100 • 14 تامىز، 2020

قىزىل قازاقستان (قازاق رەسپۋبليكاسىن قۇرۋ جونىندەگى دەكرەتكە – 100 جىل)

133 رەت كورسەتىلدى

ءبىزدىڭ ەل كەڭەستەر بيلىگى استىندا 71 جىل ءومىر ءسۇردى. وسى جىلداردا شىڭعا دا شىقتىق، قۇزعا دا قۇلدىرادىق، اقىرى، سونشا ۋاقىت ىشىندە باستان كەشكەن بارشا جەڭىستەرىمىز بەن جەڭىلىستەرىمىزدىڭ، اسىرەسە الاپات اشارشىلىققا ۇشىراپ، شىبىنشا قىرىلۋىمىزدىڭ وتەۋىنە، تاۋەلسىزدىك تۋىن كوتەرۋگە مۇمكىندىك الدىق. ال سوۆەت وكىمەتىنىڭ باستى باسشى ورگاندارى بۇكىلرەسەيلىك ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى مەن حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ 1920 جىلعى 26 تامىزدا شىعارعان قۇجاتى كەڭەستىك قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ تۋعان كۇنىن شەگەلەپ كورسەتكەن تاريحي قاۋلى – اۆتونوميالى كيرگيز (ياعني قازاق) سوتسياليستىك سوۆەتتىك رەسپۋبليكاسىن قۇرۋ تۋرالى دەكرەت بولاتىن.

كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس، EQ

قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ تۋىن تىگۋ­گە پۇرسات ارنايى دەكرەتپەن بولشە­ۆيزم بيىگىنەن بەرىلگەن. تيىسىنشە بۇل مەم­لەكەتتىك بىرلىك جوعارىدان كوزدەلگەندەي، تاپتىق نەگىزدە قۇرىلدى. كۇشتىنىڭ قۇقىمەن ءومىر ءسۇرۋىن توقتاتۋعا ءماجبۇر بولعان الاش اۆتونومياسىنىڭ قايراتكەرلەرى وسى تاپتىق مەملەكەتتىك بىرلىككە قىزمەت ەتتى. نەويمپەريا بيلىگىنىڭ رۇقساتىمەن قۇرىلىپ جاتقان رەسپۋبليكا اۋقىمىندا اڭساعان ەلدىك مۇددەلەرىنە قول جەتكىزۋگە كۇش-جىگەرلەرىن جۇمسادى. ءسويتىپ قۇرى­لىسىنا سولار دا بەلسەنە اتسالىسقان قازاق رەسپۋبليكاسى تاپ تۋىمەن سوۆەت وكىمەتىنىڭ قولاستىندا دامۋ باعىتىمەن ءجۇردى. تەرىستىك-باتىس وڭىرلەردە رەسەي فەدەراتسياسىنداعى اۆتونوميا رەتىندە باستاعان ەلدىك تىرشىلىگىن جەر-سۋى مەن حالقىن 1925 جىلى ءبىر شاڭىراق استىنا جيناپ، بايىرعى «قازاق» اتىن وزىنە رەسمي تۇردە قايتارا وتىرىپ جالعاستىردى.

بىراق ىرگەسىن كەڭەيتسە دە، قازرەسپۋب­ليكا سول قالىپتا بەيبىت وركەندەۋ جولىنا تۇسە المادى. ماسكەۋ بەرگەن باسشىنىڭ جەتەگىمەن اۋىلداردا «شاعىن رەۆوليۋتسيا» ءورتى تۇتاتىلىپ، تاپتىق سىنا قاعىلدى. ءسويتىپ ىشكى الەۋمەتتىك ارازدىقتار قول­دان ءورشىتىلدى. كوپ ۇزاماي، 30-جىلدارى، ورتالىق وڭىرلەردەگى رەۆوليۋتسيالىق وزگەرىستەردەن قالماۋعا تىرىسىپ، قۋىر­شاق رەسپۋبليكاعا ءتان قۇلدىق سانامەن سولاقاي رەفورمالار جۇرگىزىلدى. قۋىر­شاق رەسپۋبليكاداعى اسكەري كۇشتەر كە­لەڭسىز تاركىلەۋ مەن جۇيەسىز سالىقتارعا قار­سىلىق بىلدىرگەن كوتەرىلىسشىلەردى جۋاسىتىپ، باعىندىردى. قۋىرشاق رەسپۋبليكا قايراتكەرلەرى ورتالىققا كوزسىز ەمىنۋى سالدارىنان ەل ىشىندە ءىس جۇزىندە جاساندى اشارشىلىق ساياساتى ورىستەدى. رەسپۋبليكا باسشىلىعى جەر-جەردەن تۇسكەن اشتىقتىڭ العاشقى دابىلدارىنا كوز جۇما قارادى. سودان حالقىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى قىرىلعان ۇلتتىق اپاتتى باستان كەشتى.

