«دانا حيكار حيكاياسى» دەگەن اتپەن بعم م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى تاراپىنان «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بويىنشا شىققان جيىرما تومدىق «ادەبي جادىگەرلەر» (2013) جانە «رۋحاني جاڭعىرۋ» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا شىعارىلىپ جاتقان « ۇلى دالا جاۋھارلارى» سەرياسىنىڭ «ەجەلگى ءداۋىر ادەبيەتىنىڭ انتولوگياسى. يسلامعا دەيىنگى ادەبي جادىگەرلەر» (1 توم, 2019) جيناقتارىنا ەنگىزىلۋىن بۇل شىعارمانىڭ قازاق ادەبيەتى تاريحىندا دا وزىندىك ورنى بار ەكەندىگىن كورسەتسە كەرەك.
«دانا حيكار ءسوزى» شىعارماسىنىڭ سيۋجەتى, ونداعى افوريزمدەر الەم حالىقتارى ادەبيەتىنە كەڭىنەن تارالعان: ارامەي, سيريا, اراب, ارميان, ەۆرەي, گرەك, بولگار, گرۋزين, ورىس, قىپشاق, تۇرىك تىلدەرىندەگى نۇسقالارىمەن قاتار, ءتىپتى ەزوپ پەن دەموكريتتىڭ افوريزمدەرىمەن, «مىڭ ءبىر ءتۇن», «كاليلا مەن ديمنا» شىعارمالارىندا كەزدەسىپ وتىرادى.
شىعارمانىڭ نەگىزگى وقيعالىق جەلىسى ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى ءVىى عاسىردا اسسيريادا دۇنيەگە كەلگەن. سيناحەريب (ب.د.د. 704-680 جج.) پەن اسارحادون (ب.د.د. 680-667 جج.) اسسيريا مەن بابىلدى بيلەگەن اتاقتى پاتشالار, ال حيكار – وسى ەكى پاتشانىڭ اقىلدى دا دانا كەڭەسشىسى, ءىس جۇرگىزۋشى حاتشىسى بولعان تاريحي تۇلعا.
شىعارمانىڭ قىپشاق تىلىندەگى اۋدارماسى, وزگە تىلدەردەگى نۇسقالارىمەن سالىستىرعاندا, حيكاردىڭ باستان كەشىرگەن وقيعالارىنىڭ بارلىعىن تىزبەكتەمەي, وقيعانىڭ نەگىزگى جەلىسىن عانا ايتىپ, نەگىزىنەن دانا حيكاردىڭ اسىراپ العان بالاسى ناتانعا ايتقان اقىل-كەڭەس, وسيەت-ناقىلىنان تۇرادى جانە ءماتىن مازمۇنى كوبىنە ءبىرىنشى جاقتان باياندالادى.
«دانا حيكار ءسوزى» – ادامگەرشىلىك ءىلىمىنىڭ اياسىندا كىسىلىك قاسيەتتى ناسيحاتتاعان ءارى ىرگەلى دە ءابسوليۋتتى اقيقاتتى ايتا العان ەڭ كونە شىعارما. «ناستاۆلەنيا ي يستوريا احيحارا» اتتى ماقالاسىندا ر.گ.اپرەسيان «دانا حيكار ءسوزىن» وقۋ بارىسىندا الدىنان تانىس-بەيتانىس ادامگەرشىلىك الەمى اشىلعانىن جازادى. بۇل تۇيىندەۋدىڭ ماڭىزى وتە زور, مۇنىڭ استارىندا «دانا حيكار ءسوزىن» ادامگەرشىلىك ناسيحاتى دەپ قابىلداعان ءتۇيىندى پايىمداۋ جاتىر. بىزدىڭشە, «دانا حيكار ءسوزى» – تۇركى ءتىلىنىڭ ءبىر بۇتاعى سانالاتىن قىپشاق تىلىنە اۋدارىلعان ەڭ كونە اقىل كىتابى, ادامگەرشىلىك الىپپەسى. ءبىرشاما تولىقتاۋ سانالاتىن ارميانشا نۇسقاسىندا دا دانا حيكاردىڭ باسىنان كەشىرگەن وقيعالارى تۇگەل قامتىلماعان, ال قىپشاق تىلىندەگى نۇسقاسى بىزگە ءتىپتى شاعىن كولەمدە جەتكەن. شىعارما باسى «دانا حيكاردىڭ ءسوزى, ەس-اقىلى. ادامزات بالاسى ۇيرەنسىن دەپ ايتقانى, ۇگىت-وسيەتى. اتا بالاسىنا وسيەت بەرسىن دە ەستەرىنە السىن» دەپ باستالادى. بايقاعانىمىزداي, بۇل تۋىندى – «ادامزات بالاسى ۇيرەنسىن» دەگەن