– بولاتبەك سەرىكباي ۇلى, سۇحباتىمىزدى بيىلعى جىلعى داتالى وقيعالار مەن كيەلى تۇركىستان وڭىرىندە جۇرگىزىلىپ جاتقان ىستەرگە وراي ءوزىڭىز باسقارىپ وتىرعان وقۋ ورنىنىڭ ىقپالداستىق قارىم-قاتىناسى جايىندا وربىتسەك.
– ءيا, بيىلعى 2020 جىل – جالپى دۇنيەجۇزى ءۇشىن, ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن دە ەرەكشە جىل بولىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن «الەمنىڭ ەكىنشى ۇستازى» اتانعان داڭقتى جەرلەسىمىز ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ – 1150, قازاق اقىل-ويىنىڭ اسقار شىڭى اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 175 جىلدىعىنا بايلانىستى حالىقارالىق, مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى اۋقىمدى ءىس-شارالار جوسپارلانعانى بەلگىلى. الايدا الەمدى جايلاعان كوروناۆيرۋس ىندەتىنەن ساقتانۋعا بايلانىستى كەيبىر ءىس-شارالاردىڭ ءوتۋ فورماتىن, مەرزىمىن وزگەرتۋگە تۋرا كەلسە دە, ۇلىلارىمىزدى لايىقتى دارەجەدە ۇلىقتاۋ, ناسيحاتتاۋدى بارىنشا جوعارى دەڭگەيدە وتكىزۋگە كۇش سالۋدامىز.
بيىل قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋىنا 555 جىل تولىپ وتىر. كەرەي مەن جانىبەك حانداردىڭ العاشقى تۋ تىككەن جەرى شۋ مەن قوزىباسى بولعانىمەن, ءار كەزەڭدەرى حاندىقتىڭ استاناسى بولعان ەكى بىردەي قالا – سوزاق پەن تۇركىستان وسى وڭىردە جاتىر. جالپى, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمشىلىك اۋماعىندا جاسالعان وڭ وزگەرتۋلەر ناتيجەسىندە تۇركىستان وبلىسى قۇرىلۋى – ءبىزدىڭ ءوڭىرىمىز ءۇشىن ۇلكەن سەرپىلىس اكەلگەنى انىق. وسىنىڭ ناتيجەسىندە وبلىس ورتالىعى مارتەبەسىنە يە بولعان كونە تۇركىستان قالاسى بۇگىندەرى قايتا تۇلەۋدى, جاسارىپ, جاڭعىرۋدى باستان وتكەرۋدە. بۇل ءوز كەزەگىندە وسى قالاداعى ءبىلىم مەن مادەنيەت وشاقتارىنىڭ دامىپ گۇلدەنۋىنە دە ۇلكەن مۇمكىندىك بەرىپ وتىرعانى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. وسى رەتتە قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حقتۋ تەك تۇركىستان وبلىسىنىڭ عانا ەمەس, تۇتاس وڭتۇستىك ءوڭىردىڭ رۋحاني, مادەني ومىرىمەن تىعىز بايلانىستا, ءوزارا ىقپالداستىقتا بولۋ ارقىلى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇيەلى جۇرگىزىپ كەلە جاتقانىن اتاپ وتكەن ءجون. اسىرەسە, قازاق تاريحىندا, قازاق حاندىعى تاريحىندا ەرەكشە ماڭىزعا يە كونە سىعاناق قالاسىنىڭ قيراندى ورنىنا ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ حقتۋ بازاسىندا ءبىراز جىلدان بەرى جۇيەلى تۇردە اتقارىلىپ كەلەدى.