اقىرى قاسىرەتتى كەزەڭ دە ارتتا قالىپ، قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا باسشىلىعى ولكەدەگى حالىقتىڭ اشارشىلىقتان امان قالعان بولىگىن مادەنيەت رەۆوليۋتسياسىن جاساۋمەن سەرپىلتتى. كەڭەستىك قۇرىلىس اياسىندا مەكتەپتەر كوبەيدى، جوعارى وقۋ ورىندارى اشىلدى، ونەرپازدارعا كوڭىل ءبولىندى، بايقاۋلار وتكىزىلدى. ۇلتتىق ونەر قۇدىرەتىنىڭ 1936 جىلى ارنايى وتكىزىلگەن دەكادا بارىسىندا ماسكەۋدى ءدۇر سىلكىندىرۋى رەسپۋبليكامىزدىڭ اۆ­تو­نوميالىق مارتەبەدەن جوعارىلاپ، وداق­­قۇرۋشى «تاۋەلسىز مەملەكەتتەر» قا­تا­رىنا كىرۋىن مۇمكىن ەتتى. وسى ۇلى وقي­عانىڭ ارتىنشا ۇلكەن تەررور باستالدى. جۇرت جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ءتۇسىرىلدى. ودان حالقىمىز ورتاق وتان بولىپ تۇرعان سوۆەتتىك يمپەريانىڭ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا شەككەن قاسىرەتىن بىرگە باستان كەشىپ، قاھارماندىقتىڭ ۇزدىك ۇلگىلەرىن كورسەتتى. جەڭىسكە تاۋبە ەتىپ، سوعىس اۋىرتپالىقتارىنان حالىق ەندى ەڭسە كوتەرە بەرگەندە، 50-جىلدارى، قازاق جەرىنە «تىڭ كوتەرەمىز» دەگەن ءتاتتى ۇرانمەن يمپەريانىڭ ەۋروپالىق بولىگىنەن باق ىزدەۋشىلەر ءنوپىرى توگىلدى. سونىڭ سالدارىنان ۇلى دالا جاڭاشا وتارلاندى. قازاق ءوز رەسپۋبليكاسىندا بار بولعانى 29 پايىزىن قۇراعان ۇلتتىق ازشىلىققا اينالدى. الايدا ۇلتتىق رۋح قۋاتى جۇرتىمىزدى العا جەتەلەي بەردى. 60-70-جىلدارعى بەيبىت ومىردە دەموگرافيالىق ءدۇمپۋ ۇدەرىسى ورىن الدى. سان جاعىنان دا، ساپا جاعىنان دا ءوستى. وقىدى، جەتىلدى. بىراق ۇلتتىق مۇد­دەلەرى تولىق قاناعاتتاندىرىلماي، شەك­تەۋ كورىپ تۇردى. مۇنى الدىمەن جاس­تار وتكىر سەزىنىپ، نارازىلىق تانىت­تى. ورتالىقتىڭ وكتەم وزبىرلىعى مۇلدەم شەكتەن شىققاندا، بەيبىت ەرەۋىلدى سايا­سي كوتەرىلىسكە ۇلاستىردى. قاتاڭ توتالي­تارلىق قۇرساۋ وسىلاي شىتىناپ، كەڭەستىك يمپەريانىڭ وزگە وڭىرلەرىندە دە تۋعان بۇلقىنىستار ناتيجەسىندە مۇلدەم قاۋ­سادى. ءسويتىپ حالقىمىزدىڭ التى مۇشەلگە جۋىق بۇرالاڭ جولى، اقىرى، اڭساۋلى ەگەمەن ەلدىككە الىپ كەلدى...

