تانىم • 14 تامىز، 2020

ابايدىڭ رۋحاني ۇستازى – جاڭگىر حاننىڭ شاكىرتى (قاماراددين حازىرەت حاقىندا وي تولعاۋ)

585 رەت كورسەتىلدى

ايجارىق ايتىلەۋ ۇلى – ىشكى بوكەي ورداسىنىڭ حانى جاڭگىردىڭ ءۇمىت كۇتكەن شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى بولاتىن. بالا كەزىندە ورداداعى جەرگىلىكتى تاتار مولداسىنان ساۋات اشادى. بۇدان سوڭ، م.باباجانوۆتىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا، جاڭگىر حان 1826 جىلى ءوزىنىڭ ورتانشى ۇلى ەسكەندىردى، ايجارىقتى جانە بىرنەشە قازاق بالاسىن كورشىلەس باشقۇرت ەلىندەگى ىستەرلىتاماق ۋەزىنە – ەل اراسىندا يشان اتاعىمەن بەلگىلى مولدانىڭ مەكتەبىنە وقۋعا جىبەرەدى. وندا 8 جىلداي وقىپ، مۇسىلمانشا جۇيەلى ءبىلىم العان ايجارىق 1834 جىلى حان ورداسىنا قايتىپ ورالادى. ەلگە كەلگەن سوڭ تۋىستارى ونى ۇيلەندىرەدى. بىراق قالىڭدىعىنىڭ جانىنا ءبىر تۇنەگەن سوڭ، ەرتەڭىنە ايجارىق وقۋىن جالعاستىرۋ ءۇشىن قايتادان يشانعا بارادى. الايدا ۇستازى وعان بۇدان ارتىق ءبىلىم بەرە المايتىنىن ايتادى. ايجارىق بولسا، ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ماقساتىمەن بۇحاراعا اتتانادى.

بۇحارا مەدرەسەلەرىندە 15 جىل وقىپ، يسلام ىلىمدەرى بويىنشا تەرەڭ ءبىلىم العان ايجارىق 1849 جىلى ورىنبور ارقىلى ورداعا قايتىپ ورالماق بولعاندا، وعان تۋعان جەرىندە تۇراقتاۋعا رۇقسات ەتىلمەيدى. رەسەي اكىمشىلىگىنىڭ شەنەۋنىكتەرى ايجارىققا: «شەتەلدە ءبىلىم العاندىقتان وردادا تۇرۋعا بولمايدى، ءبىر جىل ورىنبوردا بولاسىڭ، سوسىن بۇحاراعا كەتەسىڭ» دەپ بۇيىرادى. قاماراددين حازىرەتتىڭ ءومىربايانىن ونىڭ تاعى ءبىر تالانتتى شاكىرتى سادۋاقاس شورمانوۆتىڭ ۇستازى دۇنيەدەن وتكەن جىلدارى گازەت بەتىندە جاريالاعان قازاناما-مۇناقيبى تولىقتىرا تۇسكەندەي. ەكى ماقالا دەرەكتەرىنىڭ ازداعان ايىر­ما­شى­لىقتارىنا قاراماستان، ايجا­رىقتىڭ جاڭگىر حان ورداسىندا تاربيە­لە­نىپ، ودان ءارى ىستەرلىتاماقتا، كەيىن ۇزاق جىل بۇحارادا وقىعاندىعى ناقتى باياندالادى:

«مازكۇر مارقۇم كىشى ءجۇز تايپاسى الشىن ءبولىمىنىڭ گەنەرال-مايور جيھانگەر حان شىڭعىسحانوۆ قۇزىرىندا جومارت دەگەن ءبىر داۋلەتلى ادامنىڭ ۇعلى ەكەن. مارقۇم جاس كۇنىنەن وقۋعا ىقىلاسلى بولىپ، مال باعۋعا قانشا سالسا دا مويىندامايىنشا، ەل اراسىنداعى موللالاردان وقىپ، ولارنىڭ وقۋىن ءبىتىرىپ، 19 جاسىندا ىستەرلىتاماق دەگەن شاھارعا 8 جىل وقىپ، 27 جاسىندا ەلگە قايتىپ بارىپ، شىڭعىسحانوۆ قولىندا بىرنەشە اي مولدا بولىپ تۇرعان سوڭ، مازكۇر شىڭعىسحانوۆ دانىشپان ادام ەكەن، مارقۇمنىڭ عىلىمعا ىقىلاسىن ءھام زەھىنلىلىگىن اڭلاپ، قانشا اقشا بەرىپ، بۇحارا-ي شاريفكە مۇسىلمان عىلىمىن حاتىم قىلعانشا / بىتىرگەنشە / وقۋعا جىبەرەدى. ول كىسى بۇحارا-ي شاريفتە 12 جىل عىلىمنى بەك جاقسى حاتىم ەتىپ بولعاش ءھار كىمدەرگە ءماشھۇر بولىپ، حاتتا /سونداي-اق/ بۇحارا-ي شاريفتە وزىنە شاكىرتلەر دە جيىلا باشلاسا دا، ءوز حالقىنا پايدا كەلتىرمەك ءۇشىن ءوز ەلىنە قايتىپ كەلسە، شىڭعىسحانوۆ وپات بولعان ەكەن. ول كىسى جوق بولعان سوڭ وندا تۇرعىسى كەلمەي جانە بۇحاراعا بارىپ بىرنەشە جىل تۇرىپ، 1852 جىلىندا ءسىبىر تاراپىنا، اقمولا شاھارىنا قايتىپ كەلگەن». بۇل ارادا اۆتوردىڭ «شىڭعىسحانوۆ» دەپ وتىرعانى – جاڭگىر حان. بوكەي ورداسىنىڭ حانى بىرقاتار رەسمي قۇجاتتاردا ءوزىنىڭ تەگىنىڭ سوڭىنا «شىڭعىس حان» سويىن تىركەپ جازىپ جۇرگەنى ءمالىم. حاننىڭ ورىنبور مۇ­را­عا­تىندا ساقتالعان «فورمۋليار تىزى­مى­ندە» دە سولاي كورسەتكەن. «شىڭعىس» تەگىن ونىڭ ۇلدارى ساقىپكەرەي، يبراھيم، احمەتكەرەي جانە گەنەرال عۇبايدوللا سۇل­تاندار دا يەلەنگەن.