ماقساتپەن ايتىلعان ۇگىت-وسيەت. ادامزات قاۋىمىنىڭ ەڭ كىشكەنە بولشەگى – وتباسى بولسا, دانا حيكاردىڭ وسيەتى سول وتباسىنداعى اتانىڭ بالاسىنا ايتار اقىل سوزدەرى ىسپەتتى. شىعارماداعى وقيعالار مەن ايتىلار اقىل-وسيەتتەر مەيلىنشە ىقشامدالعان, سۋىن اعىزىپ, ءسولىن عانا قالدىرعان قالىپتا دەۋگە كەلەدى. وسى ويىمىزدىڭ ءبىر عانا مىسالى مىناداي: « ۇلىم, اسا ءتاتتى بولما, سەنى جۇتىپ قويار جانە اسا اششى بولما, (سەنى) تۇكىرىپ تاستار. ودان دا جاقسى جاراتىلىسىڭا, جۇرگەنىڭە, بارشا ىسىڭە ساي جۋاس تا ءتوزىمدى بول». نەگىزى, ءبىزدىڭ ەرامىزعا دەيىنگى (VII ع.) «دانا حيكار ءسوزى» مەن كەيىنگى كەزەڭدەگى (XI ع.) «قۇتتى بىلىككە» دەيىنگى عىلىمي, كوركەم جانە كۇندەلىكتى قاراپايىم تانىمدا ادامگەرشىلىك – قايىرىمدىلىققا بالانادى جانە قايىرىمدىلىقتىڭ ءوزى – ەكى شەتكى كەمشىلىكتىڭ ورتا تۇسى بولىپ سانالادى. مىسالى, مىرزالىق, جومارتتىق – اس تا توك ىسىراپقورلىق نەمەسە قايىرىمى كەم ساراڭدىق تا ەمەس, ەكەۋىنىڭ قاق ورتاسىنداعى قايىرىمدىلىق قاسيەت. «دانا حيكار سوزىندەگى» «جاقسى جاراتىلىسىڭا, جۇرگەنىڭە, بارشا ىسىڭە (ساي) جۋاس تا ءتوزىمدى بول» وسيەتى وسىنداي قايىرىمدىق قاسيەتتى تانىتادى. ءارى ءال-ءفارابيدىڭ: «باقىت دەگەنىمىز – ءار نارسەنىڭ دە ءوز بولمىسىنا ساي بولۋى مەن سول وزىندىك ءتول بولمىسىن باياندى ەتۋى» دەگەن تاپقىر ءتۇيىنىن دە ويعا ورالتادى. ياعني دانا حيكاردىڭ دا, ءال-ءفارابيدىڭ دە ايتىپ وتىرعانى ءبىر-اق نارسە, ەكى شىعارماداعى ورتاق اقيقات, ءبىر مازمۇن – «جاقسى جاراتىلىسى, جۇرگەنى, بارشا ءىسى» مەن ء«وز بولمىسىنا ساي» جۋاس تا ءتوزىمدى بولۋ», ابىروي مەن ادامگەرشىلىك. «دانا حيكار سوزىندەگى» اقىل-وسيەتتەر توقسان اۋىز ءسوزدىڭ ءبارىن ايتىپ جاتپايدى, تەك ءتۇيىنىن عانا تانىتقان تاپقىر ويلار تۇرىندە كەلەدى. ادامزاتتىڭ كەيىنگى ۇرپاقتارى شىعارماداعى بۇل ورەلى ويلاردى حال-قادەرىنشە تاراتا تانىپ, ءوز ومىرىنە ونەگە, وزەك ەتە ءبىلۋى ءتيىس. «دانا حيكار ءسوزى» – ادامزات بالاسىن زور كەسەل مەن قاۋىپتەن ساقتاندىرا وتىرىپ ويلاندىراتىن ءتالىمدى شىعارما. ەسكەرتكىشتەگى دانا حيكار مەن ناتان اراسىنداعى قارىم-قاتىناس وقىرمانىن وسىنداي ورەلى ويلارعا جەتەلەيدى. اقىلى بار, ارى بار ادامزات ۇلىنىڭ قالىپتى ارەكەتى مەن اسىل ارمانى – بولۋى مۇمكىن قياناتتىڭ الدىن الىپ, جاۋىزدىقتىڭ جولىن كەسۋ. «دانا حيكار سوزىندە» مۇنداي جايسىز جاعدايدىڭ ارتى قايىرلى بولعانىمەن, ءوز كەزىندە وكىنىشتىلەۋ سيپاتتا ءورىس العان. ياعني پاتشا قارا نيەت ناتاننىڭ وتىرىك, جالعان, ايار سوزىنە سەنىپ قالىپ, اقىلدى دا ادال ءۋازىرى حيكارداي اسىل ادامىن ءولىم جازاسىنا بۇيىرادى. «دانا حيكار سوزىندەگى» وسى ءبىر وقيعا ادامزات قاۋىمىندا بولۋى مۇمكىن وزگە قيانات پەن ايارلىقتىڭ قايتالانباۋىنا كومەكتەسەدى, قاي كىسىگە دە وكىنىشتى جاعدايدان ساباق الاتىنداي وي سالادى.