از-كەم شەگىنىس جاسايىق. بارلىق تاريحي وزگەرىستەردىڭ كوزى كۇللىرەسەي جەكە-دارا بيلەۋشىسىنىڭ تاقتان ءتۇسۋى بولعانى بارشاعا بەلگىلى. بولاشاق مەملەكەتتىك قۇرىلىم ءتۇرى بۇكىلرەسەيلىك قۇرىلتايشى جينالىستا انىقتالىپ، بەلگىلەنەدى دەگەن ءۇمىت كوزى اشىق قاۋىم الدىندا جار­­قىراپ جانىپ تۇردى. مەملەكەتتىك دۋما­نىڭ كوميتەتى قۇرعان ۋاقىتشا ۇكىمەت رەسەي يمپەرياسىنىڭ ورنىنا رە­سەي رەسپۋبليكاسى ورناعانىن جاريالادى. بىراق بيلىكتى بولشەۆيكتەر باسىپ الدى دا، وكىمەتتى تۇگەلدەي سوۆەتتەرگە بەرۋ ۇرانىن كوتەردى. وزدەرى ۇسىنعان مەم­لەكەتتىڭ قۇرىلىم جايىنداعى جوبانى قابىل الماعاندىقتان، 1918 جىلعى 5 قاڭ­تاردا اشىلعان قۇرىلتايشى جينالىس­تى ءبىرىنشى جۇمىس كۇنىنىڭ سوڭىندا-اق تارقاتىپ قۋىپ جىبەردى. ۋاقىت وتكەن سا­يىن كەڭەستەردىڭ جەر-جەردە كۇشەيىپ بارا جاتقانى انىققا اينالدى. سوندا بۇكىل­قازاقتىق «الاشوردا» ۇلت كەڭەسى رەسەي حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىمەن تىكەلەي كەلىسسوز جۇرگىزۋدى ماقۇل كوردى.

جاھانشا دوسمۇحامەدوۆ باستاعان الاشوردا دەلەگاتسياسى پرەدسوۆناركوم لەنينگە، ناركومناتس ستالينگە قازاق اۆتونومياسىنىڭ جايىن باياندادى. سوۆەت ۇكىمەتى 1918 جىلعى ءساۋىردىڭ باسىندا الاشوردا دەلەگاتسياسىنا قازاق ىستەرىمەن شۇعىلداناتىن ارنايى كوميسساريات اشۋعا جانە تاياۋ مەزگىلدە قازاق اۆتونومياسىن جاريالاۋعا ۋادە بەردى. بىراق ارتىنشا-اق الاشوردانى سوۆەت نيەتىنە جات ۇيىم دەپ تاپتى. ءسويتتى دە، حالكومكەڭەستەگى كەلىسسوزدە دوسمۇحامەدوۆ دەلەگاتسياسىنا – تىكەلەي، سەمەيدەگى ورتالىق الاشوردا باسشىلارىنا – توتە جەلى ارقىلى بەرگەن ۋادەسىن تارك ەتىپ، قۇرعان جوسپارىن ولارسىز، كەڭەستىك نەگىزدە ورىنداۋعا كىرىستى.

رەۆوليۋتسياشىل قازاقتاردىڭ كورنەكتى وكىلى ءالىبي جانگەلدين بولعانى بارشاعا ءمالىم. ول 1917 جىلعى كوكتەمدە پەتروگراد­تاعى جاڭا وكىمەت مىنبەرىنەن قىرداعى قىلمىس جايىندا دابىل قاقتى. پاتشا وكىمەتىنىڭ كەلمەسكە كەتكەنىنە قاراماستان، قازاق دالاسىندا ەسكى بيلىكتىڭ جازالاۋشى جاساقتارى قاندى ويناق سالىپ جۇرگەنىن، ءالى كۇنگە حالىقتى جۋاسىتۋ شارالارىن توقتاتپاعانىن اشكەرەلەدى. سول جىلدىڭ جازىندا جانگەلدين پەتروسوۆەتتىڭ وكىلى رەتىندە تورعاي دالاسىندا ۇگىت-ناسيحاتپەن اينالىسقان. سونىسى ءۇشىن ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ تورعاي وبلىسىنداعى كوميسسارى ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ امىرىمەن تۇرمەگە ءتۇسىپ، پەتروسوۆەت ارالاسقان سوڭ عانا بوساتىلعان. قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن تورعاي وبلىسىنىڭ كوميسسارى رەتىندە ورىنبوردى اقتاردان ازات ەتۋگە قاتىسقان. ول 1918 جىلعى ناۋرىزدا ورىنبوردا تورعاي وبلىسى كەڭەستەرىنىڭ سەزىن وتكىزدى، سەزدىڭ سوۆەت وكىمەتى يدەيا­لارىن تولىعىمەن قولداپ، باسشىلىققا العانى جايىندا حالكومكەڭەسكە بايانحات جونەلتتى. كوپ كەشىكپەي ماسكەۋگە ءوزى بارىپ، ۇكىمەت باسشىلارىمەن كەزدەستى، ولار تورعاي كەڭەستەرى سەزىنىڭ قاۋلىلارىن تۇگەلدەي ماقۇلدادى. اقىلداسا كەلە، جانشا دوسمۇحامەدوۆ باسقارعان الاش­ور­داشىلار دەلەگاتسياسىنا ۋاعدا ەتىل­گەن قازاق كوميسسارياتىنا جاڭاشا ءتۇر بەرىپ، ۇلت ىستەرى جونىندەگى حالىق كوميس­سارياتىنىڭ جانىنان قازاق ءبولىمىن اشۋ­عا كەلىسىستى. 1918 جىلعى 11 مامىردا ءتيىستى قاۋلى شىقتى. جانگەلديننىڭ ۇسىنىسى بويىنشا ءبولىم باستىعى بولىپ، سوۆەت يدەيالارىن بىردەن قابىل العان، جانگەلديننىڭ سەنىمدى كومەكشىسىنە اينالعان، تورعاي سەزىندە وبلاتكومنىڭ جاۋاپتى لاۋازىمىنا سايلانعان ەسكى رەجىم ينتەلليگەنتتەرىنىڭ ءبىرى مۇحامەديار تۇن­عاشين تاعايىندالدى.