م.باباجانوۆتىڭ جازۋىنشا، ايجا­رىق­تىڭ وردادان كەتۋىن ورىنبور اكىم­دە­رى قالاعان. سادۋاقاستىڭ دەرەگى دە سە­نىم­دى. ويتكەنى قالاي دەگەنمەن، بولاشاق اعارتۋشى بۇحارادان ورالعاندا جاڭگىر حاننىڭ باقيلىق بولعانى (1845) ايدان انىق. سول تۇستا اعىلشىن، تۇرىك ەلدەرىمەن قارىم-قاتىناس جاساي باستاعان بۇحارا ەلىندە كوپ جىلىن وتكىزگەن وقى­مىس­تى قازاقتىڭ ورداعا ورالۋى ورىس شەنەۋنىكتەرىنە تىپتەن ۇنامايدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا ارقاعا – اقمولا وڭىرىنە كەلگەندە ايجارىق «مەن ورىنبور ۇلىق­تا­رى­نان قۋعىن كورىپ، جەر اۋىپ كەلدىم» دەپ ايتپاي، سادۋاقاس سەكىلدى جاقىن شاكىرت­تەرىنىڭ وزىنە «وردادان جاڭگىر حان ولىمىنەن سوڭ كەتتىم» دەۋى ابدەن مۇم­كىن. جاڭگىر حاننىڭ جۇمباق ءولىمى دە ايجارىقتىڭ قاۋىپتى ايماقتان باس ساۋعالاپ، الىس ارقانى ءبىرجولا مەكەن ەتۋىنە سەبەپكەر بولعان شىعار... ونىڭ ۇستىنە ورىس بيلىگىمەن قويان-قولتىق قىز­مەت ىستەيتىن كەڭسە شەنەۋنىگى، پولكوۆنيك تۇرلىبەك كوشەنوۆكە سىر بىلدىرۋگە دە ساقتىق جاساعان سياقتى. سادۋاقاس مۇسا ۇلىنىڭ قازاناماسىندا ۇستاز ءومى­رى­نىڭ بۇل كەزەڭى ناقپا-ناق كورسەتىلگەن:

«اندا ءبىر جىل تۇرىپ، اندان پولكوۆنيك تۇرلىبەك كوشەنوۆتىڭ اۋلىندا تۇرىپ 11 جىل بالالار وقىتىپ، كوپ اداملارنى پايدالاندىرىپ (اعارتىپ. – س.ق.) تۇرعانى جوعارعى ۇلىقتارعا جەتىپ، ومبىداعى كادەت كورپۋسىندا وقيتۇرعان قازاق بالالارىن وقىتۋعا شاقىرۋى بويىنشا ومبىعا بارىپ، اندا 63 جىلىندا مۋفتي حازىرەتلەرىنە بارىپ ەمتيحان ۇستاپ، يماماتلىق ءۋا مۋدارريسلىككە رۇقسات الىپ، كەلەر جىلى 3 جىل كادەت كورپۋسىنداعى بالالارنى وقىتىپ تۇرعان. اندان سوڭ ومبىدا وقيتۇرعان مۇسىلمان بالالارى از بولعان سوڭ 1867 جىلىندا باياناۋىلعا كوشىپ كەلىپ، ماسجيدكە يمام بولىپ نەشە جىلداي قازاق بالالارىن وقىتىپ، اقىر عۇمىرىنا شاقلى باياندا تۇرىپ، كوپ ادامداردى پايدالانۋىنا (اعارۋىنا) سەبەپ بولدى».

ايجارىق ءتىپتى اتى-ءجونىن دە جاسىرىپ، ارقاعا «قاماراددين بيجومارت ۇلى» دەگەن لاقاپ اتپەن بارعان بولۋى كەرەك. وسى سەبەپتەن بولار، دەرەكتەردە ونىڭ اكەسى مەن اتاسىنىڭ اتى تۇرلىشە اتالعان. ءبىر كىسى ەسىمىنىڭ ءۇش ءتۇرلى اتالۋى ويلاندىرماي قويمايدى. رەسمي ورىندار عانا ەمەس، ۇرپاقتارى مەن جاقىن شاكىرتتەرىنىڭ شاتاسۋىنا قاراپ، ءبىزدىڭ «لاقاپ ەسىم» جونىندەگى بولجامىمىز دۇرىستىققا كەلەدى. مۇمكىن، ونىڭ ايجارىق ايتىلەۋ ۇلى ەكەنىن سۇيىكتى شا­كىرتى ءماشھۇر جۇسىپتەن وزگە ەشكىم بىل­مە­گەن شىعار. م.كوپەي ۇلى ءوزى­نىڭ ۇستازىن جوقتاعان «قاماراددين حازى­رەت­تى جوقتاۋ» دەپ اتالاتىن كولەمدى مارسيە-تولعاۋىنىڭ سوڭىندا «ايجارىق ايتىلەۋ­ ۇلى. كىشى ءجۇز، بوكەيلىك قازاعى. ءماش­ھۇر­­دىڭ 30 جاسىندا سويلەگەن ءسوزى» دەگەن انىقتاما بەرگەن.