ءال-ءفارابيدىڭ «قايىرىمدى قالا تۇرعىندارىنىڭ كوزقاراستارى» اتتى تراكتاتىندا مەملەكەتتى ادام دەنەسىنە تەڭەپ, ەكەۋىندەگى سايكەستىكتى سالىستىرا اڭگىمەلەيتىنى بار. ياعني مەملەكەتتەگى پاتشا – دەنەدەگى جۇرەككە, ال ءۋازىر – ميعا بالانادى. سونداي-اق دەنەدەگى باۋىردىڭ – مەملەكەتتەگى اسكەرباسىنا تەڭەلەتىنى دە بار. بۇدان شىعاتىن ءتۇيىن – ادام دەنساۋلىعىنىڭ مىقتى بولۋى اسىرەسە جۇرەك, مي, باۋىردىڭ ساۋلىعىنا بايلانىستى بولسا, مەملەكەتتىڭ دە قۋاتتى, قۇتتى بولۋى ونداعى پاتشا, ءۋازىر جانە اسكەرباسىنىڭ ءوز مىندەتتەرىن ويداعىداي مۇلتىكسىز ورىنداۋىنا تىكەلەي تاۋەلدى بولادى. دەنەدەگى جۇرەك مۇشەسى سەكىلدى مەملەكەتتەگى پاتشانىڭ دا بولمىس, مارتەبەسى اسا جوعارى. سويتسە دە ءبىلۋ, تانۋ قۇرالى رەتىندە جۇرە كەلە اقىلعا اينالاتىن ميدىڭ بالاماسى بولىپ تابىلاتىن دانا ءۋازىردىڭ, جالپى اقىلدى ادامنىڭ قىزمەتى دە ايرىقشا ەلەۋلى. ابايدىڭ دا «جۇرەكتىڭ اقىل سۋاتى» دەۋى تەگىن ەمەس, ار-ۇياتتى, ادىلەتتى بولىپ جۇرەك امىرىمەن ءجۇرۋ ەڭ اۋەلى ولار جايلى اقيقاتتى تانىپ بىلۋدەن باستاۋ الادى. اقيقاتتى تانىماي تۇرىپ ادەپتى بولۋ, ادام اتانۋ – شالا تىرلىك. ياعني اباي ايتقانداي, اقىل – جۇرەككە اقيقاتتى تانىتۋدا جاردەمشى بولاتىن تىرەگى, «سۋاتى» سەكىلدى. بۇرىن-سوڭدى ويشىلداردىڭ ايتۋىنشا, جۇرەكتەن شىعىپ, جۇرەكپەن بايلانىستىرىلاتىن ار-ۇيات, مەيىرىم, ىنساپ, ادىلەتتىڭ ءوزىن ەڭ اۋەلى ۇعىم, كاتەگوريا, اقيقات رەتىندە تانىتاتىن – اقىل. مىنە, وسىنداي اقىل-وي مەن دانالىقتىڭ يەسى حيكاردىڭ پاتشا تاراپىنان جازالانىپ, ولىمگە كەسىلۋى – ءبىر عانا بيلەۋشىنىڭ ەمەس, پەندە, كەلتە سانالاتىن جالپى ادامزاتتىڭ دا زور ايىبى دەۋگە كەلەدى.