ركفسر ۇلت ىستەرى جونىندەگى حالكو­ما­تى­نىڭ قازاق ءبولىمى قازاقتىڭ سوۆەت­تىك اۆتونومياسىن جاريالاۋعا دايىن­دىق جۇمىستارىن ازامات سوعىسى ۋاقى­تىنداعى كۇردەلى جاعدايدا، ەرەكشە تيا­ناقتىلىقپەن جۇرگىزدى. 1919 جىلعى ما­مىردا دالا ولكەسىنىڭ توتەنشە كوميس­سا­رى ءالىبي جانگەلدين قازاق سوۆەت اۆتو­­نومياسىن قۇرۋ ماسەلەسى بويىنشا اۋەلى ي.ۆ.ءستاليننىڭ، ودان ۆ.ي.لەنيننىڭ، سو­سىن تاعى دا ءستاليننىڭ قابىلداۋىندا بولىپ، اعىمداعى جاعدايدان تۋىنداعان ماسەلەلەر مەن ولاردى شەشۋ جولدارى جو­نىندە اقىلداستى. ەرتەڭىنە ءستاليننىڭ باسشىلىعىمەن ۇلت ىستەرى حالكوماتىنىڭ وتىرىسى ءوتتى. سول ماجىلىستە ولكەنى باسقا­راتىن اسكەري-رەۆوليۋتسيالىق كوميتەت قۇرۋ جانە ونىڭ ەرەجەسىن جاساۋ جايىندا ماڭىزدى شەشىم قابىلداندى. مامىر – ماۋسىم ايلارىندا قازاق رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتىن قۇرۋدىڭ ءارتۇرلى قىرلارىن پىسىقتاۋدى كوزدەگەن بىرقاتار كوميسسيا جۇمىس ىستەدى. قۇرىلماق قازرەۆكومنىڭ ەرەجەسىن جاساۋعا ناركومناتستىڭ قا­زاق ءبولىمى تىكەلەي قاتىستى. ۇلت ىستەرى جو­نىندەگى حالكومات كوميسسياسى جاساعان جوبا 1919 ج. 25 ماۋسىمدا ۇلت ىستەرى، ىشكى ىستەر، جەر-سۋ، سىرتقى ىستەر حالكو­مات­­تارىنىڭ، بۇكىلرەسەي باس شتابى مەن تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ وكىلدە­رىنەن قۇرالعان ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيادا قازاق دەلەگاتسياسىنىڭ ء(الىبي جانگەلدين، مۇحامەديار تۇنعاشين، قۇسايىن بەكەنتاەۆ، بايقادام قارالدين) قاتىسۋىمەن قارالدى. قازاق ولكەسىن باس­قاراتىن رەۆوليۋتسيالىق كوميتەت تۋرا­لى ۋاقىتشا ەرەجە 1919 جىلعى 10 شىل­دەدە پرەدسوۆناركوم ۆ.ي. لەنين­نىڭ توراعالىعىمەن وتكەن ركفسر حالكوم­كەڭەسىنىڭ قاۋلىسىمەن بەكىتىلدى دە، سول كۇنى لەنين قازرەۆكومدى قۇرۋ تۋرالى دەكرەتكە قول قويدى.

