كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
دەي تۇرعانمەن جوسپارلانعان حالىقارالىق جانە رەسپۋبليكالىق عىلىمي كونفەرەنتسيالاردىڭ دەنى ونلاين تۇرىندە وتكىزىلۋدە. اسىرەسە عۇلاما ءال-فارابي مەن حاكىم ابايعا قاتىستى ونلاين تۇرىندە توقتاۋسىز ءوتىپ جاتقان كونفەرەنتسيالاردى, جارىق كورىپ جاتقان ىرگەلى ەڭبەكتەردى اتاپ ايتقان بولار ەدىك.
سونىڭ ءبىرى جاقىندا عانا ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسپا ۇيىنەن جارىققا شىققان ء«ابۋ ناسىر ءال-فارابي – دالانىڭ دارا تۇلعاسى» اتتى ىرگەلى زەرتتەۋ ەڭبەگى. اۆتورى ر.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى, ۇعا اكادەميگى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ءابساتتار قاجى دەربىسالى. ەڭبەكتى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتى ر.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي كەڭەسى باسپاعا ۇسىنعان. زەرتتەۋدىڭ جالپى رەداكتسياسىن باسقارعان ۇعا اكادەميگى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ابدىمالىك نىسانباەۆ. پىكىر جازعان فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور جاقىپبەك التاەۆ.
اتالعان كىتاپقا شىعىستانۋشى-عالىمنىڭ ۇلى دالانىڭ دارا پەرزەنتى جايلى ۇزاق جىلعى ىزدەنىسىنەن تۋعان قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە ءار جىلدارى جازعان ماقالالارى مەن وي-تولعانىستارى, سونداي-اق وزگە ورتاعاسىرلىق وتىزدان استام وتىرار ويشىلدارىنىڭ ءومىر جولى مەن ەڭبەكتەرى زەردەلەگەن تولىمدى دا تولعاقتى تولعامدارى توپتاستىرىلعان. كولەمى – 26, 25 باسپا تاباق.
كىتاپ تىلدىك سيپاتىنا قاراي ەكى تاراۋعا بولىنگەن. ءى-تاراۋ « ۇلى دالا كەمەڭگەرلەرى» دەپ اتالادى. بۇل بولىمگە ء«ابۋ ناسىر ءال-فارابي – وتىراردىڭ جارىق جۇلدىزى», « ۇلىعا تاعزىم», «فارابيتانۋدىڭ قاينار باستاۋلارى» سەكىلدى ونشاقتى زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى توپتاستىرىلعان. كىتاپتىڭ «ۋچەنىە ي مىسليتەلي ۆەليكوي ستەپي»دەپ اتالاتىن ورىس تىلىندەگى ەكىنشى بولىمىنە «ابۋ ناسر ال-فارابي – گەني ۆەليكوي ستەپي», «سرەدنەۆەكوۆىي وترار (فاراب) ي وترارسكيە ۋچەنىە ءىح-حV ۆەكوۆ» دەپ اتالاتىن سالماقتى زەرتتەۋلەرى باستاعان ونشاقتى ەڭبەگى ەنگىزىلگەن.
ءابساتتار قاجى دەربىسالى ۇزاق جىلدان بەرى ۇلى دالانىڭ دارا تۇلعاسى ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ جانە ەلىمىزدىڭ ەرتەدە ءومىر سۇرگەن وزگە دە ويشىلدارىنىڭ جازبا مۇراسىن دۇنيەنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ىزدەپ تاۋىپ, زەرتتەپ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزىپ كەلەدى.
عالىمنىڭ ءوز زەرتتەۋلەرىنەن تىس, ورتاعاسىرلىق اراب تاريحشى-شەجىرەشىلەرى: دجامال اد-دين ءال-قيفتي, يبن ءابي ۋسايبيعا, يبن حالليكاننىڭ ءابۋ ناسىر جايلى جازبا دەرەكتەرىن دە اراب تىلىنەن قازاق تىلىنە اۋدارعان ەڭبەكتەرىنىڭ ءوزى ءبىر توبە.