«وعىزنامانىڭ» ف.راشيد اد-دين نۇسقاسىندا جاۋىنگەر جىگىتتىڭ اقىلدى, دانا اكەسىن پاتشا ءامىرى بويىنشا ەلىنە قالدىرىپ كەتپەي, جاسىرىن تۇردە جورىققا الىپ شىعاتىنىن باياندايتىن وقيعا بار. «وعىزناماداعى» وسى ءبىر جاعداي ازداعان وزگەرىس, ءبىرشاما تۇرلەنۋمەن «دانا حيكار سوزىندە» دە ۇشىرايدى. كورشى ورنالاسقان بەدەلدى دە داڭقتى پاتشانىڭ ارقيلى سۇراق-ساۋال, تالاپتارىنا جاۋاپ تابۋ ارەكەتىندە ء«ولىپ قايتا تىرىلگەن» دانا حيكاردىڭ اقىلى زور كومەك بولادى. قاي زاماندا دا ء«لاپپايلاپ» تۇراتىن ورىنداۋشى ورتا قول قىزمەتشىلەر كوپ بولادى دا, دانا حيكارداي سەنىمدى سەرىك, اقىلدى كەڭەسشىلەر وتە سيرەك ۇشىرايدى. وتباسىنان باستاپ قوعام مەن مەملەكەت دەڭگەيىنە دەيىنگى قۇت-بەرەكە – دانا حيكارداي اقىلدى ادامداردىڭ ەڭبەگىمەن كەلەدى ءارى سولار ارقىلى عانا قۇت-بەرەكە باياندى بولىپ تۇراقتاپ قالادى. شىعارما ءوز وسيەت, ونەگەسىمەن كەيىنگى ۇرپاق پەن جالپى ادامزاتتى ناتان سەكىلدى تانىم-تۇسىنىگى تومەن جانداردىڭ جاۋىز ارەكەتىنەن جيرەندىرىپ, قيانات پەن وبال جاساۋدان الدىن الا ساقتاندىرادى. ءامىرشى, پاتشا, جالپى بيلىك يەسى اتاۋلىعا اقىلدى, ارلى, ادال ادامداردى قادىر تۇتىپ, باعالاي ءبىلۋدى كەڭەس ەتەدى. «دانا حيكار ءسوزى» بىزدەردى اقىلدى, ارلى, اسىل نەگىز, تەگىمىزگە تارتىپ, قياناتسىز قايىرىمدى ءومىر سۇرۋگە بەيىمدەيدى.
ادامگەرشىلىك ۇستانىم مەن ءىلىم دانا حيكار زامانىنان اراعا سان عاسىردى سالىپ ابايعا دا جەلىسىن ۇزبەي جۇيەلى قالىبىمەن جەتكەن. ابايداعى وزىندىك ادامگەرشىلىك ءىلىمدى و باستا كاكىتاي ىسقاق ۇلى بايقاپ, كەيىننەن م.اۋەزوۆ ايرىقشا ءمان بەرىپ, بەرىدەگى قىرىق-ەلۋ جىلدا م.مىرزاحمەت ۇلى ونى تولىق ادام, جاۋانمارتلىك, يماني گۇل تانىمدارى ارقىلى نەگىزدەپ تانىتىپ كەلەدى. ادامگەرشىلىك جايلى ءسوز ەتپەيتىن اقىن, جازۋشى بولمايدى. ايتسە دە ونى تاقىرىپتىق تۇرعىدان عانا ايتۋمەن شەكتەلمەي, توركىنى تەرەڭ باستاۋىنان تارتىپ ىلىمگە اينالدىرا جىرلاۋ كەيىنگى كەزدەگى ابايدان باستالادى. وسى ادامگەرشىلىك جايى اباي مۇراسىنىڭ وزەگى مەن ءمانى بولىپ تابىلادى. ادامگەرشىلىك – ادامزات ويىنىڭ الىبى اريستوتەل جازعانداي, ادامزات ءۇشىن ەڭ اۋەلگى قاجەتتىلىك پەن قۇندىلىق, باقىت پەن يگىلىك. ادامزاتتىڭ بۋددا, كونفۋتسي, سوكرات, پلاتون, اريستوتەل, پلوتين, ءال-فارابي, يبن-سينا, ي.كانت, ل.تولستوي, م.اۋەزوۆ سەكىلدى وزىق ويلى دانالارىنىڭ ءبارى دە ءوز زامانىندا وسى ادام بولۋ مەن ادامگەرشىلىكتى ايرىقشا دارىپتەۋمەن بولعان. اباي جىرلاعان ادامگەرشىلىك ءىلىمى پايدا بولعان تۋعان توپىراعى مەن ءوزىن تاۋىپ قالىپتاستىرعان يەسى تۇرعىسىنان قازاقتىق, ۇلتتىق يگىلىك بولعانىمەن, ايتار اقيقاتى مەن قولدانبالى سيپاتى جاعىنان ادامزاتتىق ءمان-مازمۇنعا يە. ابايدىڭ تولىق ادام اتتى ادامگەرشىلىك ءىلىمى قازاقتىڭ, تۇركىلەردىڭ عانا ەمەس, بارشا ادامزاتتىڭ مورالدىق كودەكسى بولۋعا لايىق ىرگەلى تانىم. م.