– قازاقتىڭ سايىن دالاسىندا, ونىڭ ىشىندە سىر بويىندا ونداعان قالالاردىڭ بولعانى ءمالىم. سولاردىڭ ءبىرى دە, بىرەگەيى دە سىعاناق ەكەندىگى انىق. وسى كونە قالا تۋرالى تارقاتىپ ايتىپ وتسەڭىز؟
– قازبا جۇمىستارى ناتيجەلەرى كورسەتكەنىندەي, قالانىڭ نەگىزى ءۇ-ءۇىىى عاسىرلاردا قالانعان. سىعاناق, سىعناق, سۋعناق, سۋناق, سۋناقاتا, ساعاناق تاعى باسقا اتاۋلارمەن بەلگىلى بولعان قالا قازىرگى قىزىلوردا وبلىسى, جاڭاقورعان اۋدانى جەرىندە, اۋدان ورتالىعى جاڭاقورعان كەنتىنەن باتىسقا قاراي 45 شاقىرىمدا, تۇركىستان-قىزىلوردا تاسجولىنىڭ وڭ جاعىندا ورنالاسقان. قالا ورنىنا ەڭ جاقىن ەلدى مەكەن – ەكى شاقىرىم قاشىقتىقتاعى سۋناق اتا اۋىلى.
سىعاناق – توعىز جولدىڭ تورابىنداعى ەجەلگى قالا رەتىندە ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى ستراتەگيالىق ورتالىق ءرولىن اتقارىپ كەلگەن. ءىرى ساۋدا-ساتتىق جانە ساياسي-اكىمشىلىك ورتالىعى رەتىندە ماڭىزعا يە قالا سوناۋ ورتا عاسىرلاردان بەرى قاراي گۇلدەنىپ داۋىرلەۋ مەن قۇلدىراپ كۇيرەۋلەردى باستان وتكەرىپ وتىرعان.
سىعاناق قالاسى تۋرالى العاشقى جازبا دەرەك – ح عاسىرداعى اراب گەوگرافى ءماحسيديدىڭ ەڭبەگىندە كەزدەسەدى. مۇندا اتالعان قالا وعىزداردىڭ تۇراعى رەتىندە اتالادى. سونداي-اق قالا تۋرالى ح عاسىرداعى بەلگىسىز پارسى اۆتورىنىڭ «حۋدۋد ال-الام مين ال-ماشريك يلا-ل-ماگريب» («شىعىستان باتىسقا دەيىنگى الەم شەكارالارى») قولجازباسىندا «سۋناح» تۇرىندە جانە اراب گەوگرافى شامسۋتدين ءال-مۋكادداسيدىڭ ەڭبەگىندە ايتىلادى. تۇركى حالقىنان شىققان عۇلاما عالىم ماحمۇد قاشقاريدىڭ جازۋى بويىنشا قالانىڭ «سىعاناق» دەگەن اتاۋى ءحى عاسىردان بەلگىلى. ءحى-ءحىىى عاسىرلاردا سىعاناق جايلى مالىمەتتەر پارسى تاريحشىلارى اتا-مالىك جۋۆەيني, ءال-حاتيب ءال-باعدادي جانە مۇحاممەد ءان-ناساۋي ەڭبەكتەرىندە كەزدەسەدى.
ءحىىى عاسىردىڭ باسىنان ەۋرازيانىڭ باسىم بولىگىن جاۋلاپ العان شىڭعىس حان جانە ونىڭ ۇرپاقتارىنىڭ جورىقتارى كەزىندە قالا ب ۇلىنشىلىككە ۇشىراعان ەكەن. بىراق قالاعا حاسان قوجانىڭ بالاسىن اكىم سايلاعان دەگەن مالىمەتكە قاراعاندا, قالانى جەرمەن-جەكسەن جويىپ جىبەرمەگەن دەۋگە بولادى. قالانىڭ تاريحى شىڭعىس حان اۋلەتىمەن دە تىعىز بايلانىستى بولعان. بيىل 750 جىلدىعى اتالىپ وتىلەتىن التىن وردا حاندىعى تاريحىندا دا سىعاناقتىڭ وزىندىك ورنى بار. ءحىV عاسىردىڭ العاشقى كەزىنەن باستاپ اق وردانىڭ استاناسى بولعان. كەيىننەن سىعاناق جوشى حاننىڭ ۇلى وردا ەجەننەن تاراعان اق وردا اقسۇيەكتەرىن جەرلەيتىن پانتەونعا اينالعانىن كورەمىز. ورىس حان كەزىندە سىعاناقتا حان سارايى سالىنعان. جول بويىنداعى ورنالاسۋى, ەكونوميكالىق الەۋەتى, ساياسي ىقپالى تۇرعىسىندا ەرەكشە ماڭىزىنا بايلانىستى, سىعاناق قالاسى قاي داۋىردە بولماسىن شايقاستار ارەناسى بولىپ كەلگەنىنە تاريح كۋا.
