۋ شارۋاشىلىق تاراپىنان بولادى. عالىم وسى ارقىلى ءوزىنىڭ ويىندا جۇرگەن باستامالارىن جۇزەگە اسىرادى. بىراق پاندەميا سول كەلىسىمدى جۇزەگە اسىرۋعا كەسىرىن تيگىزىپ وتىر.
ەنجارلىقتان قۇتىلساق, ەن بايلىقتى يگەرەمىز
– وسى ماسەلەمەن اينالىساتىن ورتالىق ازيا جۇمىسشى توبى دەگەن قۇرىلىم بار. مەن سوندا قاۋىن سالاسىنىڭ توراعاسىمىن. جۇمىسشى توپ شارۋاسىمەن ءبىراز جەردى ارالادىق. تۇرىكمەنستان, تاجىكستان مەن وزبەكستان بىزدەن الدەقايدا وزىپ كەتكەن. كليماتتىق جاعدايلارى دا جاقسى. بىراق بىزدەگىدەي تۇقىم جوق, – دەيدى ول.
جالپى, الەمدە جوعارى ساپالى كۇزدىك قاۋىن وسەتىن ءىرى ءۇش ايماق بار. وزبەكستانداعى حورەزم, تۇرىكمەنستاننىڭ شارجوۋ وبلىسى, قازاقستاندا قىزىلوردا وبلىسى قاۋىن ەگۋگە وتە قولايلى. ءبىز وسى تابيعي مۇمكىندىكتى پايدالانا الماي وتىرمىز. گەوگرافيالىق ورنالاسۋ جاعدايىمىز دا وزىڭنەن ارتىلعان ءونىمدى قاي تۇكپىرگە ساتۋعا ىڭعايلى. وبلىس ورتالىعى مەن جەتى اۋداندى تەمىر جول مەن اۆتو جول كەسىپ وتەدى.
عالىم شەتەلگە جاساعان ساپارلارىنىڭ بىرىندە كەپتىرىلگەن قاۋىننىڭ ءدامىن تاتىپ, ەلگە كەلگەن سوڭ ينستيتۋت لابوراتورياسىندا كادىمگى چيپسىنىڭ فورماسىندا شىعارىلاتىن ءونىمدى جاساۋعا كىرىسىپ كەتتى. الدىمەن سىرتتان كەلەتىن, ەرتە پىسەتىن قاۋىننان ازىرلەدى. ارتىنشا كەش پىسەتىن جەرگىلىكتى سۇرىپتان دا دايىندادى. ەكەۋىن سالىستىرعاندا جەرگىلىكتى قاۋىننان جاسالعان چيپسىنىڭ ءدامى ەرەكشە ەكەنى انىق بايقالدى. قازىر وسى بويىنشا جاراتىلىستانۋ ينستيتۋتى ۇلكەن جوبا دايىنداپ جاتىر.
وبلىستىڭ وزىندە جاڭاقورعان مەن ارالدىڭ اقبايىنداعى ديقاننىڭ قاربىز ەگۋ تاسىلىندە ەرەكشەلىك بار. اقباي ديقاندارى ەكولوگيالىق تازا ءونىم وسىرەدى. ولار ءبىر ءتۇيىر پەستيتسيد قولدانباي, جەردىڭ كۇشىمەن ءدامى ءتىل ۇيىرەتىن قاربىز ءوسىرىپ وتىر. جاڭاقورعاندا جاعداي باسقاشا, ولار كوپ ءونىم الۋدىڭ جولىن جاقسى بىلەدى. ءار اۋداندا وسىنداي ەرەكشەلىك بار. ەگەر ولارعا ءوزارا تاجىريبە الماسۋعا مۇمكىندىك جاساساق, كول-كوسىر پايداعا كەنەلەر ەدى.
ىرگەدەگى وزبەكستان, ءتىپتى ءوزىمىزدىڭ تۇركىستان ءوڭىرىنىڭ ديقاندارى الا جازداي جيعان-تەرگەنىن قىس بويى ساتىپ, ناپاقا ەتەدى. ولاردىڭ اراسىندا ءبىر عانا قاۋىننان ءتۇرلى ءونىم شىعارىپ, پايداعا كەنەلىپ وتىرعاندار كوپ. بۇل شارۋا ءبىزدىڭ دە ديقانداردىڭ قولىنان كەلەر ەدى. بۇل ءۇشىن باقشا ەككەننىڭ بەينەتىن جەڭىلدەتەر قولداۋ عانا كەرەك.
قىزىلوردا وبلىسى