اۋەزوۆ اقىن جايلى ءوز زەرتتەۋلەرىندە «نراۆستۆەننايا ليچنوست» دەپ اتاپ, باسىن باستاپ, توبەسىن كورسەتىپ كەتكەن بۇل تانىمدى م.مىرزاحمەت ۇلى ابايدىڭ ءوزى قولدانعان «تولىق ادام» اتاۋىمەن عىلىمي اينالىمعا ەندىرىپ, جان-جاقتى تاراتىپ تانىتىپ كەلەدى. ايتسە دە تولىق ادام ءىلىمى بۇگىنگى تاڭدا قالىڭ كوپشىلىك تۇگىلى, زيالىمىن دەگەن قاۋىمعا دا تۇگەل تانىلىپ بولعان جوق. ءدىن, فيلوسوفيا, جانتانۋ ءىلىم-عىلىمدارىنىڭ اقيقاتىن بويىنا بىردەي جيناعان تولىق ادام ءىلىمى تەرەڭ توركىنىنەن تارتىپ بىلمەسە, ءوزىن وڭاي كورىپ, جەڭىل ساناعان استامشىل دا ءۇستىرت ىزدەنىسپەن قالاۋلى ناتيجە بەرە المايدى. ادام جاراتىلىسىندا اقىل-وي مەن جان-جۇرەك جانە ءتان قۋاتى بولىنبەس بىرلىكتە ورنىعىپ, ولاردىڭ ءبارى دە بىردەي ادامي بولمىسىمىز ءۇشىن اسا قاجەتتى بولعانىمەن, ۇشەۋىنىڭ ىشىندەگى ەڭ اسىلى – الدىڭعى ەكەۋى, ياعني اقىل-وي مەن جان-جۇرەكتەن باستاۋ الار ىزگى قاسيەتتەر. مورال فيلوسوفياسى مەن تولىق ادام ءىلىمىنىڭ مازمۇنىن قۇرايتىن بۇل جايلار «تەرەڭ ويدىڭ تەلمىرىپ سوڭىنا ەرۋمەن» عانا تانىلماق. تولىق ادام ءىلىمى – جاي عانا «اقىلدى بول», «ارلى بول», «ادام بول» دەگەن جالاڭ ناسيحات ەمەس, توركىن-تەگى, ءداستۇرلى دامۋى, جۇيەلى دە قالىپتى ءمان-مازمۇنى بار توركىندى تانىم. اقىن بولۋدىڭ ۇستىنە ويشىل حاكىم اتانعان اباي مۇنداي ىرگەلى تانىمدى جاساۋدا ءوز تاراپىنان ەلەۋلى ۇلەس قوسقان. ابايدىڭ تولىق ادام تانىمى – كىسى قايتكەن كۇندە اتى مەن زاتىنا ساي قاسيەتتى, قادىرلى بولادى دەگەن وي-تولعانىستان تۋعان. تولىق ادام ءىلىمى – ادام جاراتىلىسى مەن بولمىسىنىڭ تۇگەلدىگى مەن تولىقتىعىن جانە ادامگەرشىلىك جاعىنان جەتىلە تۇسكەن كەمەلدىلىگىن تانىتادى. ياعني ادام جاراتىلىسى مەن بولمىسى – قايراتى ء(تانى), اقىل-ويى مەن جۇرەگى (جانى, قايىرىمدىلىعى) تۇگەل بولعاندا عانا تولىق ءارى كەمەل سانالادى.
اقىل, قايرات, جۇرەكتى بىردەي ۇستا,
سوندا تولىق بولاسىڭ ەلدەن بولەك.
جەكە-جەكە بىرەۋى جارىتپايدى,
جول دا جوق جارىمەستى
«جاقسى» دەمەك.
بىرەۋىنىڭ كۇنى جوق بىرەۋىنسىز,
عىلىم سول ۇشەۋىنىڭ ءجونىن بىلمەك.
ادام بالاسىنىڭ ءوز بولمىسىنا ساي ادام بولا باستاۋى اۋەلى اقىلى مەن قايراتى ارقىلى جۇزەگە اسادى دا, جۇرەكتەن باستاۋ الاتىن ىزگى قاسيەتتەرىمەن ودان ءارى جەتىلىپ, كەمەلدەنە تۇسەدى, تولىق ادامعا اينالادى:
قايرات پەن اقىل جول تابار
قاشقانعا دا قۋعانعا.