جالپى العاندا, قازاق تاريحىندا سىعاناقتىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. سەبەبى, بۇل قالا – قىپشاق حاندىعىنىڭ ء(حى-ءحىى عاسىرلار), اق وردانىڭ ء(حىىى-ءحىV عاسىرلار), ءابىلحايىر حاندىعىنىڭ (حV عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى), قازاق حاندىعىنىڭ (XV عاسىردىڭ سوڭى – ءحVى عاسىردىڭ باسى) استاناسى بولعان. سىعاناق قالاسىنىڭ قازاق حاندىعى ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزىنىڭ ايقىن كورسەتكىشى – جالپى العاندا 120 جىل بويى ەكى رەت (1469-1511 جج., 1521-1599 جج.) ەلوردا بولىپ جاريالانعان. قانشاما عاسىرلار قازىرگى قازاق حالقىنىڭ قۇرامدالۋىنا نەگىز بولعان مەملەكەتتەردىڭ استاناسى بولعان قالانىڭ تاريحى تۋرالى بۇگىنگى ۇرپاق نە بىلەدى؟ بۇل سۇراق ءوز ۇلتىنىڭ, مەملەكەتىنىڭ تاريحىنا بەيجاي قارامايتىن كەز كەلگەن سانالى ازاماتتى ويلاندىرۋى ءتيىس. «تاريحتى بىلمەي وتكەندى, قازىرگى جاعدايدى ءبىلۋ, بولاشاقتى بولجاۋ قيىن», دەپ داڭقتى جەرلەسىمىز ءابۋ ناسىر ءال-فارابي ايتقانىنداي, قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان, تاريحىنا الەم جۇرتى قىزىعىپ, ءوز تۇسىندا ونىڭ الەۋەتى مەن ساۋلەتىنە تامسانا وتىرىپ سيپاتتاما جازبالار قالدىرعان سىعاناق قالاسىن جان-جاقتى زەرتتەپ, بولاشاقتا ءىرى تۋريستىك نىساننىڭ بىرىنە اينالدىرۋ – بۇگىنگى بۋىن, بىزدەردىڭ پارىزىمىز بولۋى ءتيىس دەپ بىلەمىن.