ورتا ازيا ءدىنباسىلارى ايجارىققا حا­زىرەت، داموللا دارەجەلەرىنەن باسقا «قا­ماراددين»، ياعني قازاقشا ء«دىننىڭ ايى» دەگەن قۇرمەتتى اتاق بەرەدى. س.شور­ما­­نوۆ­­تىڭ جازۋىنشا، ول الدىمەن اق­مو­لا وڭىرىنە كەلىپ، 1852 جىلى سون­دا­عى ىقپالدى قازاقتاردىڭ ءبىرى پولكوۆ­نيك تۇرلىبەك كوشەنوۆتىڭ اۋىلىنا قو­نىس­ت­انىپ، وسى توڭىرەكتەگى ەلدىڭ بيلىگىن ۇس­­تاعان قوڭىرقۇلجا قۇدايمەندە ۇلى مەن ىبىراي جايناق ۇلى سەكىلدى اعا سۇلتانداردىڭ يەلىگىندەگى قازاقتاردىڭ بالالارىن وقىتادى. قاماراددين حازىرەتتىڭ تاعى ءبىر تالانتتى شاكىرتى ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلىنىڭ جازۋىنا قاراعاندا ءبىلىم­دار ۇستاز ارقاداعى كەرەي، قىپشاق، اتى­عاي، قاراۋىل، قانجىعالى، قۋاندىق، سۇ­يىن­د­ىك سياقتى جەتى دۋاندى جايلاعان ەل بالالارىنىڭ كوكىرەك كوزىن اشىپ، سانالارىنا يمان مەن ءىلىم ساۋلەسىن تۇسىرەدى.

1852-1863 جىلدارى سارىارقا جۇر­تى­نىڭ ءبىرتالاي زەرەك جاستارى ايجارىق داموللادان ءبىلىم الىپ، يسلام مەد­رە­سەلەرىندە تەرەڭدەي وقىتىلاتىن 12 ءپان قۇپياسىمەن تانىسادى. شىعىستىڭ كلاسسيكالىق ادەبيەتى، حيكايا-داستاندار، شايىرلىق پوەزيا، قازاقتىڭ حالىق ادەبيەتى، سوپىلىق ءىلىم باعىتتارى، يسلام فيلوسوفياسى، قوعام جانە قۇقىق، ت.ب. نەگىزگى جانە قوسىمشا پاندەر قازاق شاكىرتتەرىنىڭ وي-ءورىسىن كەڭەيتىپ، جاڭا بەلەستەرگە ۇمتىلدىردى. ايجارىق يشان­نىڭ كوركەم مىنەزى، كىسىلىگى، تەرەڭ ءبىلىمى مەن اعارتۋشىلىق ەڭبەكتەرى جاڭگىر حان مەكتەبىنىڭ تاعى ءبىر تالانتتى شاكىرتى م.باباجانوۆتىڭ «سەۆەرنايا پچەلا» جۋرنالىندا جاريالانعان «قازاقتىڭ قازاقتار تۋرالى جازبالارى» اتتى ماقالاسىنا ارقاۋ بولعان. زەرتتەۋشى وسى ماقالاسىندا ايجارىقتىڭ بۇحارادا 18 جىل وقىپ كەل­گەن­دىگىن مالىمدەي وتىرىپ، وسىنشا مول ءبىلىمدى پايداعا جاراتاتىن مۇمكىن­دىك­تىڭ جوقتىعىنا وكىنىش بىلدىرەدى.