ادىلەت, شاپقات كىمدە بار,
سول جاراسار تۋعانعا.
ادىلەت پەن شاپقات – جۇرەكتەن شىعاتىن ءارى جۇرەككە قاتىستى ىزگى قاسيەتتەر. نەگىزى, ادامگەرشىلىك بولمىس «مالدا دا بار جان مەن ءتان» سيپاتىنداعى قايراتتان ء(تان) بولەك اقىل مەن جۇرەككە قاتىستى تانىمدىق, قايىرىمدىلىق قاسيەتتەر ارقىلى قالىپتاسىپ جەتىلەدى, كەمەلىنە كەلەدى. اباي ويى ۇلىلار ايتقان اتالى اقيقاتپەن عاجاپ ۇندەسەدى. بۇرىن-سوڭدى ويشىلداردىڭ ايتۋىندا ءارى «دانا حيكار سوزىندە» دە جازىلعانداي, ادامنىڭ ءوز جاراتىلىسى مەن بولمىسىنا ساي بولىپ كەمەلدەنۋى ەكى باعىتتا جۇزەگە اسادى. ءال-فارابي ونىڭ العاشقىسىن دانالىق پەن تانىم, ال ەكىنشىسىن ىزگىلىك پەن قايىرىمدىلىق دەپ اتايدى دا, كىسىلىك كەمەلدىكتى جاننىڭ جەتىلۋى تۇرىندە بىلايشا تانىتادى: «... دەنە جان ءۇشىن ءومىر سۇرەدى, ال جان ءمىنسىز جەتىلگەندىك ءۇشىن, ياعني قايىرىمدىلىق بولىپ تابىلاتىن باقىت ءۇشىن ءومىر سۇرەدى, دەمەك جان دانالىق پەن قايىرىمدىلىق ءۇشىن ءومىر سۇرەدى». ءال-ءفارابيدىڭ وسى ويى – ونىڭ وزىنەن كەيىنگى ءىزباسارلارىنىڭ كوبىنە باعىت-باعدار بەرەر قۇبىلناما ىسپەتتى بولدى. عۇلاما ويىن ابايدىڭ دا ۇستانعانىن كورەمىز. ءال-فارابي ءتۇيىنى مەن اباي ويى ءبىر-بىرىنەن الشاق كەتپەيدى, قايتا ەكەۋى دە ورتاق اقيقاتتى تانىتادى. ءال-فارابي سوزىندەگى «دەنە», «دانالىق», «قايىرىمدىلىق», «جەتىلۋ» ۇعىمدارىنان – اباي جىرلاعان «قايرات», «اقىل», «جۇرەك» قاسيەتتەرى ارقىلى جەتىلە كەلىپ تولىق ادامعا اينالۋدى ۇققانداي بولامىز. تولىق ادام – ابايدىڭ وزىنە دەيىنگى ادامگەرشىلىك ىلىمىنە سۇيەنىپ ءوزى جىرلاپ تاپقان ءتول تانىمى. اباي ىلىمىندە ادام بولمىسىنا قاتىستى ەڭ ىرگەلى دە ءابسوليۋتتى اقيقات ايتىلعان. ءومىر مەن عىلىمنىڭ قاي سالاسىندا دا ءالى اقيقاتقا جەتپەگەن ءارى اقيقاتقا اينالا قويماعان شيكى پايىمداۋلار مەن شالا شىندىقتار ءبىرشاما مول. اباي ىلىمىندە ءدىن مەن سوپىلىق, فيلوسوفيا مەن عىلىمنىڭ مالىمەت, قاعيدالارى كەشەندى تۇردە تۇگەل قامتىلىپ كورىنىس تاپقان. ءبارىنىڭ دە يلەگەنى ءبىر تەرىنىڭ پۇشپاعى ەكەنى اباي ءىلىمى ارقىلى انىق تانىلادى. ابايداعى تولىق ادام ءىلىمى ەڭ اۋەلى قايراتتى كومەكشى, جاردەمشى ەتۋمەن اقىل ارقىلى جەتىلە بەرۋدى تانىتادى. ادامگەرشىلىك جايى ابايداعى ادامگەرشىلىك ءىلىمى تولىق ادام ارقىلى قۇبىلىس سيپاتىندا كەلىپ, ودان