– سىعاناقتىڭ قويناۋىندا قازاق جەرىندە سالتانات قۇرعان وركەنيەتكە, ۇلتىمىزدىڭ وتكەنىنە قاتىستى قانشاما قۇندى دەرەكتەر جاتقانى انىق قوي. سىعاناق تۋرالى شەتەلدىك جيھانگەزدەر مەن تاريحشىلار, زەرتتەۋشىلەر قانداي پىكىر ايتتى ەكەن؟
– سىعاناققا ءار كەزەڭدە ات باسىن بۇرعان جات جۇرتتىق جيھانگەزدەر مەن زەرتتەۋشىلەر قالانىڭ كوركىنە تاڭدانىس ءبىلدىرىپ جازۋى تەگىن ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى – پارسى تاريحشىسى, ساياحاتشى ءارى ءدىندارى فازلاللاح يبن رۋزبيحان يسفاحاني 1509 جىلى سىر بويىنا ساياحات جاساپ, كوشپەلى وزبەكتەردىڭ حانى مۇحاممەد ءشايبانيدىڭ قازاق حانى بۇرىندىققا قارسى جورىعىن ءوز كوزىمەن كورەدى. وسى ساپارى نەگىزىندە «بۇحار قالاسىنىڭ قوناعى» اتتى ەڭبەك جازىپ, وندا سىعاناق قالاسىنا كەرەمەت سيپاتتاما بەرگەن: «سىعاناق دەشتى تۇرعىندارىنىڭ قاجەتىنە قاراي بارلىق جاعدايلار جاسالعان ناعىز ورتالىعى بولىپ سانالادى. ماۋرەنناحر وڭىرلەرىنىڭ جانە شىعىستان قاشعار, حوراسانعا دەيىنگى ايماقتاردىڭ كوپەستەرى سىعاناققا جيىلادى». بۇل – اقار-شاقارلى ءىرى شاھاردىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنەن حابار بەرەتىن قۇندى مالىمەتتەر. ءيا, قازاق كۇنى كەشەگە دەيىن كوشپەلى تۇرمىس سالتىن ۇستاندى. دەگەنمەن, قالالىق مادەنيەت قالپى دا قازاقتارعا جات ەمەس ەدى. سوندىقتان دا قازاق حالقىن جارتىلاي وتىرىقشىلىق سيپاتتاعى كوشپەلى دەپ سيپاتتاۋىمىعا ابدەن بولادى جانە قازىرگى, بولاشاق قازاقستاندىقتاردىڭ ساناسىنا وسى ۇعىمدى ءسىڭىرۋ كەرەك دەپ بىلەمىن.
– سىعاناق مىڭ جىلعا جاقىن باي تاريحى بار ءارى ءتۇرلى ماڭىزدى وقيعالار مەن كەزەڭدەردى باستان كەشىرگەن قالا. وسى ورايدا ونىڭ زەرتتەلۋ كەزەڭدەرى تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز.
– سىعاناق قالاسىنىڭ زەرتتەلۋىن كەڭەس داۋىرىنە دەيىن, كەڭەس داۋىرىندەگى جانە تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى زەرتتەۋلەر دەپ ءۇش كەزەڭگە بولۋگە بولادى. العاشقى عىلىمي زەرتتەۋلەر تاريحى ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستالادى. 1867 جىلى ارحەولوگ پ.ي.لەرح سىعاناقتىڭ ورنالاسقان جەرى تۋرالى اقپارات جيناقتاعان, ال 1895 جىلى تاشكەنت قالاسىندا قۇرىلعان اۋەسقوي ارحەولوگتاردىڭ تۇركىستان ۇيىرمەسىنىڭ مۇشەلەرى سىعاناق قالاسىنىڭ تاريحي توپوگرافياسىنا كەڭىنەن توقتالدى. ۇيىرمە مۇشەسى ە.ا.سميرنوۆ 1897 جىلى سىرداريانىڭ ورتا جانە تومەنگى اعىسىندا ورنالاسقان ەسكەرتكىشتەردى زەرتتەپ, سۋناققورعاندى (سۋناق اتانى) ورتاعاسىرلىق سىعاناق قالاسى دەپ بەلگىلەدى. 1899 جىلى ۆ.ا.كاللاۋر ونىڭ توپوگرافياسىن سيپاتتاپ, جوباسىن ءتۇسىردى.
كەڭەس زامانىندا سىعاناق قالاسىن زەرتتەۋ جۇمىسى قارقىندى بولماسا دا, جۇرگىزىلىپ وتىردى. 1927 جىلى ا.يۋ.ياكۋبوۆسكي مەن ب.پ.تريزنا, شىمكەنت وبلىستىق مۋزەيىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ي.ك.شپوتا سىعاناق قالاشىعىندا بولىپ, ونىڭ توپوگرافياسىن زەرتتەپ, قالا تۋرالى كولەمدى عىلىمي ماقالا جازادى. 1947 جىلى پروفەسسور ا.بەرنشتام باستاعان وڭتۇستىك قازاقستان ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسى سىعاناق قالاسىندا زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, ونىڭ جوباسىن قايتا تۇسىرگەن جانە قالا ب.ز.ب. قاڭلى داۋىرىنەن بەرى ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقاندىعى تۋرالى جازعان.
ال وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارى ورتالىق ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسىنىڭ جەتەكشىلەرى كەمەل اقىشەۆ پەن كارل بايپاقوۆ وتىراردىڭ اينالاسىنداعى قالالاردى توپوگرافيالىق تۇرعىدا ناقتىلاۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىپ, سىعاناقتى وتىراردان كەيىنگى ەكىنشى ۇلكەن قالا بولعان دەگەن انىقتاما بەرگەن ەكەن.
– تاۋەلسىزدىك جىلدارى تاريحتى تۇگەندەۋ, اقتاڭداقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋ جولىندا كوپتەگەن رۋحاني, ماتەريالدىق يگىلىكتەرگە قول جەتكىزگەنىمىز بەلگىلى. سۇحبات بارىسىندا قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حقتۋ بازاسىندا سىعاناق قالاسىنا ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقاندىعى تۋرالى ايتتىڭىز. وسى جونىندە كەڭىنەن توقتالىپ, تارقاتىپ ايتساڭىز.
– تاۋەلسىزدىك بىزگە بارلىق جاعىنان مول مۇمكىندىكتەر سىيلاعانى انىق. قازاق ارەحولوگياسىنىڭ كوريفەيلەرى ك.بايپاقوۆ, ك.اقىشەۆ باستاعان عالىمدار سىعاناقتىڭ ورنىن زەرتتەپ, قالا قۇپياسىنىڭ تىلسىمىن اشۋدى جالعاستىرا ءتۇستى. بۇل ىسكە حقتۋ عالىم-زەرتتەۋشىلەرى مەن ستۋدەنت-ىزدەنۋشىلەر ۇجىمى دا وزىندىك ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە سىعاناق قالاسى 2018 جىلى يۋنەسكو مادەني ەسكەرتكىشتەرى تىزىمىنە ەنگىزىلگەن بولاتىن.
سىعاناق قالاسىنا ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزۋدىڭ ناتيجەسىندە ءبىزدىڭ تاريحىمىز ءۇشىن كوپتەگەن تىڭ جاڭالىقتار اشىلۋمەن قاتار, ءتۋريزمنىڭ دامۋىنا دا ۇلكەن سەرپىن بەرىپ, جول اشىلادى دەگەن ءۇمىت بار. بۇل قالادا ءبىر كەزدە دامىعان وركەنيەت بولعانىن دالەلدەيتىن عيماراتتار, كەراميكالىق بۇيىمدار مەن تۇتىنۋ زاتتارى كوپتەپ تابىلادى. سىعاناق قالاسىنىڭ ورنى تەك وتاندىق ارحەولوگ, زەرتتەۋشىلەردى عانا ەمەس, شەتەلدىك ارىپتەستەردى قىزىقتىرىپ, تارتىپ وتىر. بۇل – ءبىز ءۇشىن دە پايدالى اسەرگە يە. مىسالى, ءبىزدىڭ ارحەولوگتارىمىز دا شەتەلدىك ارىپتەستەرىمەن, رەسەي مەن تۇركيانىڭ ورتالىقتارىمەن تىعىز ارىپتەستىك قارىم-قاتىناس ورناتقان. ولاردىڭ ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسى «Scopus» جانە «Web of Science» بازالارىنا تىركەلگەن شەتەلدىك بەدەلدى عىلىمي جۋرنالداردا جارىق كورۋدە.
ءبىزدىڭ ۇجىمنىڭ عالىمدارى 2003-2020 جىلدار اراسىندا ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ بارىسىندا الىنعان ارتەفاكتىلەر مەن قۇرال-جابدىقتاردى ساراپتاي كەلە مىناداي قورىتىندى جاسالدى: سىعاناق قالاسى – سىر بويىنداعى نەگىزگى ءبىلىم بەرۋ, مادەنيەت, ونەر, عىلىمنىڭ ءوز تۇسىنداعى ەڭ ىرگەلى ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى بولعانى داۋسىز. بۇل قالادان ءىرى عالىم حۋساماددين اس-سىعاناكي شىققان. ونىڭ ەڭبەكتەرى داماسك, كاير كىتاپحانالارىندا ساقتالعان. 2003 جىلدان بەرگى ون جەتى جىل جۇزىندە عىلىمي زەرتتەۋلەر شاعىن گرانتتار نەگىزىندە جۇرگىزىلىپ كەلەدى جانە مۇنىڭ ءوزى ءبىزدىڭ مەملەكەتتىلىك تاريحىمىزدىڭ باستاۋىندا تۇرعان ۇلى بابالارىمىزدىڭ قۇپيالارى مەن مۇرالارىن قويناۋىنا جاسىرعان قالا ورنىن تولىقتاي زەرتتەپ, قۇلاشتى كەڭ جايۋعا مۇمكىندىك بەرە قويمايتىنى ءسوزسىز عوي. سوندىقتان دا وسى زامانعى سپەكترلىك, گەنەتيكالىق, گەوحيميالىق, مولەكۋليارلىق جانە ت.ب. ساراپتامالار تەحنولوگيالارىن قولدانا وتىرىپ, كەڭ اۋقىمدى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ قاجەت-اق. بۇل ىسكە ارينە, عالىمدار مەن عىلىمي ۇيىمداردىڭ, ونىڭ ىشىندە شەتەلدىك بىلىكتى مامانداردىڭ تەوريالىق ءبىلىمى مەن تەحنولوگيالىق كۇش-قۋاتىن جۇمىلدىرا ءبىلۋدىڭ ماڭىزى زور. وسىلاي جاساعاندا سىعاناق – قازاقستاننىڭ يميدجىلىك جوباسى رەتىندە يۋنەسكو-نىڭ مادەني قۇندى ەسكەرتكىشتەرى قاتارىنا ەنىپ, تۋريستەردى كوپتەپ تارتۋ ارقىلى ەل ەكونوميكاسىنا ءوز ۇلەسىن قوسقان بولار ەدى.
2003 جىلدان باستاپ 17 جىل ارالىقتا سىعاناق قالاشىعىندا ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ ماماندارى ءۇش كەزەڭنەن تۇراتىن زەرتتەۋ جانە ارحولوگيالىق قازبا جۇمىستاردى جۇرگىزىپ كەلەدى. العاشقى جۇمىستاردى ارحەولوگ عالىم ت.ع.د., پروفەسسور س.جولداسباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تاريح فاكۋلتەتى ستۋدەنتتەرى ارحەولوگيالىق دالالىق عىلىمي پراكتيكا جۇرگىزەتىن بازاعا اينالدىرىپ, زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. ناتيجەسىندە قالانىڭ شىعىس جاعىنداعى باستى قاقپاسىنىڭ الدىنان 120 مەتر جەردەن ءبىر مەشىتتىڭ (حاناكانىڭ) ورنى ايقىندالىپ, تازالاندى, سولتۇستىك جاعىنان ءتورت بولمەلى كەسەنەنىڭ ورنى اشىلدى. قالانىڭ سولتۇستىك-شىعىس جاعىنداعى قورعاننىڭ جانىنان 25ح12 مەتر جەردە ستراتيگرافيالىق كەسىندى سالىندى. بۇل نىساننان الىنعان ماتەريالدار ءحىىى-ءحVىىى عاسىرلار اراسىندا قالادا تىرشىلىكتىڭ بولعاندىعىن كورسەتتى.
ورتاعاسىرلىق سىعاناق قالاسىنىڭ شىعىس قاقپاسى وزىندىك ارحيتەكتۋرالىق ەرەكشەلىگى بار قۇرىلىس. وسى قۇرىلىسقا جاسالعان قازبا جۇمىستارى 2011-2013 جىلدار ارالىعىندا جۇرگىزىلدى. قازبا بارىسىندا اسپالى كوپىردى كوتەرىپ تۇسىرەتىن تاستان جاسالعان مەحانيزمى اشىلدى. 2015 جىلى زەرتتەۋ جۇمىستارى نەگىزىنەن قالاعا كىرەبەرىس, ياعني كوشەنىڭ تابانىن انىقتاۋ ماقساتىندا شىعىستان باتىسقا قاراي ءۇش باعىتتا قازىلدى. زەرتتەۋ جۇمىستارى بارىسىندا سولتۇستىك-شىعىس بولىگىندە قاراۋىلحانا قالدىقتارى اشىلدى. 2016-2018 جىلدارى ارالىعىندا نەگىزگى قازبا جۇمىستار قالانىڭ سولتۇستىك-شىعىس قاقپا كەشەنىندە جۇرگىزىلدى.
ۋنيۆەرسيتەت ارحەولوگتارىنىڭ بۇل جەتىستىكتەرى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ سول كەزدەگى اكىمى ق.كوشەرباەۆتىڭ تىكەلەي قولداۋى جانە باستاماسىمەن اياقتانعان جۇمىستىڭ ناتيجەسى ەكەنىن ايتقان ءجون. سول ىزگى باستاما ارقىلى شاعىن گرانتتار ءبولىنىپ, قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. ولار قىزىلوردا وبلىسىنىڭ قازىرگى باسشىسىنىڭ قولداۋىمەن بۇگىنگى تاڭدا دا جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. جالپى العاندا, سىعاناقتىڭ جاھاندىق وركەنيەت اقتاڭداقتارىن تولتىرۋعا وراسان ۇلەس قوسارى ءسوزسىز. سوندىقتان دا, الەمدىك ارحەولوگيالىق عىلىم قاۋىمداستىعىنىڭ سىعاناققا دەگەن قىزىعۋشىلىعى وتە جوعارى. مۇنىڭ دالەلى – 2019 جىلدىڭ تامىز-قىركۇيەك ايلارىندا ق.ا. ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى مەن حالىقارالىق ورتا ازيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ (يۋنەسكو) د.ۆوياكين باستاعان عالىمدارىمەن بىرلەسە ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياعا شىعىپ, ورتاعاسىرلىق سىعاناق قالاسىنىڭ كونە قورىمىندا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى جانە ءتورت كەسەنە ورنىن اشىپ زەرتتەدى.
قازبا جۇمىستارى بارىسىندا ساۋلەت ونەرى قۇرىلىستارى, الىنعان انتروپولوگيالىق ماتەريالدار بارىنشا مۇقيات زەرتتەلۋدە. بۇل كەسەنەلەر ءحىىى-XV عاسىرعا ءتان دەپ مەرزىمدەلەدى.
– سىعاناق قالاسى جانە ونىڭ بۇگىنگى جاعدايى تۋرالى ءبىرشاما مالىمەتتەرگە قانىقتىق. جالپى, تاريحي ورىندى زەرتتەپ تانىتۋ جولىندا كەدەرگى, قيىندىقتار بار ما جانە ولاردى شەشۋدىڭ جولدارى قانداي؟
– سىعاناق – قازاق حالقىنىڭ بۇگىنگى مادەنيەتى, رۋحانياتى مەن ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن قالىپتاستىرۋدا وراسان ۇلەسى بار قالا. دەرەكتەر بويىنشا ءبىلىم مەن عىلىم جانە مادەنيەت كەڭ دامىعان ورتالىق رەتىندە اتا-بابالارىمىزدى وركەنيەت كوشىنە قوسقان. مىسالى, ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ ارحەولوگ عالىمدارى سىعاناقتا سۋلاندىرۋ جۇيەسى, قالا مادەنيەتى, سونىمەن قاتار سول مەزگىلدىڭ وركەنيەت كورسەتكىشى – اقشا باسۋ دا بولعان. سول كۇندەردەن بەرى بىرنەشە ءجۇز جىل وتسە دە سىعاناقتىڭ كولەمى مەن القابى وتە ۇلكەن شاھار رەتىندە قازاق تاريحىندا ءوزىنىڭ ورنىن ساقتاپ وتىر. مىسالى, جالپى قالا اۋماعى 20 گەكتار, ال قالاشىقتىڭ قورعانىسى بەكەم تسيتادەل اۋماعى 7,2 گەكتار, قورعان بيىكتىگى 7 مەتر بولىپ, قالاشىقتىڭ بەس بۇرىشىنان ءۇش-ۇشتەن شەڭبەرلى شىعىڭقى مۇنارا جۇمىس ىستەگەنىن ارحەولوگيالىق دەرەكتەر راستاپ وتىر.