كەيبىر قازاق عالىمدارىنىڭ جازۋىن­شا، قاماراددين حازىرەت ارقاداعى ءومى­رى­نىڭ العاشقى جىلدارىندا سەمەي وڭىرىندە بولىپ، اقىن ابايعا دا ءدىن مەن عىلىم ساباقتارىن ۇيرەتۋى مۇمكىن. بۇل تۋرا­لى ابايتانۋشى پروفەسسور تۇرسىن جۇرتباي («ايقىن» گازەتى، №121، 2008) مەن جۋرناليست-عالىم ماقسات ءتاج-مۇرات («استانا» جۋرنالى، №2، 2010) باسپاسوزدە جاريالانعان ماقالالارىندا جازادى. وكىنىشتىسى سول، العاشقى اۆتور­دىڭ ماقالاسىندا قاماراددين لاقابى كا­مالاتدين تۇرىندە قاتە بەرىلگەن جانە ونىڭ «شاھابۋددين ءمارجانيدىڭ مەد­رە­سە­سىن بىتىرگەن العاشقى شاكىرت» بولۋى دا شىندىققا جاناسپايتىن اقپار. اتال­عان ماقالاداعى مالىمەتكە سىلتەمە جاساعان م.ءتاجمۇراتتىڭ دا پىكىرلەرىنە كەلىسۋ قيىن. سەبەبى قاماراددين مول­لا­نىڭ مارجانيدەن 11 جاس ۇلكەندىگى بار جانە ول تاتار عۇلاماسىنان بۇرىن بۇحارا شەيحتارىنىڭ الدىن كورىپ، پىرگە قول بەرگەن ءارى جوعارىداعىداي قۇر­­مەتتى اتاققا يە بولعان بىردەن-ءبىر قا­­زاق. اسىلى، ءبىز «جاديتشىلدىك» تا­ريح­­ناماسىن ش.مارجانيدان نەمەسە ي.عاسپىرالىدان باستاعانىمىزدا توركىنى جاڭگىر حاننان باستالىپ، قاماراددين، مۇحامەد-سالىق، اباي، ءماشھۇر ءجۇسىپ، قۇربانعالي، شاڭگەرەي، عۇمارلارعا جالعاساتىن قازاق زيالىلارىنىڭ ەرەن ەڭبەگىن ۇمىتپاعانىمىز ابزال. ونىڭ ۇستىنە بولاشاق تاتار عۇلاماسى، تاريحشى ءارى يمام شاھابۋددين مارجاني حازىرەت بۇحارا مەدرەسەسىندە ەندى عانا ءىلىم ۇيرەنىپ جۇرگەن جىلدارى جاڭگىر حان تۇرىك، تاتار، شاعاتاي جانە بىرنەشە ەۋروپا تىلدەرىن مەڭگەرگەن، 1841 جىلى ىشكى بوكەي ورداسىندا جاڭا تۇرپاتتاعى مەكتەپ اشقان، 1844 جىلى قازان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى اتانعان بەلگىلى مادەنيەت پەن عىلىم قايراتكەرى ەدى...

راسىندا، قازاق عالىمدارى ايجارىق ايتىلەۋ ۇلىنىڭ 1807 جىلى، ال شاھا­بۋ­ددين ءمارجانيدىڭ 1818 جىلى دۇنيەگە كەلگەندىگىن ەسەپكە الماعان سياقتى. تاتار تاريحشىسى عابدەلباري باتتالدىڭ مىنا دەرەكتەرى دە سونىڭ دالەلى: «ش.مارجاني بوحاراگا 1838 ەلنىڭ 12 دەكابرەندە بارگان. 1849 ەلدا ءيسا، شاكتىي ءموھيم كۋليازما كيتاپلار ءھام بۋكچا-بۋكچا عىيلمي يازمالار بەلان تويانەپ، كازانگا كايتكان». بۇل مالىمەتتى بەلگىلى ءدىن قايراتكەرى، يمام ر.فاحرەددين دە راستايدى. ال ايجارىق ايتىلەۋ ۇلى، ياعني، داموللا قاماراددين حازىرەت بۇحاراعا وقۋ ءۇشىن 1834 جىلى اتتانعان بولاتىن. ايىرماشىلىعى، قازاندىق شاكىرت بۇحارداعى ء«مىر-عارابتا» 10 جىل، سامارقانداعى «كوكەلتاشتا» 2 جىلداي وقىسا، ايجارىق بۇحارعا ەكى مارتە بارىپ، باس اياعى – 15، كەي دەرەكتە – 18 جىل شاريعي عىلىم كوزىنىڭ كوزەسىن ءتۇپ-تۇگەل سارقىپ قايتقان ەدى.

اقىن ءومىربايانىن وزگەلەردەن گورى جاقسىراق بىلەتىن م.اۋەزوۆتىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا «اباي ون جاسقا كەلگەندە اكەسى سەمەي قالاسىنا اكەلىپ وقۋعا بەرگەن، بۇدان بۇرىن قىردا وقىدى ما جوق پا؟ ول تۋرالى حابار جوق. سەمەيدە العاشقى بەرگەن مولداسى عابدۋلجاپپار دەگەن تاتار يمامى. ارتىنان بۇدان شىعارىپ، احمەت ريزا دەگەن يمامعا تاپسىرعان. بۇ دا تاتار يمامى. ەكەۋى دە مەشىتتە يمامدىق قىلىپ، سول مەشىتتەرىنىڭ جانىندا مەدرەسەلەرى بولعان». بىزگە بەلگىلى مالىمەتتەردەن بىلگەنىمىز، اباي وسى مەدرەسەدە قازاقتىڭ العاشقى كاسىبي تاريحشىلارىنىڭ ءبىرى قۇربانعالي حاليدۇعلىمەن قاتار ءتالىم الۋى مۇمكىن. ال اباي ءومىرى جايىندا العاش قالام تەربەۋشىلەردىڭ ءبىرى، الاش قايراتكەرى ءا.بوكەيحانوۆ: «اباي ون-ون ەكى جاستار ارالىعىندا قازاق دالاسىندا ءجۇرىپ حات تانىدى. ال ون ەكى جاسىندا سەمەيدەگى احمەت ريزا مولدانىڭ مەدرەسەسىنە تۇسەدى. اباي ون ءتورت جاسىندا سوندا ءجۇرىپ ءۇش اي ورىس مەكتەبىنەن ءدارىس الادى. وسى ءتورت جىلدىق مەدرەسەدەگى جانە ءۇش ايلىق ورىس مەكتەبىندەگى دارىسپەن ابايدىڭ مەكتەپتىك وقۋى اياقتالادى» – دەپ جازدى.

بىلاي قاراعاندا جوعارىدا كەلتىرىلگەن ەكى زەرتتەۋشىنىڭ مالىمەتتەرىندە ەلەۋلى ايىرماشىلىق جوق سياقتى. دەگەنمەن ءاليحاننىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك، اباي مۇسىلماندىق الىپپەسىن ەل ىشىندە – قىرداعى وقىعان مولدالاردىڭ بىرىنەن العانداي كورىنەدى. سەبەبى وقۋى تەرەڭ – اراب، پارسى تىلدەرىنىڭ گرامماتيكاسىنا قوسا، شاريعات ءىلىمىن قاۋزايتىن 12 ءپاندى جانە شىعىس كلاسسيكالىق ادەبيەتىن وقىتاتىن مەدرەسەدە ءبىلىم الۋ ءۇشىن تالاپكەر الدىمەن، كەم دەگەندە اۋىل مەكتەبىنەن، نە بولماسا، جەكە مولدادان ساۋات اشىپ، ء«تىل سىندىرۋى» قاجەت. دەمەك، جاس اباي اعا سۇلتان قۇنانباي ءوز جانىندا ۇستاعان نوعاي-تاتار مولدالارىنىڭ بىرىنەن «اپتيەكتى» تاۋىسىپ بارىپ، سەمەيدەگى مەدرەسەگە اتتانۋى ءشۇباسىز. بىراق اباي مەدرەسەدە 3 جىل وقىعانى ءوز الدىنا، ءوز بەتىنشە كوپ وقىپ ىزدەنگەننىڭ وزىندە مۇنشاما ءىلىم-ءبىلىم يەسى بولىپ شىعۋى نەعايبىل ەدى.

شىنىنا كەلگەندە، 14-15 جاسىندا مەد­رەسەدەن بوساعان ابايداي تالاپكەر جاس­تىڭ ەل ىستەرىمەن عانا اينالىسىپ، وقۋ­سىز قاراپ جاتقانى دا يلانىمعا كون­بەي­دى. البەتتە، بۇل رەتتە ويىمىزعا تاعى دا ارقاداعى كوپتەگەن ىنتالى جاستىڭ كوكىرەك كوزىن اشقان، 1863 جىلعا دەيىن اقمولا ۋەزىندە، 1867 جىلدان باس­تاپ باياناۋىل وڭىرىندە، جيىن-تەرىنى – 35 جىل ۇستازدىق ەتكەن قاماراددين حازىرەت ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى.

اباي ءومىربايانىنىڭ شاكىرتتىك كە­زەڭىن­دە قاماراددين ەسىمدى مولدا نە حا­زى­رەتتىڭ ەسىمى ۇشىراسپايدى. ەسەسىنە، اباي­دىڭ ۇستازىمەن كەزدەسۋى اقىننىڭ 20 جاستاعى كەزىندە – ايجارىق داموللا ومبىدا يمام ءارى كادەت وقىتۋشىسى قىزمەتىندە تۇرعان مەزگىلىندە ورىن الۋى قيسىنعا كوبىرەك كەلەدى. ابايدىڭ 1866 جىلى ومبى كادەت كورپۋسىندا وقىپ جۇر­گەن ءىنىسى حاليوللا قۇنانباي ۇلىنا جازعان ءۇشبۋ حاتىنداعى ىقىلاستى پىكىرىنەن ەكى زيالىنىڭ ءبىر-ءبىرىن بىلەتىندىگىن جانە ەرەكشە قادىر تۇتاتىندىعىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. وسىنداعى: «سىزدەن بىزگە حات جازعان قاماراددين موللاعا كوپتەن-كوپ سالەم دەگەيسىز. ءھار ءبىر سىزگە دىنقارىنداسى تۇر­عى­سىنان قىلعان جاقسىلىقتارى اللا تاعالادان قايتسىن، وزىنە حات جازۋعا ۋاقىت تار بولدى»، – دەپ كەلەتىن اباي لەبىزىنەن ءبىراز جايتتىڭ باسى اشىلادى. حات مازمۇنىنا قاراعاندا، حازىرەتتىڭ جاس اباي مەن اقىننىڭ ومبىدا وقىپ جاتقان ءىنىسى حاليوللاعا ۇستازدىق جول كورسەتىپ، جاعدايعا قاراي جاناشىرلىق تانىتقاندىعى، ءتىپتى ءوزارا حات-حابار الىسىپ تۇرعاندىعى دا بايقالادى. بۇل كەزدە ابايدىڭ جاسى 21-گە، حاليوللانىڭ 17-گە جاڭا تولعان ءجاسوسپىرىم ەكەندىگىن ەسكەرسەك، اعايىندى شاكىرتتەردىڭ قاماراددين داموللادان ۇيرەنەر ۇلگى-ونەگەسى دە، الار تاعلىم-تاربيەسى دە از بولماسقا كەرەك.

وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارىندا سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىنداعى شى­عىس­تا­نۋ ينستيتۋتىنىڭ بەرەزين قو­رىن­دا ساقتالعان بۇل حاتتى تاپقان اكادەميك ءا.مارعۇلان بولاتىن. اكادەميكتىڭ جازۋىن­­شا، قاماراددين داموللانىڭ قولىنان اتاقتى ناۋان حازىرەت پەن اقان سەرى دە شاريعات ءشارباتىن تاتقان، تاريقات تىلسىمىنا باتقان. بۇل پىكىردىڭ جانى بار. سەبەبى ايجارىق ايتىلەۋ ۇلىنىڭ ارقا­دا­عى ۇستازدىق قىزمەتى ءدال وسى اق­مو­لا وڭىرىنەن باستالعانى تاريحي دەرەك­تەر­دەن بەلگىلى.

ايتسە دە حاتتاعى مالىمەتتەر ءالى كۇنگە جوندەپ تەكسەرىلىپ، زەرتتەلگەن ەمەس. وسى جولداردىڭ اۆتورى 2012 جىلى ءبىر ايلىق عىلىمي ءىسساپار كەزىندە پيتەردەگى اتالعان قوردا ساقتالعان قۇجاتتىق ماتەريالداردى قايتا ءسۇزىپ شىعىپ، وندا ساقتالعان قاماراددين حازىرەتكە قاتىستى وزگە ەكى حاتتى تاۋىپ، كوشىرمەسىن العانى بار. حاتتاردىڭ ءبىرى 1868 جىلى شوقاننىڭ ۇستازى ن.كوستىلەتسكيگە جازىلعان بولىپ شىقتى. بۇل ۋاقىتتا ايجارىق يشاننىڭ باياناۋىلداعى مۇسا شورمان ۇلى اشقان مەشىت-مەدرەسەدە شاكىرت تاربيەلەپ جات­قا­نى ءمالىم. حازىرەت نيكولاي فەودو­رو­ۆيچتىڭ ايەل، بالا-شاعالارىنىڭ حال-جاعدايلارىن سۇراپ، ولارعا باقىتتى عۇمىر تىلەيدى. حاتتىڭ سوڭىن: عابدۋلعاني اعاعا ءۋا اعلان-اد-دينگە ءۋا عايري سۇراعۋشى اعايىنعا دۇعا-ي سالەم دەيسىز. ھارنەشىك حاتۋڭيزني ءيانا كۇتەمىز – مۋشتامال احۋا­لات­لارىڭ ءيلان. قاماراددين دامۋللا»، – دەپ اياقتايدى.

كادەت كورپۋسىندا ءۇش جىلدان اسا ۋاقىت يسلام ءدىنى مەن تاريحىنان جانە ن.كوستىلەتسكيمەن بىرلەسىپ شاعاتاي تىلىنەن ءدارىس وقىعان قامار حازىرەت قۇنان­بايدىڭ دارىندى ۇلدارىن قاجەتتى كىتاپ­تار­مەن دە قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان دەسەك، قاتەلەسپەيمىز. ونداي دۇنيەلەردىڭ اراسىندا ەۋروپا مەن شىعىستىڭ كلاس­سي­كالىق ادەبيەتى دە، يسلام-شاريعات قاعي­دا­لارى مەن جاراتىلىس زاڭدارىن تۇپتەن قوزعايتىن تالاي قۇندى كىتاپتار بولۋى مۇمكىن عوي. كەيىنىرەك، اباي تولعاعان يسلامي-يماني پالساپالىق وي ورامدارى مەن عاقليات سوزدەرى دە «اسپاننان سالبىراپ تۇسپەگەن»، وسى تەكتەس وقىمىستى ءھام تۋراشىل حازىرەت كوكىرەك كوزىن اشقان، وقىر كىتابىن نۇسقاپ، الار ءىلىمى مەن بارار باعىتىنا ءجون سىلتەگەن ۇستاز مەكتەبىنىڭ ناتيجەسى دەۋ ءلازىم. حازىرەت حات جولداعان ورىس زيالىسىنىڭ دارىندى قازاق عالىمى شوقان شىڭعىس ۇلىنىڭ ۇستازى ەكەنى ءمالىم. شوقانعا ادەبيەتتەن ءدارىس بەرىپ، ەرەكشە جاناشىرلىقپەن تاربيەلەگەن نيكولاي فەودوروۆيچتى قاماراددين حازى­رەت­تىڭ «اشىنا-ي دوستىم» دەگەنىنە قا­راپ ولاردىڭ جاقىن ارالاسقان سىيلاس، پىكىر­لەس جاندار بولعاندىعىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. حاتتىڭ شاعاتاي تىلىندە جازىلۋى – ن.كوستىلەتسكيدىڭ تۇركى تىلدە­رىن­دە سويلەپ، جازا بىلەتىندىگىنە كۋالىك ەتسە، كەرىسىنشە ايجارىقتىڭ ورىس ءتىلىن اجەپتاۋىر ءبىلۋى عاجاپ ەمەس.