رەسەي رەسپۋبليكاسىنىڭ ورتالىق وكى­مەتى رەۆكومنىڭ العاشقى قۇرامىنا جە­تى ادامدى بەكىتتى. قازرەۆكوم تور­اعا­سى – ستانيسلاۆ پەستكوۆسكي، مۇشە­لەرى – ءالىبي جانگەلدين، باقىتجان قا­را­تاەۆ، سەيىتقالي مەڭدەشەۆ، احمەت بايتۇرسىنوۆ، ءابدىراحمان ايتيەۆ بول­دى. ء(ادىلىن ايتۋ كەرەك، توراعالىققا كەڭەس­تىك بيلىك وكىلى، ۇلت كوميسسارى ستالين كو­­­مي­تەتتەگى قازاق مۇشەلەردىڭ ءبىرىن، اتاپ ايتقاندا جانگەلديندى ۇسىنعان، الاي­دا قازاقتار ۇلتتىق مۇددەنى ىشكى الا­ۋىز­دىققا جىعىپ بەرىپ، قازاق ءىسىن باس­قاراتىن ادامدى ۇكىمەتتىڭ ءوز ىشىنەن ۇسىنۋىن تاباندىلىقپەن قالاپ وتىرىپ العان). بۇل قۇرامعا ەل ىشىندەگى بەل­سەندى قىزمەتكەرلەردى رەۆكوم مۇشەسى قۇق­­ىق­تارىمەن قوسۋعا (كووپتاتسيا جاساۋعا) قاز­­­رەۆكوم قاقىلى بولدى. ەرەجەدە قا­زاق ولكەسىنىڭ تەرريتورياسى تۇركىستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ، قازاق سەزىنىڭ جانە ورتالىق سوۆەت وكىمەتىنىڭ كەلىسىمىمەن انىقتالادى دەلىنىپ، وعان دەيىن رەۆكومنىڭ قاراۋىنا استراحان گۋبەرنياسىنداعى قازاق تەرريتورياسى، ورال، تورعاي، اقمولا جانە سەمەي وبلىستارى كىرەتىنى اتاپ كورسەتىلدى. رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتتىڭ ۇيىمداستىرىلۋىنا بايلانىستى ناركوم­ناتستىڭ قازاق ءبولىمى تاراتىلاتىن جانە ونىڭ ورنىنا ۆتسيك جانىنان قازاق ولكەسىنىڭ ءۇش ادامنان تۇراتىن وكىلدىگى اشىلادى دەلىندى. قازاق ولكەسىنىڭ جالپى سەزىن شاقىرۋ ءۇشىن قازاق ءبولىمى قۇرعان بوكەي ورداسىنداعى كوميسسيانىڭ ورنىنا قازرەۆكومنىڭ جانىنان سول مىندەتتەردى اتقاراتىن ءبولىم اشىلاتىن بولدى. ەرەجەدە بارلىق اتقارىلۋعا ءتيىس ماسەلە 19 تارماققا ءبولىنىپ، ناقتىلانا تۇجىرىمدالدى.

قازرەۆكومنىڭ تۇراقتى جۇمىس ورنى ورىنبوردا بولادى دەپ بەلگىلەندى. 1919 جىلعى 7 تامىزدا رەۆكوم توراعاسى پەستكوۆسكي پارتيانىڭ ورتالىق كومي­تەتىنە، حالكومكەڭەسكە، ناركومناتسعا، ناركومناتستىڭ قازاق بولىمىنە جەدەلحات سالىپ، قازرەۆكومنىڭ ورىنبورعا كەلىپ جەتكەنىن حابارلادى. رك(ب)پ ورىنبور گۋبەرنيالىق كوميتەتى قالاداعى جاقسى عيماراتتاردىڭ ءبىرىن (سوۆەت كوشەسى، 10) قازرەۆكومعا ارناپ بوساتىپ، رەۆكومنىڭ ۇيىمدىق تۇرعىدا قىسقا مەرزىم ىشىندە قالىپتاسۋىنا كومەك كورسەتتى.

رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتكە، ونىڭ باس­شىلىعى مەن مۇشەلەرىنە وزدەرىنە جۇك­تەلگەن مىندەتتەردى ورىنداۋ ءۇشىن كەڭ كولەمدەگى وكىلەتتىلىك بەرىلدى. بۇعان مىسال رەتىندە قازرەۆكوم جايىن (عالىمدار س. داۋلەتوۆا، م. يسماعۇلوۆپەن بىرگە) تەرەڭ زەرتتەگەن اكادەميك سالىق زيمانوۆ «كازاحسكي رەۆوليۋتسيوننىي كوميسسا­ريات» («قازاق رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتى») اتتى مونوگرافياسىندا 1919 جىلعى 23 قا­راشادا س.مەڭدەشەۆكە بەرىلگەن مان­داتتىڭ مازمۇنىن كەلتىرەدى. وندا رەۆكوم توراعاسىنىڭ ورىنباسارى سەيىتقالي مەڭدەشەۆتىڭ وكىلەتتىكتەرى: «قازاق ولكە­سىندەگى اسكەريرەۆكوم بولىمدەرى مەن بار­لىق سوۆەتتىك مەكەمەلەردىڭ قانداي دا بولماسىن شەشىمدەرىن بۇزۋعا جانە راس­تاۋعا، ...لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ قاي-قايسىسىن دا قىزمەتتەن الۋعا»، سون­داي-اق اسكەريرەۆكومنىڭ كرەديتتەرى مەن قارجى-قاراجاتىنا قوجايىندىق جاساۋعا، اسكەري جەدەلحاتتار جولداپ، توتە جەلىنى پايدالانۋعا قاقىلى ەكەنى ايتىلعان. مى­سالى وسى قازرەۆكومنىڭ 1920 جىلعى 5 ناۋرىزداعى قاۋلىسىمەن الاش­وردا مەم­لەكەتتىك ورگان رەتىندە مۇل­دەم جويىلدى.