ەلىمىز ەگەمەندىك العاننان بەرگى 29 جىل ىشىندە وتكەن تاريحىمىزدى زەرتتەۋ, اۋقىمدى جۇمىستار جۇرگىزۋ ماسەلەسى ءبىرشاما جولعا قويىلدى دەۋگە بولادى. ايتسە دە, قازاق حالقىنىڭ ۇلى مۇراسى – سىعاناقتى ەل تاريحىنداعى لايىقتى ورنىنا قويۋ ءۇشىن ءالى اۋقىمدى جۇمىستار جاسالۋى قاجەت. بۇلاردىڭ قاتارىندا, سىعاناق قالاسىن دا تاريحي-ەسكەرتكىشتەر ورتالىعى رەتىندە جاندانۋىنا جانە اسپان استى مۇراجايعا اينالدىرۋ ماسەلەسى بار. سىعاناق قالاسىنىڭ اشىق اسپان استىنداعى مۇراجايعا اينالۋى حالقىمىزدىڭ تاريحىنداعى ماڭگى وشپەس ۇلتتىق قۇندىلىعىمىز, مادەني مۇرامىز بولىپ قالاتىندىعى ءسوزسىز. سونىمەن قاتار سىعاناقتىڭ بارلىق ايماعىن ءارى قاباتىن ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەۋ قازاق حاندىعى تۋرالى تولىق ءارى اشىلماعان مالىمەتتەردى تابۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
وكىنىشكە قاراي, بۇل باعىتتاعى جۇمىستارعا مەملەكەتتىك قولداۋ مولشەرى از. قازىرگى تاڭدا, ورتاعاسىرلىق سىعاناق قالاسىندا جۇرگىزىلىپ جاتقان ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر قىزىلوردا وبلىسىنىڭ قولداۋى جانە حقتۋ كۇشىمەن اتقارىلىپ وتىرعانىن اتاپ وتكەن ءجون. از قارجىمەن اۋقىمدى جۇمىس اتقارۋ مۇمكىندىگى جوق ەكەندىگى ءمالىم. سوندىقتان دا سىعاناقتىڭ سىرلارىن ءازيز حالقىمىزعا اشۋ جانە قازاق تاريحىنداعى ماڭىزدى ورنىنا جەتكىزۋ ءۇشىن جۇيەلى ءارى قوماقتى مەملەكەتتىك قولداۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. ودان دا دۇرىسى, سىعاناقتاعى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەرگە باعىتتالعان جانە ءا.ح. مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتى, حالىقارالىق ورتا ازيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى (يۋنەسكو) جانە قوجا احمەت ياساۋي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ, سونىمەن قاتار قىزىلوردا وبلىسى مەن شەتەلدىك جەتەكشى ارحەولوگتاردىڭ قاتىسۋىمەن ىسكە اسىرىلاتىن مەملەكەتتىك عىلىمي ماقساتتى باعدارلاما قاجەت.
اڭگىمەلەسكەن
عالىمجان ەلشىباي,
«Egemen Qazaqstan»
تۇركىستان وبلىسى