«جاقسىدا جاتتىق جوق» دەگەندەي، ومبىدا تۇرعان بىرنەشە جىل قادارىندا ايجارىق يشان كوپتەگەن زيالى جاندارمەن، ءدىن اعارتۋشىلارىمەن ەمەن-جارقىن ارالاسقانى بايقالادى. 1863 جىلى حازىرەت كادەت شاكىرتتەرىنە ءدارىس بەرە باستاعان كەزدە شوقاننىڭ ءالى ءتىرى ەكەن­دىگىن ەسكەرسەك، ول ەكەۋىنىڭ كەز­دە­سۋ مۇمكىندىگىن جوق­قا شىعارا ال­ماي­­مىز. ءتىپتى نيكولاي فەو­دوروۆيچ كەي­بىر اۋىز ادەبيەتى ماتەريال­دا­رىن قا­ما­راد­دين حازىرەتتەن الىپ، ن.بەرەزين ار­قى­لى پيتەرگە نە قازان ۋني­ۆەر­سيتەتىنە جىبەرىپ وتىرۋى مۇمكىن. ويت­كەنى ءماشھۇر ءجۇسىپ دەرەكتەرىنە جۇ­گىن­سەك، ونىڭ ءوزى دە حالىق ادەبيەتى ۇل­گى­لە­رىن العاش 8-9 جاسىندا ۇستازى قامار حازىرەتتىڭ ايتۋى­نان ۇيرەنگەنىن جازعان. ءبىر جاعىنان، ايجارىق ايتىلەۋ ۇلى كەيىن­گى باتىس جانە شىعىس الاشوردانىڭ اراسىن جال­عاس­تىرعان التىن كوپىر سياقتى. بوكەي­لىكتە جاڭگىر مەكتەبىنەن ءتالىم كورىپ، ورىنبور قالاسىنداعى كادەتتەر ۋچي­لي­ششە­سىندە ءبىلىم العان م.بابا­جا­نوۆ پەن ومبىداعى شوقاننىڭ ءوزارا تانىس بولۋى، ايجارىق داموللانىڭ حاليوللا مەن ونىڭ جيدەبايداعى اعاسى ابايعا ۇستازدىق ەتۋى، ىلگەرىدە ايتىلعانداي، ناۋان، شايمەردەن، ءماشھۇر، سادۋاقاس، اقان سەرى، ت.ب. كوپ­تە­گەن قازاقتىڭ بەلگىلى تۇلعالارىنىڭ شىعارماشىلىق عۇمىربايانى وسىنداي ويعا ەرىكسىز جەتەلەيدى.

كولەمى 4 بەتتى قامتيتىن ەكىنشى حاتتى 1865 جىلدىڭ 21 ساۋىرىندە ماسكەۋ قالاسىنداعى كرەملگە جاقىن بولوتنوي الاڭىندا ايت نامازىن وقۋ ءۇشىن ارنايى وكىلەتتىكپەن، ءبىراز جاماعاتپەن بارعان پەتروپاۆل گۋبەرنياسىنىڭ يمام-احۋنى عابدوللاباي بين داموللا عابباس ءال-ماحسىم دەگەن كىسى جولداعان.

ارباتتاعى ايت نامازى شىنىندا دا زور سالتاناتپەن وتكەنى بايقالادى. پار ات جەككەن ادەمى فۋرگون-كۇيمەلى شانانىڭ الدى-ارتىندا 12 قازاق-ورىس، ەكى جانىندا 4 جاندارم قوشەمەتپەن الىپ جۇرگەنى، 15 مىڭ ورىس قىزىقتاپ، 10 مىڭ جاماعات نامازعا ساپقا تۇرعاندىعى، نامازدان سوڭ حالىققا ۋاعىز ايتىلىپ، ءپىتىر-ساداقا جيىلعانى، ورىستاردىڭ قاتتى تاڭىرقاپ، احۋنعا ريزا بولعانى دا ماقتانىشپەن باياندالادى. سونداي-اق وسى حاتتان قاماراددين حازىرەتتىڭ كادەت كورپۋسىندا ءدارىس بەرۋمەن شەكتەلمەي، ومبى ماڭىنداعى قازاقتاردىڭ الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق ماسەلەلەرىن شەشۋگە تىكەلەي اتسالىسقانىن كورۋگە بولادى. انىعى، قاماراددين حازىرەت پەتروپاۆل ايماقتىق احۋنىنان ومبى توڭىرەگىندە «ساندا بار، ساناتتا جوق» ءارى «ۋكازنوي» مولداعا ءزارۋ قازاقتاردىڭ نەكەلىك ءراسىمىن زاڭداستىرۋ ءۇشىن وزىنە جەرگىلىكتى ۇكىمەتتەن رۇقسات قاعاز الۋ ءۇشىن كەڭەس بەرۋىن سۇراعان.

بۇل از عانا دەرەكتىڭ ءوزى دە ءماشھۇر مەن سادۋاقاس ماقالالارىندا سيپاتتايتىن ايجارىقتىڭ جۇرت قامى ءۇشىن جانى كۇيگەن ناعىز تاقۋا مۇسىلمان – تۋرا جول يەسى ەكەندىگىن تولىقتاي قۇپتايدى. قيسىنعا سالساڭىز، ماسكەۋ تورىندە – ارباتتا ايت نامازىن وتكىزگەن مارتەبەلى ءدىنباسىنىڭ ءوزى حات ارقىلى ەسەپ بەرۋىنە قاراعاندا قاماراددين حازىرەت ءبۇتىن ەۋرازيا تۇركىلەرىنىڭ بەلگىلى قايراتكەرلەرى ساناساتىنداي ۇلكەن بەدەلگە يە بولعان.