رەۆكومنىڭ بىردەن قولعا العان شارۋا­سى – بۇكىلقازاق سەزىن شاقىرۋ ماسەلە­سىن تياناقتاۋ بولاتىن. بۇل رەتتە ول نار­­كوم­ناتستىڭ قازاق ءبولىمى جۇرگىزگەن جۇ­­مىس­تاردى جالعاستىردى. 1919 جىلعى 15 قىر­كۇيەكتە ەرەكشە كوميسسيا قۇرىپ، وعان سەزدى شاقىرۋ جونىندە نۇسقاۋلىق ازىرلەۋدى تاپسىردى. كوميسسيا ءبىرىنشى كەزەكتە كەڭەستەردىڭ بۇكىلقازاقتىق سەزىنە دەلەگاتتار سايلاۋ ءتارتىبىن جاساۋمەن شۇ­عىلداندى.

1919 جىلعى جەلتوقساندا ۆتسيك باش­قۇرت­ستان، تاتارستان، قازاقستان ىس­تەرى بويىنشا ءماجىلىس وتكىزدى. باسقا ماسە­لە­لەر قاتارىندا قازاق ولكەسىنىڭ شەكا­راسى تۋرالى ماسەلە قاراپ، تۇبەگەيلى شە­شىمىن تابۋدى ۆتسيك-ءتىڭ اكىمشىلىك كو­ميس­سياسىنا تاپسىردى. اكىمشىلىك كوميس­سياداعى داۋلى تالقىلاۋلارعا قاتىسا كەلە، قازرەۆكوم 1920 جىلعى 16 مامىردا «قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ شەكاراسىن ايقىنداۋ جونىندەگى كوميسسيا تۋرالى» ارنايى ماسەلە قارادى. كوميسسيانىڭ قازرەۆكومنىڭ ءۇش مۇشەسىنەن تۇراتىن قۇرامىن، شەشۋگە ءتيىس مىندەتتەرىن بەل­گى­لەدى. 20 مامىردا «جالپىقازاق سەزى تۋرالى» ماسەلەنى تالقىلاي كەلە، «الاش­وردانىڭ بۇرىنعى قىزمەتكەرلەرىن پايدالانۋ جونىندە» ۇسىنىس ازىرلەۋدى، «ولكە شەكاراسىن بەلگىلەۋ جايىنداعى كوميس­سيانىڭ» جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋدى ناق­تى ادامدارعا تاپسىردى. ورال گۋبەر­نياسىنىڭ قازاق ولكەسى قۇرامىنان بولى­نۋىنە قاتىستى تۋىنداعان ماسەلە بويىنشا قازرەۆكوم تاباندى تۇردە ورال گۋبرەۆكومىمەن ماقساتكەرلىك بايلانىسىن جانداندىردى. اقمولا، سەمەي وبلىستارىن دا قازاق ولكەسىنە قوسۋ ماسەلەسىندە 1920 جىلعى شىلدەدە قيىنشىلىقتار ۇشىراستى. قازرەۆكومنىڭ ساياسي كوميس­سياسى ومبى، سەمەي، اقمولادا جۇرگىزگەن جۇمىستار، ءسىبىر رەۆكومىمەن كەلىسسوزدەر وڭ ناتيجە بەرمەدى. وسى شامادا سىبرەۆ­كومنىڭ اكىمشىلىك باعىنىسىنداعى پەت­روپاۆل، كوكشەتاۋ، ومبى ۇيەزدەرى قايدا قارايتىنىن شەشۋ ءۇشىن قازرەۆكوم ۆتسيك-ءتىڭ اكىمشىلىك كوميسسياسىنا ءوتى­نىش ءتۇسىردى. سونداي-اق قازرەۆكوم سول­تۇستىكتەگى ۇيەزدەر مەن وبلىستاردى قازاق ولكەسىنە قوسۋ شارۋاسىمەن تۇبەگەيلى شۇ­عىلدانۋ ءۇشىن ءوز تاراپىنان «سولتۇستىك كوميس­سياسىن» قۇرىپ، وسى كوميسسيا 1920 جىلعى ماۋسىمدا ىسساپارمەن تەرىستىكتەگى اۋداندارعا شىقتى. ال قازاق ولكەسىنە سىرداريا مەن جەتىسۋ وبلىستارىن قوسۋ شارۋاسى وزىنشە جەكە قارالۋى ءتيىس ما­سەلە ەدى. وسى ماسەلە جانە اتالعان وبلىس­تارمەن قوسا ماڭعىستاۋ، كراسنوۆودسك ۇيەزدەرىن دە قازاق ولكەسى قۇرامىنا بەرۋ حاقىندا كەلىسسوز جۇرگىزۋى ءۇشىن قاز­رەۆكوم 1919 جىلعى 11 قاراشادا ءوز وكىلىن تاعايىنداپ، تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنا جىبەرگەن. 1920 جىلى قازرەۆكوم بۇل ماسەلەنى ۆتسيك-ءتىڭ قاراۋىنا شىعاردى. ال 27 ناۋرىزدا تۇركاتكومنان ورال وب­لىسىنا ەكونوميكالىق جانە ساياسي تۇر­عىدان اسا جاقىن ادايلىقتاردىڭ قا­ز­ولكەنىڭ اكىمشىلىك باعىنىسىندا بولۋى دۇرىستىعىن مويىنداۋدى رەسمي سۇراپ، اداي مەن وزگە دە كوشپەلىلەر ىستەرى بويىنشا ەرەكشە كوميسسيا قۇردى. بۇكىلادايلىق كەڭەستەر سەزى وتكىزىلىپ، اداي ۇيەزدىك رەۆكومى سايلاندى، قازاق رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتى قۇزىرىنا كوشۋگە قاۋلى الىندى. سونى ارقا تۇتقان قازرەۆكوم تۇركاتكومعا، كاسپي سىرتى (زاكاسپي) وبلرەۆكومىنا ءتيىستى ءوتىنىش جولداپ، «ماڭعىستاۋ ۇيەزىنىڭ قازولكەگە قوسىلۋىنا قارسى ەمەستىگىن» تۇجىرىمداعان كەلىسىمىن الدى. ماسەلە بولاشاق رەسپۋبليكانىڭ اۋماقتىق شەكتەرىن تالقىلاعان ماسكەۋدەگى تامىز ماجىلىستەرىندە ءبىرجولا شەشىمىن تاپتى.