ءارى جاۋانمارتلىكتى وتكەل, كوپىر ەتىپ, ەڭ تۇپكى ءمانى – ماحاببات پەن ادىلەت, ىزگىلىك پەن سۇيۋگە, ياعني جۇرەكتىڭ باستى قالاۋى ءۇش ءسۇيۋ, يماني گۇلگە دەيىن دامىپ ۇشتالا بەرەدى. ابايدا تولىق ادامنىڭ ءمانى مەن نەگىزىنە بەت الىپ, ۇڭىلە تۇسكەن وسىنداي ءبىر جۇيە بار. سول جۇيەنىڭ جەتىلە كەلىپ جەتكەن بيىگى مەن شىڭى – ءسۇيۋ, ياعني يماني گۇل. ومىردە ادام-پەندەنىڭ ىنتىعىپ, ۇمتىلىپ سۇيەتىن قىزىق, قۋانىشتارتارى وتە كوپ بولسا دا, اباي ءوزى تۇيىندەپ جىرلاعان, قالىپتاپ جاساعان يماني گۇل, ءۇش ءسۇيۋ تانىمى ارقىلى وقىرماندارىن اللا مەن ادامزاتتى جانە ادىلەتتى سۇيۋگە شاقىرعان. بۇل – ابايداعى ادامگەرشىلىك ءىلىمنىڭ ەڭ بيىك شىڭى. ابايداعى تولىق ادام – تانىمەن دە, جانىمەن دە جەتىلۋدىڭ شىڭىنا جەتىپ, كەمەلىنە كەلگەن ادام. قوعام كوركەيۋىنىڭ كەپىلى مەن العىشارتى – ونداعى ءاربىر جەكە ادامنىڭ اقىلدى, ارلى, ادىلەتتى, ىنساپتى بولۋىمەن ايقىندالادى. سوندا عانا قاۋىمداسقان وسىنداي ابزال ادامداردان ساپالى دا سارا, دانا مىقتى ماماندار دايىندالىپ, ولار ءوز كەزەگىندە قوعام مەن مەملەكەت ءىسىن قايىرىمدى دا قاسيەتتى قالىپتا جۇرگىزەدى, ناتيجەسىندە امال مەن ايلا باستاعان الداۋ مەن ارباۋ, اشكوزدىك پەن جەمقورلىق, جاۋىزدىق پەن قياناتتىڭ جولى پىشاق كەسكەندەي ۇزىلەدى.
ەگەمەن ەل, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ بارلىق ورتا, جوعارى وقۋ ورىندارىندا ادامگەرشىلىك ءپانى – تولىق ادام, جاۋانمارتلىك (تۇركىلىك ادامگەرشىلىك ءىلىمى) ساباعى جۇرگىزىلەر بولسا, ونى وقىعان شاكىرتتەر مەن بولاشاق مامانداردىڭ اباي ايتقانداي, كوكىرەك كوزى اشىلا ءتۇسىپ, ادامدىق قاسيەتتەرى ارتا بەرمەك. ناتيجەسىندە تولىق ادام ءىلىمى ارقىلى ادامدىق بولمىسىمىز بەن ارەكەتىمىز ادامشىلىق اياسىندا تولىسىپ جەتىلە تۇسپەك. شاكارىم اقىن جازعانداي, «وسى دۇنيەدە كوزگە ىلىنبەيتىن كىشكەنتاي جاندىلاردان باستاپ ادامدارعا دەيىن ءبارى ءوزى ءھام ناسىلدەرىنىڭ جاقسىلىقتا بولىپ ءوسىپ-ونۋىنە قام قىلادى. مۇنى – «بارلىق تالاسى» دەيدى. بۇل جاراتىلىستىڭ بەرىك جولى... اقىل قاراۋىنداعى ادام تولىعى بارشا ادامعا باق ىزدەگەن بولادى». ەندەشە «تىرشىلىك» پەن «بارلىق تالاسى» جولىنداعى دانالىق پەن قايىرىمدىلىق ىزدەگەن ارەكەتىمىزدى اباي ناسيحاتتاعان تولىق ادام بيىگىنە ۇمتىلا ءجۇرىپ جاساعانىمىز ءجون.