ايجارىق ايتىلەۋ ۇلى دۇنيەدەن وتكەندە سادۋاقاس مۇسا ۇلى جازعان قازاناما-ماقالادا ۇلىق ۇستازدىڭ اسا كوركەم مىنەزى مەن ەل ءۇشىن سىڭىرگەن يگى ىستەرى جايىندا تەبىرەنە جازعان. «وتكەن 1888 جىلىندا سەنتيابر ايىندا موللا قاماراددين حازىرەتى 81 جاسىندا باياناۋلا اتىرابىندا وپات بولىپ، باياناۋلا قالاسىنىڭ كۇنشىعىس جاعىندا ءبىر شاقىرىمداي جەردە مۇسىلمان قابىرلەرى ىشىندە ءدافىن بولىندى. بۇ كۇنگەشە قازاق حالقى ىشىندە مۇنداي ادام از بولسا كەرەك»، – دەپ باستالعان قازاناما سوڭىنداعى مىنا پىكىرلەر قاماراددين حازىرەتتىڭ ناعىز تاقۋا، جۇرت جوقشىسى، تەرەڭ ءبىلىم مەن كىسىلىك يەسى ەكەندىگىن ايعاقتايدى:

«بۇ مارقۇمنىڭ مىنەزى سونداي ەدى: ناشار، داۋلەتى جوق ادامداردان حاقى الماق تۇگىلى، وقىعانى ءۇشىن بالكىم، وزىنەن تاماق بەرىپ وقىتاتۇعىن ەدى. جانە حالىق ىشىندە ارازلىق بولسا، ناسيحات ايتىپ تاتۋلاستىرار ەدى. جانە ەكى-ءۇش كۇنلىك جەردە ءوزىنىڭ بىلەتۇعىن اداملارىندا اۋرۋ ياكي قايعىلى كىسىلەر بولسا، سونشا قارت بولسا دا ەرىنبەي بارىپ، كوڭىلىن اۋلار ەدى. بيلەر بىتىرە المايتۇعىن ۇلكەن ىسلەر ول كىسىنىڭ ناسيحات قىلۋى يلان تاتۋشىلىق /جونىمەن/ ءبىتىپ قالاتۇعىن ەدى. كوپ اداملارعا زارى وتسە كەرەك. قازاق حالقى ءبىر ارتىق ادامىنان ايىرىلدى».

قاماراددين حازىرەتتىڭ ەل الدىنداعى ەرەكشە قىزمەتى تۋرالى ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى دا قۇندى مالىمەتتەر جاريالاعان. مىسالى، «دالا ءۋالاياتى» گازەتىندە باسىلعان «دالاداعى وقۋ جا­يىنان» اتتى ماقالاسىندا ول ارقاداعى ەڭ ءبىلىمدى يشاندار قاتارىندا الدىمەن قاماراددين داموللانىڭ ەسىمىن ىلتيپاتپەن ەسكە الادى.

تۇيىندەي ايتقاندا، ايجارىق ايتىلەۋ ۇلى (قاماراددين حازىرەت) وتكەن ءحىح عاسىرداعى قازاق دالاسىندا ءىلىم مەن ءبىلىمنىڭ شامشىراعى بولىپ قانا قويماي، تۋعان جۇرتىنىڭ توپىراعىنا ىزگىلىك پەن كىسىلىكتىڭ اسىل ۇرىعىن سەپكەن العاشقى اعارتۋشىلاردىڭ ءبىرى بولدى. قاماراددين حازىرەتتىڭ مەكتەبى العاش 1852 جىلى اقمولادا – بۇگىنگى نۇر-سۇلتان قالاسىندا اشىلىپ، سول ارادا سانداعان قازاق بالالارى 11 جىل بويى ەسكى مەن جاڭانىڭ پارقىن ايىرارلىق ساپالى ءبىلىم نارىمەن سۋسىندادى. ومبىداعى كادەتتەر كورپۋسىن ايتپاعاندا باياناۋىلدا شيرەك عاسىرعا جۋىق مەدرەسەدە شاكىرت تاربيەلەپ، قازاق رۋحىنىڭ ويانۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوستى. وكىنىشتىسى، ءبىر زاماندا تىلسىم ءبىلىمى مەن تەرەڭ اقىلى، شاريعاتقا شەبەرلىگى مەن ادامدىق تابيعاتى مۇحامەد-سالىق، ءماشھۇر ءجۇسىپ، سادۋاقاس مىرزا سياقتى تالاي وقىعان قازاققا وي سالعان قاماراددين حازىرەت تۋرالى ەشبىر وقۋلىقتا نە عىلىمي ەڭبەكتەردە جازىلماعان.

بىزدىڭشە، ابايداي ۇلت كوسەمىنە تۋرا جول كورسەتىپ، ءماشھۇر ءجۇسىپ، سادۋاقاس، اقان سەرى، ناۋان، شايمەردەن سىندى الاش ۇلدارى باستاعان ونداعان ساحارا ساڭلاقتارىنىڭ كوكىرەك كوزىن اشقان قاماراددين حازىرەتتەي پاسسيونار تۇلعانىڭ قازاق تاريحى تورىنەن ويىپ ورىن الاتىن مەزگىلى جەتكەن سەكىلدى.

 

سەرىكباي قوسان،

شىعىستانۋشى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى

سوڭعى جاڭالىقتار

ساقتانساڭ – ساۋ بولارسىڭ

ايماقتار • بۇگىن، 23:00

تسيرك - الەم نازارىندا

قازاقستان • بۇگىن، 20:51

ۇقساس جاڭالىقتار