وسى قىسقا شولۋدان بايقالاتىنداي، قازاق جەرلەرىن ءبىرتۇتاس رەسپۋبليكا شا­ڭىراعى استىنا جيناۋدا قازاق رەۆو­ليۋ­تسيالىق كوميتەتى ەلەۋلى ءرول اتقاردى. قاز­رەۆكوم 1920 جىلعى ماۋسىمدا ۇلت ىستەرى جونىندەگى حالكوماتقا «قازاق ولكەسىنىڭ اۋماعى مەن شەكارالارى تۋرالى» دەگەن اتپەن قازاق سوۆەت اۆتونومياسىن قۇرۋ تۋرالى جوبانى ازىرلەۋ الدىنداعى قۇجاتىن ۇسىندى. ۆتسيك تورالقاسى ماسەلەنى ءوز قولىنا الدى. «قازاق ولكەسىن باسقارۋعا بايلانىستى ماسەلەلەردى تالقىلاۋ ءۇشىن» ماسكەۋگە 1920 جىلعى 1 تامىزدا ءماجىلىس وتكىزۋگە ۇيعاردى. دەگەنمەن ماسكەۋدە­گى ءماجىلىس 9 جانە 10 تامىزدا ءوتىپ، ەكى كۇن بويى بولاشاق قازاق اۆتونومياسى اۋماعىن ايقىنداۋعا بايلانىستى ماسە­لەلەر مۇقيات تالقىلاندى. ءماجىلىستىڭ قورىتىندىسى جانە تالقىلاۋ كەزىندە بوي كورسەتكەن كەلىسپەۋشىلىكتەر 12 تامىزدا لەنين توراعالىق ەتكەن ءۇشىنشى ماجىلىستە قارالدى. لەنين ماسەلەگە ماڭىزدى سايا­سي ءمان بەردى، الاۋىزدىق تۋعىزعان كۇر­­دەلى ماسەلەلەردىڭ بىرقاتارىنا ءوز پىكىرىن ءبىلدىرىپ، دۇرىس شەشىپ بەردى. 14 تامىز­دا ناركومناتس القاسى كازاقتىڭ سو­ۆەت­تىك رەسپۋبليكاسىن قۇرۋ تۋرالى دەك­رەتتىڭ جوباسىن بەكىتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. قازاق ولكەسىنىڭ شەكتەرىن رەسمي راسىمدەۋ ماسەلەسى وسىلاي جۇمىسشى جانە ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيالاردا كەلىسىلگەننەن سوڭ، ونى 17 تامىزدا ۆتسيك تورالقاسى جانىنداعى اكىمشىلىك كوميسسيا قارادى. ناركومناتستىڭ ۇسىنعان جوباسى ءبىرلى-جارىم ەلەۋسىزدەۋ وزگەرىستەر جاسالىپ بەكىتىلدى. اكىمشىلىك كوميسسيا بەكىتكەن وسى جوبا العاش رەت سول كۇنى، 17 تامىزدا، ەكىنشى مارتە 24 تامىزدا حال­­كومكەڭەستىڭ لەنين توراعالىق ەتكەن وتى­رىستارىندا تالقىلاندى. قۇجات جوباسى ماقۇلدانىپ، ۆتسيك-ءتىڭ قاراۋىنا جىبەرىلدى.