اباي قالىپتاعان تولىق ادام ءىلىمىن جان-جاقتى تانىپ, ونى ەل يگىلىگىنە اينالدىرۋ – بۇگىنگى قوعامىمىز بەن مەملەكەتىمىزدىڭ ەڭ وزەكتى الەۋمەتتىك-رۋحاني مۇقتاجى مەن مىندەتى دەپ بىلەمىز. اسىرەسە اقشا مەن پايدا, دۇنيە مەن بايلىق «قۇندىلىقتارى» ارسىزدانا العا شىققان نارىق زامانىندا اقىل-وي مەن ار-ۇيات, يماندىلىقتى ناسيحاتتايتىن بۇل ءىلىم باعىت-باعدارىمىزدى دۇرىستاپ, ادامي اسىل قالپىمىزدى جوعالتپاي ساقتاپ قالۋعا جەتكىزەدى. بۇگىندە باي مەن كەدەيدىڭ اراسى تىم بادىرايا الىستاپ بارا جاتسا دا, تۇرمىس, تىرشىلىگىمىز ءتاۋبا دەيتىندەي جاعدايدا, الايدا اسا ماقتانىپ, مارقاياتىن حالدە ەمەسپىز. قارىن تويادى, كيىم بۇتىندەلەدى, تۇرمىس تا بىرتە-بىرتە جاقسارادى, ايتەۋىر ادامدار اش قالماۋ مەن جالاڭاش جۇرمەۋدىڭ امالىن جاساپ باعادى, ءتان مەن تۇرمىستىڭ ءال-اۋقاتى مەن دەڭگەيىن كوتەرۋدىڭ امالى سولايشا تابىلادى, بىراق ءسويتىپ ءجۇرىپ رۋحىمىز جۇدەپ, ءدىلىمىز دەرتتەنىپ, ادامدىق, ادامشىلىق بولمىسىمىز جەتىلمەي قالسا, قوعام مەن مەملەكەتىمىزدىڭ شىن مانىندەگى قايىرىمدى قالىپقا كوشۋى كەشەۋىلدەي بەرمەك. اباي قالىپتاستىرعان تولىق ادام ىلىمىمەن قارۋلانعان ار-ۇياتتى, ادىلەتتى, يماندى ءار ادام سونداي-اق كاسىبى مەن قىزمەتى ارقىلى ەل يگىلىگىن ارتتىرار اقىلدى دا ءبىلىمدى, مىقتى مامان دا بولا الادى. قوعامداعى ءتۇرلى ادىلەتسىزدىك پەن ارسىزدىق, كۇللى جاماندىق اتاۋلى سوندا عانا ازايىپ, السىرەپ جويىلۋعا بەت الادى. ءتىپتى ءتۇرلى قىزمەت بابىنداعىلاردىڭ تولىق ادام ىلىمىنە نەگىزدەلگەن ەرەجە, قالىپپەن جۇمىس جاساۋى دا ءجون بولادى. شىنداپ كەلگەندە, بۇل – قوعام يگىلىگى مەن مەملەكەت مۇددەسىن ويلاۋدان تۋعان اسىل ارمان. قالاي بولعاندا دا, قۇتتى قوعام مەن وركەنيەتتى مەملەكەت ءۇشىن كاسىبىن عانا مەڭگەرگەن «ورىنداۋشى» ماماننان گورى ەڭ اۋەلى ادامشىلىعىن ويلاۋمەن جەتىلۋ جولىندا جۇرەتىن ادام ارتىق. مەملەكەتتىڭ ورگە تارتار تىرەگى مەن نەگىزى سانالار مىقتى ماماندار ەڭ اۋەلى اباي جىرلاعان تولىق ادام, جاۋانمارتلىكتى جان, ءۇش ءسۇيۋدى ۇستانعان قايىرىمدى كىسى بولىپ قالىپتاسپاق كەرەك. اباي شىعارمالارىنداعى جاڭالىقتى دا ءمان-ماڭىزى اسا زور وسى ءبىر ىزگىلىكتى ءىلىم ۇلت تاربيەسى مەن مەملەكەت يدەولوگياسىنا تىكتەپ, نىقتاپ نەگىز ەتىپ الىنار بولسا, ىرگەلى دە وزىق ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلۋىمىز الدەقايدا جەدەلدەپ, جەمىستى بولا تۇسەر ەدى. اباي دۇنيەتانىمى مەن ونىڭ وزىندىك تولىق ادام ءىلىمىن تانىپ ءبىلۋ, ءسويتىپ ونى ەل يگىلىگىنە اينالدىرۋ – قازاق رۋحانياتى مەن عىلىمىنىڭ كەزەك كۇتتىرمەيتىن زور مىندەتى.
سەيسەنباي قۇداسوۆ,
Silkway حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتى «تۇركولوگيا» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى,
ماقسات ءالىپحان,
م.اۋەزوۆ اتىنداعى وقمۋ گۋمانيتارلىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى, ف.ع.ك.