جالپى شىعىستانۋ عىلىمىنىڭ جان-جاقتى دامىپ, بارلىق عىلىمدا قارىشتاپ وسكەن, ۇلتتىق رۋحاني سۇرانىسىنا جاۋاپ بەرگەن باي-باعىلان ءداۋىرىن تۋدىرعان ورتاعاسىر ويشىل-عالىمدارى, ولاردىڭ عۇمىرى, زەرتتەۋلەرى, شىعارمالارى تۋرالى بۇگىنگە دەيىن جازىلىپ كەلگەن زەرتتەۋلەر, وي-پىكىرلەر اكادەميك ءا.دەربىسالىنىڭ اتالعان ەڭبەگىندە جاڭاشا پايىممەن ساراپتالىپ, سونى پىكىر, تىڭ تۇجىرىمدارمەن تولىعا تۇسكەنى بىردەن كوزگە تۇسەدى.
ءابساتتار قاجى دەربىسالى ءوز ىزدەنىسىن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆتىڭ «قازىرگى وركەنيەتتى مەملەكەتتەردىڭ بارلىعى دەرلىك شوقتىعى بيىك تاريحي تۇلعالارمەن ماقتانا الادى. ولاردىڭ قاتارىندا ساياساتكەرلەر, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, قولباسشىلار, اقىن-جازۋشىلار, ونەر جانە مادەنيەت, (عىلىم) مايتالماندارى بار. قازاق جۇرتى دا ءبىرتۋار پەرزەنتتەردەن كەندە ەمەس» دەگەن ۇستانىمىن بەرىك تۇعىر ەتە وتىرىپ, ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ ادامزات تاريحىنداعى الاتىن ورنىن, عىلىمي-فيلوسوفيالىق ۇستانىمىن انىقتاۋ جولىندا ايانباي تەر توگىپ جۇرگەن عالىم. سوندىقتان دا تەڭدەسسىز ويشىل, الەمنىڭ «ەكىنشى ۇستازى» اتانعان ۇلى بابامىز تۋرالى مۇنداي ىرگەلى ەڭبەكتىڭ جارىق كورۋىن ەلىمىزدىڭ رۋحاني ومىرىندەگى ەلەۋلى وقيعا دەپ تولىق سەنىممەن ايتا الامىز. ونىڭ ۇستىنە ءسوز بولىپ وتىرعان ەڭبەكتىڭ ءدال بيىل, ۇلى بابامىزدىڭ 1150 جىلدىعى قارساڭىندا جارىق كورۋى – مەرەيتويدىڭ مەرەيى مەن مازمۇنىن تىپتەن ايشىقتاي تۇسەرى داۋسىز.
ەڭبەك جالپى ءال-ءفارابيدىڭ ءومىر جولى مەن شىعارماشىلىعىن بىلگىسى كەلەتىن قاراپايىم وقىرماننان باستاپ, ونىڭ كۇللى ءىلىم-ءبىلىمى تۋرالى, ءتىپتى ءبىلىم قۋىپ باعدات شاھارىنداعى بەلگىلى يۋحاننا بين حايلان, ابۋ بيشر ماتتا, ابۋ باكر بين سيراج سياقتى ۇستازداردان مەديتسينا, جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىن, لوگيكا مەن گرەك ءتىلىن ۇيرەنگەندىگىن, سونىمەن قاتار بار كۇش-جىگەرىن ءفالسافانى زەرتتەۋگە ارناعاندىعىن بىلگىسى كەلەتىن زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن دە قۇندى دۇنيە.