حالكومكەڭەستىڭ قازاق ولكەسىن باسقا­راتىن رەۆوليۋتسيالىق كوميتەت قۇرۋ تۋرالى 1919 جىلعى 10 شىلدەدە شىعارعان دەكرەتىن ودان بەرگى وقيعالارمەن استاستىرا قاراي وتىرىپ، رەۆكوم ۇيىسقالى بەرى جۇرگىزىلگەن جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە كوزدەلگەن ماقساتقا جەتكەندىكتىڭ كورىنىسى رەتىندە، 1920 جىلعى 26 تامىزدا ۆتسيك پەن سوۆناركوم قازاق رەسپۋبليكاسى قۇرىلسىن دەپ شەشتى. قازاق حالقىنىڭ مەملەكەتتىلىگىن جاساۋدى ازىرلەۋ جولىن­داعى ءبىر جىل جارتى ايعا سوزىلعان ىزدە­نىسكە تولى ۇدەرىس كۇتۋلى ناتيجەگە قول جەتكىزدى: تاريحي دەكرەت دۇنيەگە كەلدى. اۆتونوميالى قازاق رەسپۋبليكاسى رەسەي سوتسياليستىك فەدەراتيۆتىك سوۆەتتىك رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ بولىگى رەتىندە قۇرىلدى.

26 تامىز دەكرەتى بويىنشا «جەرگىلىكتى سوۆدەپتەر، قازاق سوتسياليستىك سوۆەتتىك رەسپۋبليكاسىنىڭ ورتالىق اتقارۋ كو­ميتەتى جانە سوۆناركومى» قازاق رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ باسقارۋ ورگاندارى بولىپ تابىلاتىن. وسىنداي قۇرىلىمدى تولىق زاڭداستىرۋ ماقساتىمەن قازرەۆكوم 1920 جىلعى 4–12 قازاندا قازاقستان سوۆەتتەرىنىڭ قۇرىلتايشى سەزىن وتكىزدى دە، اۆتونوميالى قازاق رەسپۋبليكاسى جا­ريالانعان سوڭ، وكىلەتتىگىن توقتاتتى.

سودان بەرى ءبىر عاسىر ءوتتى. كەڭەستىك قازاق رەسپۋبليكاسى تۋ تىككەلى – ءجۇز جىل! ءسوز جوق، ءتورت عاسىر دەربەس ءومىر سۇر­گەننەن كەيىن وتار قامىتىن كيۋگە ءماج­بۇر بولعان، تيىسىنشە ءحىح عاسىردا ۇمىت­تىرىلعان قازاق مەملەكەتتىگىن حح عاسىردا تۇڭعىش رەت الاش (قازاق) ورداسى جاڭعىرتۋعا تىرىستى. بىراق ونىڭ ارەكەتى باياندى بولمادى دا، كەۋدەسىندە ءبىرتۇتاس الاشتىڭ ۇلتتىق يدەياسى جالىنداعان ازاماتتار كەڭەستىك پلاتفورمادا سوتسياليستىك رەس­پۋبليكا تۇعىرىن سومداۋعا اتسالىس­تى. سول تاپتىق نەگىزدە جاسالعان سوۆەت وكىمەتىنىڭ 1920 جىلعى 26 تامىز دەكرەتى دۇنيەگە سوتسياليستىك كەڭەستىك قازاق رەس­پۋبليكاسىن اكەلدى دە، ونىڭ جالعاسى بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاقستان بولىپ وتىر. تاۋەلسىز قازاقستان ءوزىنىڭ باستاۋىن ۇمىت­پايدى. ال تاريحي جادتىڭ مىقتى بولۋى – ەلدىڭ ەرتەڭىنە وتە قاجەت وتانشىل ازاماتتاردى تاربيەلەۋدىڭ بەرىك كەپىلى.

 

بەيبىت قويشىباەۆ،

جازۋشى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى

سوڭعى جاڭالىقتار

اراق ساتىلمايتىن اۋدان

ايماقتار • كەشە

ەرلىككە تولى سۋرەتتەر

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار