سۇحبات • 13 تامىز، 2020

بولاتبەك ابدراسيلوۆ: سىعاناق – تامىرلى تاريحىمىزدىڭ سيمۆولى

242 رەت كورسەتىلدى

بەس جىل بۇرىن ەلىمىز قازاق حاندىعى قۇرىلۋىنىڭ 550 جىلدىعىن جالپىۇلت­تىق دەڭگەيدە تويلاپ وتكەنى بارشامىزعا ايان. بيىل سول ۇلى حاندىعىمىزعا 555 جىل تولىپ وتىر. 1465 جىلى قۇرىلعان تاۋەلسىز قازاق حاندىعىنىڭ 120 جىل بويى ەلورداسى سىعاناق بولعانى بەلگىلى. قازاق حاندىعىنىڭ جاۋھارى، ۇلى جىبەك جولىنىڭ نەگىزگى ساياسي ءارى ساۋدا ورتالىعى بولعان – سىعاناقتىڭ سىرلارى بۇگىنگى تاڭدا تولىق اشىلعان جوق. 555 جىل بۇرىن تىگىلگەن تۋدىڭ تۇعىرىن بيىكتەتىپ، قازاق حالقىنىڭ ۇلى مۇراسى – سىعاناقتى تاريحتاعى ءوز ورنىنا قوندىرۋ سالا عالىمدارىنىڭ مىندەتى ءارى پارىزى ەكەنى انىق. بۇل تۇرعىدا، بابالار ميراسىن جاس ۇرپاققا جەتكىزۋدى ماقسات ەتكەن ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ارحەولوگ عالىمدارى سىعاناقتى زەرتتەۋدە ەلەۋلى ەڭبەك اتقارىپ كەلەدى. وسىناۋ مەرەيلى داتا قارساڭىندا ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى، اكادەميك بولاتبەك ابدراسيلوۆپەن سۇحباتتاسىپ، قازاق حاندىعىنىڭ ەكى رەت استاناسى بولعان سىعاناق قالاسىنىڭ تاريحى جانە حقتۋ-دىڭ سىعاناق قالاسىندا 17 جىلدان بەرى جۇرگىزىپ كەلە جاتقان زەرتتەۋ جانە ارحەلوگيالىق قازبا جۇمىستارى جونىندە سۇراپ بىلگەن ەدىك.

– بولاتبەك سەرىكباي ۇلى، سۇحباتى­مىزدى بيىلعى جىلعى داتالى وقي­عا­لار مەن كيەلى تۇركىستان وڭىرىندە جۇر­گى­زىلىپ جاتقان ىستەرگە وراي ءوزىڭىز باس­قا­رىپ وتىرعان وقۋ ورنىنىڭ ىقپال­داس­تىق قارىم-قاتىناسى جايىندا وربىت­سەك.

– ءيا، بيىلعى 2020 جىل – جالپى دۇنيە­جۇزى ءۇشىن، ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن دە ەرەكشە جىل بولىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن «الەمنىڭ ەكىنشى ۇستازى» اتانعان داڭقتى جەرلەسىمىز ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ – 1150، قازاق اقىل-ويىنىڭ اسقار شىڭى اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 175 جىلدىعىنا بايلانىستى حالىقارالىق، مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى اۋقىمدى ءىس-شارالار جوسپار­لانعانى بەلگىلى. الايدا الەمدى جايلاعان كوروناۆيرۋس ىندەتىنەن ساقتانۋعا بايلا­نىستى كەيبىر ءىس-شارالاردىڭ ءوتۋ فورماتىن، مەرزىمىن وزگەرتۋگە تۋرا كەلسە دە، ۇلى­لارىمىزدى لايىقتى دارەجەدە ۇلىقتاۋ، ناسيحاتتاۋدى بارىنشا جوعارى دەڭگەيدە وتكىزۋگە كۇش سالۋدامىز.