ەڭبەكتەگى ءال-ءفارابيدىڭ عىلىمي تراكتاتتارى: «ماتەماتيكالىق تراكتاتتار», «مۋزىكا مەن پوەزيا تۋرالى تراكتاتتار», «تاريحي-فيلوسوفيالىق تراكتاتتار», «الەۋمەتتىك-ەتيكالىق تراكتاتتار», «لوگيكا تۋرالى», ودان باسقا يبن سينا, اريستوتەل, پتولەمەي تۋرالى جازىلعان ويلارى دا ءوز وقىرمانىن بەي-جاي قالدىرمايتىن دۇنيەلەر.
جالپى, ءال-فارابي بابامىز قالاي ماقتانۋعا, قالاي ۇلىقتاۋعا تۇرارلىق ۇلى تۇلعا. ۇلتتىڭ ۇلى تۇلعالارىن ءبىلۋ – تاريحي تامىرىڭدى تانۋ دەگەن ءسوز! ونداي دارابوز دانالارىمىزدى ۇلتتىق رۋحانياتتىڭ ۇستىنى تۇتىپ, ۇلىقتاپ وتىرۋ پارىز.
جالپىعا ءمالىم بولعانداي عۇلاما بابامىز تازا فيلوسوفيالىق جانە لوگيكالىق ەڭبەكتەرمەن قاتار كوپتەگەن تابيعي-ماتەماتيكالىق جانە جاراتىلىستانۋ-فيلوسوفيالىق ەڭبەكتەر جازدى. ول شىعىستا دا, باتىستا دا عىلىمنىڭ ودان ءارى دامۋىنا ۇلكەن اسەر ەتكەن باي عىلىمي مۇرا قالدىردى. دەمەك ۇلى ويشىلدىڭ عىلىمي مۇراسىن زەرتتەۋ, ونىڭ الەمدىك عىلىم مەن وركەنيەتكە اسەرىن انىقتاۋ بۇگىندە عانا ەمەس, بولاشاقتا دا وزەكتى بولىپ قالا بەرمەك.
الەمدىك عىلىمي ورتا ءبىراۋىزدان مويىنداپ «ەكىنشى ۇستاز» دەپ اتاق بەرگەن ءابۋ ناسىر ءال-فارابي شىنىمەن دە الەمدىك دەڭگەيدەگى ادام بولدى, ول ءوز ەڭبەكتەرىندە اراب, پارسى, گرەك, ءۇندى جانە ءوزىنىڭ تۇركى مادەنيەتىنىڭ ەڭ قۇندى جەتىستىكتەرىن جيناقتاعان جانە بويىنا سىڭىرگەن ادام. پايىم-پاراساتىنىڭ ساۋلەسى مەن جاڭعىرىعى ونىڭ ايگىلى «كيتاب ال-مۋزىكا ال-كابيردە» ايقىن كورىنەدى (« ۇلى مۋزىكا كىتابى»). بىراق ول ءارتۇرلى مادەني داستۇرلەردى بىرىكتىرگەن گۋمانيتارلىق عىلىمدار عانا ەمەس, ول ءوز زامانىنىڭ بىلىمدەرىن جۇيەلەۋگە ۇمتىلعان عىلىمنىڭ رەفورماتورىنىڭ دانىشپانى بولدى, بۇل ونىڭ «عىلىمداردىڭ جىكتەلۋى تۋرالى» تراكتاتىندا كورىنىس تاپتى. فارابي پەداگوگيكانىڭ رەفورماتورى رەتىندە ءبىلىمدى تاربيەمەن قاباتتاستىرا بەرۋگە, اعارتۋشىلىقتى ادامزات دامۋىمەن ۇشتاستىرۋعا ۇمتىلدى.
ءسوز بولىپ وتىرعان ەڭبەكتە اۆتور ءال-ءفارابيدىڭ «پوەتيكا جايلى تۇجىرىمىنا» ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ, ادەبي مالىمەتتەردى فيلولوگيالىق تۇرعىسىنان قاراستىرىپ, عىلىمي جاعىنان تاپسىرلەپ, پوەزيا مەن پوەتيكانى تەرەڭ تانىپ, ءماتىندى تۇسىندىرۋگە تەرەڭ ءمان بەرگەنى اڭعارىلادى.
سونداي-اق اتالعان زەرتتەۋىندە عالىم بۇعان دەيىن ەكىۇشتى بولىپ كەلگەن ماسەلەلەردىڭ انىق-قانىعىنا ب.عافۋروۆ, ە.بەرتەلس, س.گريگوريان, م.حايرۋللاەۆ, ا.كوبەسوۆ, گ.ماتۆيەۆسكايا, ب.روزەنفەلد, ا.حاليدوۆ, س.بروسەلمان, رەشەر نيكولاس, ر.ەرلانجە ت.ب. سىندى عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىندەگى تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ كوز جەتكىزەدى. اسىرەسە ءال-فارابي جايىندا جازعان دجامال اد – دين ءال-قيفتي, يبن ءابي ۋسايبيعا, احمەد يبن حالليكان سىندى عالىمداردىڭ دەرەكتەرىنىڭ عىلىمي قۇندىلىعى وتە جوعارى ەكەنىن ەرەكشە ايتۋعا ءتيىسپىز. اسىرەسە اكادەميك ءا.دەربىسالىنىڭ قانشا عاسىر بويى قازاق عىلىمىنىڭ نازارىنان تىس قالىپ كەلگەن اراب تىلىندەگى تاريحي جازبا ماتىندەردى دۇنيەجۇزىنىڭ ىرگەلى كىتاپحانالارى مەن جازبا مۇرالارىنان جيناپ, تۇپنۇسقادان ءتارجىمالاپ وسى ەڭبەگىنە پايدالانۋى – بەرىسى فارابيتانۋدى, ءارىسى وتاندىق شىعىستانۋدى جاڭا ءبىر بەلەسكە كوتەردى دەۋگە بولادى.
اتالعان ەڭبەكتىڭ تاعى ءبىر جەتىستىگى, اۆتور وسى كىتاپقا ەنگەن «تۇركياداعى جازبا مۇرالارىمىز» دەپ اتالاتىن زەرتتەۋىندە باۋىرلاس تۇرىك اعايىنداردىڭ مەملەكەتتىك جانە جەكە كىتاپحانالاردىڭ قولجازبا قورلارىندا ورتاعاسىرلىق تۇركىتەكتى عۇلامالاردىڭ مۇرالارى مەن ەڭبەكتەرى ساقتالىپ كەلگەندىگىن باياندايدى. ول جونىندە كىتاپ اۆتورى: «...سولاردىڭ ىشىندە وتىرار, يسفيدجاب – سايرام, تاراز, بالاساعۇن, تۇركىستان, سىعاناق, جەند عۇلامالارىنىڭ ءتۇرلى تاقىرىپتى قامتيتىن جازبا دۇنيەلەرى كوپتىگىمەن تاڭعالدىرادى. مىسالى, ءابۋ ناسىر ءال-فارابي, مۇحاممەد بين احمەد بين يۋسۋف ء(جۇسىپ) ءال-يسفيدجابي, ابد ءال-ۋاحيد بين مۇحاممەد اس-سايرامي, الا اد-دين تۇركىستاني, ھيباتۋللا ات-تۇركىستاني ات-تارازي, حۇسام اد-دين حۇسەين بين الي حاججاج ءال-حانافي اس-سىعاناقي, مۇحاممەد ابد اس-ساتتار ءال-كەردەري, مۇحي اد-دين جەندي شىعارمالارى جانە قوجا احمەت ياساۋي «ديۋاننىڭ» كوشىرمەلەرى كەزدەسەدى...», دەپ قازاق دالاسىندا ءارتۇرلى عىلىمنىڭ سان-سالاسى بويىنشا تەرەڭ دە ويلى شىعارمالارىن قالدىرعان عالىمدارعا قاتىستى دەرەكتەردىڭ مولدىعىن كورسەتەدى. سونداي-اق عالىم تۇركيامەن قاتار سيريا, موروككو, مىسىر جانە ەۋروپا ەلدەرىندەگى جازبا ادەبي مۇرالارىن جيناپ بىزگە ورتاعاسىرلىق وتىرارلىق ابباس ءال-جاۋھاري, ابۋ يبراھيم يسحاق ءال-فارابي, يسمايل ءال-جاۋھاري تاعى باسقا تاريحي تۇلعالارمەن تانىستىرىپ, ولاردىڭ ۇلتتىڭ مادەني-رۋحاني ومىرىنە قوسقان ۇلەسى تۋرالى قىزىقتى دا قۇندى دەرەكتەر ۇسىنادى.
سونداي-اق اۆتور ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ ءومىرى مەن شىعارمالارىنا ارنالعان الەمدىك دەڭگەيدە ءبىرىزدى, ءبىرتۇتاس, تولىققاندى بيبليوگرافياسى جوق ەكەندىگىن ايتا وتىرىپ, ح-ءحىىى عاسىرلار ارالىعىندا ءومىر ءسۇرىپ, الەمگە تانىلىپ, ارتىنان مول جازبا مۇرالارىن قالدىرعان وتىرار شاھارىنىڭ ۇلى كەمەڭگەرلەرى – وزگە فارابيلەر تۋرالى دا باياندايدى. ارينە ءابساتتار قاجى دەربىسالى شىعىستانۋشى عالىم رەتىندە ەرتەدەن بەرى-اق شىعىس دەرەكتەرىنەن 30-عا جۋىق ءال-فارابي تابىلعاندىعىن ايتىپ تا, زەرتتەپ تە, عىلىمي ورتاعا ۇسىنىپ تا جۇرگەنى امبەگە ايان. اسىرەسە سول ورتاعاسىرلىق قالىڭ ءال-فارابيلەردىڭ ءومىربايانىن, ولار تۋرالى شىعىستىق دەرەكتەر مەن مالىمەتتەردى, ولاردان قالعان اۋقىمدى مۇرالاردى توقتاۋسىز زەرتتەپ, تىزبەكتەپ جازىپ جۇرگەنىمەن, سونىڭ وزىندە قازاق حالقىنا ءالى كۇنگە دەيىن تولىق تانىلىپ ۇلگىرمەگەن, زەرتتەلىپ بىتپەگەن دەرەكتەردىڭ ءالى دە مول ەكەندىگىن عالىمنىڭ ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان ەڭبەگىندەگى «ورتا عاسىرلىق وتىرارلىق عالىمدار», «وتىرار مەن سايرامنىڭ ساڭلاقتارى», «سرەدنەۆەكوۆىي وترار (فاراب) ي وترارسكيە ۋچەنىە ءىح-حV ۆەكوۆ» اتتى زەرتتەۋلەرىنەن انىق اڭعارۋعا بولادى.
كىتاپتا ورىن العان ماڭىزدى مازمۇنداردىڭ تاعى ءبىرى بۇعان دەيىن الەمدىك دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلعان كونفەرەنتسيالار مەن ءىس-شارالاردا جاسالعان باياندامالار مەن قۇتتىقتاۋلارداعى قۇندى دا وزەكتى ويلاردى, سونىمەن بىرگە كوپتەگەن شەتەلدىك مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ ارناۋ سوزدەرى ەنگىزىلگەنىن اتاپ ءوتۋ لازىم.
اكادەميك ءا.دەربىسالىنىڭ «مەرەيتويدى مەرەكەلەۋدەگى باستى ماقسات – ءال-فارابي مۇراسىن زەردەلەۋگە جاڭا سەرپىن بەرۋ ارقىلى الەم تاريحىنداعى ونىڭ ءرولىن ايقىنداپ, ەسىمىن ۇلتتىق برەند رەتىندە ۇلىقتاۋ» دەپ تۇجىرىمداعانىنداي, ۇلى عۇلامانىڭ بيىلعى 1150 جىلدىق مەرەيتويىن تۇتاس ەل بولىپ اتاپ وتۋدەگى كوزدەگەنىمىز دە سول مەجە بولاتىن.
ويتكەنى ءال-فارابي — يبن سينا, ال-بيرۋني, ومار حايام, ناسر اد-دين ات-تۋسي, ج.بالاساعۇن, م.قاشعاري ت.ب. اتاقتى فيلوسوفتار مەن عالىمداردىڭ مۇسىلماندىق شىعىستا تۋىپ, قالىپتاسۋىنا, سونداي-اق بۇكىل الەمدىك وي-سانانىڭ دامۋىنا, قالا بەردى ورتا ازيا مەن قازاقستاندا پروگرەسسيۆتى الەۋمەتتىك-فيلوسوفيالىق ويدىڭ دامۋىنا تەڭدەسسىز ىقپال ەتكەنى الەمدىك عىلىمدا مويىندالعان اقيقات. وعان كوز جەتكىزۋ ءۇشىن نەمىستىڭ ايگىلى شىعىستانۋشى عالىمى ا.ميۋللەردىڭ «بۇكىل مۇسىلمان شىعىسىنىڭ اسا ۇلى ويشىلى ءال-فارابي وزىنەن بۇرىنعىلار تەك شەت پۇشپاقتاپ اينالىسقان كوپ ماسەلەلەر بويىنشا اسا زور جۇمىس تىندىردى. بۇل كەمەڭگەر ادام گرەك فيلوسوفياسىنىڭ ەڭ تەرەڭ قىرلارىنا دەيىن بويلاپ, بايىبىنا جەتتى. سوندىقتان دا شىعىستا فيلوسوفيانى عىلىمي زەرتتەۋدى شىن مانىندە باستاۋشى كىم دەگەندە, باسقا ەشكىم دە ەمەس, تەك سونىڭ ەسىمى اتالۋى كەرەك», دەگەن پىكىرىن ەسكە الساق تا جەتكىلىكتى.
ەلىمىزدىڭ الدىڭعى قاتارلى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءبىرى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىننىڭ اتى ءال-فارابي ەسىمىمەن اتالۋى دا تەگىن ەمەس. ۇلى ويشىلدىڭ ەسىمىن يەلەنگەن قارا شاڭىراقتىڭ كوش-كەرۋەنى شىعىس پەن باتىس وركەنيەتتەرىنە تەڭ دە كەڭ جول اشا وتىرىپ, وزىق تەحنولوگيالار مەن يننوۆاتسيالاردى دامىتۋ ارقىلى, ءبىلىم بەرۋدى الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرىپ, وسكەلەڭ ۇرپاقتى ءبىلىمدى, رۋحاني-ادامگەرشىلىك قاسيەتى مول, ۇلتتىق وتانشىلدىق سانا سەزىمگە باي تۇلعا ەتىپ قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان. سونداي-اق ءابۋ ناسىر ءال-فارابيگە قاتىستى وسىناۋ ىرگەلى زەرتتەۋدىڭ ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسپا ۇيىنەن جارىققا شىعۋى, سونداي-اق كىتاپتىڭ ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى, اكادەميك ع.مۇتانوۆتىڭ ىقىلاستى العىسوزىمەن جارىق كورۋى دە كوكەيدە تۇنىپ جاتقان, كوسىلىپ ايتا بەرۋگە بولمايتىن كوپ جايدان دەرەك بەرىپ تۇرعانداي.
ءتۇيىپ ايتقاندا اكادەميك ءابساتتار قاجى دەربىسالىنىڭ ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ 1150 جىلدىق مەرەيتويىنا ۇسىنىپ وتىرعان قوماقتى تارتۋى تالعامى بيىك, تالابى كەمەل قالىڭ وقىرماننىڭ ويىنان شىعاتىن, جۇرتشىلىقتىڭ جادىندا, وسكەلەڭ ۇرپاقتاردىڭ قولىندا جۇرەتىن قۇندى ەڭبەك دەپ ويلايمىز.
دۇكەن ماسىمحان ۇلى,
ر.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