بيىل قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋىنا 555 جىل تولىپ وتىر. كەرەي مەن جانىبەك حانداردىڭ العاشقى تۋ تىككەن جەرى شۋ مەن قوزىباسى بولعانىمەن، ءار كەزەڭدەرى حاندىقتىڭ استاناسى بولعان ەكى بىردەي قالا – سوزاق پەن تۇركىستان وسى وڭىردە جاتىر. جالپى، وڭتۇستىك قازاقستان وبلى­سىنىڭ اكىمشىلىك اۋماعىندا جاسالعان وڭ وزگەرتۋلەر ناتيجەسىندە تۇركىستان وبلىسى قۇرىلۋى – ءبىزدىڭ ءوڭىرىمىز ءۇشىن ۇلكەن سەرپىلىس اكەلگەنى انىق. وسى­نىڭ ناتيجەسىندە وبلىس ورتالىعى مار­تەبەسىنە يە بولعان كونە تۇركىستان قا­لاسى بۇگىندەرى قايتا تۇلەۋدى، جاسا­رىپ، جاڭعىرۋدى باستان وتكەرۋدە. بۇل ءوز كەزەگىندە وسى قالاداعى ءبىلىم مەن مادەنيەت وشاقتارىنىڭ دامىپ گۇل­دەنۋىنە دە ۇلكەن مۇمكىندىك بەرىپ وتىر­عانى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. وسى رەتتە قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حقتۋ تەك تۇركىستان وبلىسىنىڭ عانا ەمەس، تۇ­تاس وڭتۇستىك ءوڭىردىڭ رۋحاني، مادەني ومى­رىمەن تىعىز بايلانىستا، ءوزارا ىق­پال­داستىقتا بولۋ ارقىلى عىلىمي-زەرت­تەۋ جۇمىستارىن جۇيەلى جۇرگىزىپ كە­لە جاتقانىن اتاپ وتكەن ءجون. اسى­رەسە، قازاق تاريحىندا، قازاق حاندىعى تا­ري­حىندا ەرەكشە ماڭىزعا يە كونە سى­عاناق قالاسىنىڭ قيراندى ورنىنا ارحەو­لوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ حقتۋ بازاسىندا ءبىراز جىلدان بەرى جۇيەلى تۇردە اتقارىلىپ كەلەدى.

– قازاقتىڭ سايىن دالاسىندا، ونىڭ ىشىندە سىر بويىندا ونداعان قالا­لاردىڭ بولعانى ءمالىم. سولاردىڭ ءبىرى دە، بىرەگەيى دە سىعاناق ەكەندىگى انىق. وسى كونە قالا تۋرالى تارقاتىپ ايتىپ وتسەڭىز؟

– قازبا جۇمىستارى ناتيجەلەرى كور­سەت­كە­نىن­دەي، قالانىڭ نەگىزى ءۇ-ءۇىىى عاسىر­لاردا قالانعان. سىعاناق، سىعناق، سۋعناق، سۋناق، سۋناقاتا، ساعاناق تاعى باسقا اتاۋلارمەن بەلگىلى بولعان قالا قازىرگى قىزىلوردا وبلىسى، جاڭاقورعان اۋدانى جەرىندە، اۋدان ورتالىعى جاڭاقورعان كەنتىنەن باتىسقا قاراي 45 شاقىرىمدا، تۇركىستان-قىزىلوردا تاسجولىنىڭ وڭ جا­عىندا ورنالاسقان. قالا ورنىنا ەڭ جاقىن ەلدى مەكەن – ەكى شاقىرىم قاشىقتىقتاعى سۋناق اتا اۋىلى.

سىعاناق – توعىز جولدىڭ تورابىنداعى ەجەلگى قالا رەتىندە ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى ستراتەگيالىق ورتالىق ءرولىن اتقارىپ كەلگەن. ءىرى ساۋدا-ساتتىق جانە ساياسي-اكىمشىلىك ورتالىعى رەتىندە ماڭىزعا يە قالا سوناۋ ورتا عاسىرلاردان بەرى قاراي گۇلدەنىپ داۋىرلەۋ مەن قۇلدىراپ كۇيرەۋلەردى باستان وتكەرىپ وتىرعان.

سىعاناق قالاسى تۋرالى العاشقى جاز­با دەرەك – ح عاسىرداعى اراب گەوگرا­فى ءماحسيديدىڭ ەڭبەگىندە كەزدەسەدى. مۇن­دا اتالعان قالا وعىزداردىڭ تۇراعى رە­تىندە اتالادى. سونداي-اق قالا تۋرالى ح عا­سىرداعى بەلگىسىز پارسى اۆتورىنىڭ «حۋ­دۋد ال-الام مين ال-ماشريك يلا-ل-ماگ­ريب» («شىعىستان باتىسقا دەيىنگى الەم شەكارالارى») قولجازباسىندا «سۋناح» تۇرىندە جانە اراب گەوگرافى شامسۋتدين ءال-مۋكادداسيدىڭ ەڭبەگىندە ايتىلادى. تۇركى حالقىنان شىققان عۇلاما عالىم ماحمۇد قاشقاريدىڭ جازۋى بويىنشا قالانىڭ «سىعاناق» دەگەن اتاۋى ءحى عاسىردان بەلگىلى. ءحى-ءحىىى عاسىرلاردا سى­عاناق جايلى مالىمەتتەر پارسى تاريحشىلارى اتا-مالىك جۋۆەيني، ءال-حاتيب ءال-باعدادي جانە مۇحاممەد ءان-ناساۋي ەڭبەكتەرىندە كەزدەسەدى.

ءحىىى عاسىردىڭ باسىنان ەۋرازيانىڭ باسىم بولىگىن جاۋلاپ العان شىڭعىس حان جانە ونىڭ ۇرپاقتارىنىڭ جورىقتارى كەزىندە قالا ب ۇلىنشىلىككە ۇشىراعان ەكەن. بىراق قالاعا حاسان قوجانىڭ بالا­سىن اكىم سايلاعان دەگەن مالىمەتكە قاراعاندا، قالانى جەرمەن-جەكسەن جو­يىپ جىبەرمەگەن دەۋگە بولادى. قالانىڭ تاريحى شىڭعىس حان اۋلەتىمەن دە تى­عىز بايلانىستى بولعان. بيىل 750 جىل­دىعى اتالىپ وتىلەتىن التىن وردا حان­دىعى تاريحىندا دا سىعاناقتىڭ وزىندىك ورنى بار. ءحىV عاسىردىڭ العاشقى كەزى­نەن باستاپ اق وردانىڭ استاناسى بولعان. كەيىننەن سىعاناق جوشى حان­نىڭ ۇلى وردا ەجەننەن تاراعان اق ور­دا اقسۇيەكتەرىن جەرلەيتىن پانتەونعا اينال­عانىن كورەمىز. ورىس حان كەزىندە سى­عاناقتا حان سارايى سالىنعان. جول بويىن­داعى ورنالاسۋى، ەكونوميكالىق الەۋەتى، ساياسي ىقپالى تۇرعىسىندا ەرەكشە ماڭىزىنا بايلانىس­تى، سىعاناق قالاسى قاي داۋىردە بولماسىن شايقاستار ارەناسى بولىپ كەلگەنىنە تاريح كۋا.

جالپى العاندا، قازاق تاريحىندا سى­عاناقتىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. سەبەبى، بۇل قالا – قىپشاق حاندىعىنىڭ ء(حى-ءحىى عاسىرلار)، اق وردانىڭ ء(حىىى-ءحىV عا­سىرلار)، ءابىلحايىر حاندىعىنىڭ (حV عا­سىردىڭ ەكىنشى جارتىسى)، قازاق حاندىعىنىڭ (XV عاسىردىڭ سوڭى – ءحVى عا­سىردىڭ باسى) استاناسى بولعان. سى­عا­ناق قالاسىنىڭ قازاق حاندىعى ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزىنىڭ ايقىن كور­سەت­كىشى – جالپى العاندا 120 جىل بويى ەكى رەت (1469-1511 جج.، 1521-1599 جج.) ەلوردا بولىپ جاريالانعان. قان­شا­ما عاسىرلار قازىرگى قازاق حالقى­نىڭ قۇ­رام­دالۋىنا نەگىز بولعان مەملەكەت­تەر­دىڭ استاناسى بولعان قالانىڭ تاريحى تۋرالى بۇگىنگى ۇرپاق نە بىلەدى؟ بۇل سۇراق ءوز ۇلتىنىڭ، مەملەكەتىنىڭ تاريحىنا بەيجاي قارامايتىن كەز كەلگەن سانالى ازاماتتى ويلاندىرۋى ءتيىس. «تاريحتى بىلمەي وتكەندى، قازىرگى جاعدايدى ءبىلۋ، بولاشاقتى بولجاۋ قيىن»، دەپ داڭقتى جەرلەسىمىز ءابۋ ناسىر ءال-فارابي ايتقانىنداي، قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان، تاريحىنا الەم جۇرتى قىزىعىپ، ءوز تۇسىندا ونىڭ الەۋەتى مەن ساۋلەتىنە تامسانا وتى­رىپ سيپاتتاما جازبالار قالدىرعان سى­عا­ناق قالاسىن جان-جاقتى زەرتتەپ، بولا­شاقتا ءىرى تۋريستىك نىساننىڭ بىرىنە اينالدىرۋ – بۇگىنگى بۋىن، بىزدەردىڭ پارىزىمىز بولۋى ءتيىس دەپ بىلەمىن.

– سىعاناقتىڭ قويناۋىندا قازاق جەرىندە سالتانات قۇرعان وركەنيەتكە، ۇلتىمىزدىڭ وتكەنىنە قاتىستى قان­شاما قۇندى دەرەكتەر جاتقانى انىق قوي. سىعاناق تۋرالى شەتەلدىك جيھان­گەزدەر مەن تاريحشىلار، زەرتتەۋشىلەر قانداي پىكىر ايتتى ەكەن؟

– سىعاناققا ءار كەزەڭدە ات باسىن بۇر­عان جات جۇرتتىق جيھانگەزدەر مەن زەرت­تەۋشىلەر قالانىڭ كوركىنە تاڭدانىس ءبىل­دىرىپ جازۋى تەگىن ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى – پار­سى تاريحشىسى، ساياحاتشى ءارى ءدىن­دارى فازلاللاح يبن رۋزبيحان يسفا­حاني 1509 جىلى سىر بويىنا ساياحات جاساپ، كوشپەلى وزبەكتەردىڭ حانى مۇحاممەد ءشاي­بانيدىڭ قازاق حانى بۇرىندىققا قار­سى جورىعىن ءوز كوزىمەن كورەدى. وسى سا­پارى نەگىزىندە «بۇحار قالاسىنىڭ قو­ناعى» اتتى ەڭبەك جازىپ، وندا سىعاناق قا­لاسىنا كەرەمەت سيپاتتاما بەرگەن: «سى­عاناق دەشتى تۇرعىندارىنىڭ قاجەتىنە قاراي بارلىق جاعدايلار جاسالعان ناعىز ورتالىعى بولىپ سانالادى. ماۋرەنناحر وڭىرلەرىنىڭ جانە شىعىستان قاشعار، حوراسانعا دەيىنگى ايماقتاردىڭ كوپەستەرى سىعاناققا جيىلادى».  بۇل – اقار-شا­قارلى ءىرى شا­ھاردىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنەن حابار بەرە­تىن قۇندى مالىمەتتەر. ءيا، قازاق كۇنى كەشەگە دەيىن كوشپەلى تۇرمىس سال­تىن ۇستاندى. دەگەنمەن، قالالىق مادە­نيەت قالپى دا قازاقتارعا جات ەمەس ەدى. سوندىقتان دا قازاق حالقىن جارتىلاي وتىرىقشىلىق سيپاتتاعى كوشپەلى دەپ سيپاتتاۋىمىعا ابدەن بولادى جانە قازىرگى، بولاشاق قازاقستاندىقتاردىڭ ساناسىنا وسى ۇعىمدى ءسىڭىرۋ كەرەك دەپ بىلەمىن.

– سىعاناق مىڭ جىلعا جاقىن باي تاريحى بار ءارى ءتۇرلى ماڭىزدى وقيعالار مەن كەزەڭدەردى باستان كەشىرگەن قالا. وسى ورايدا ونىڭ زەرتتەلۋ كەزەڭدەرى تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز.

– سىعاناق قالاسىنىڭ زەرتتەلۋىن كەڭەس داۋىرىنە دەيىن، كەڭەس داۋىرىندەگى جانە تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى زەرتتەۋلەر دەپ ءۇش كەزەڭگە بولۋگە بولادى. العاشقى عىلىمي زەرتتەۋلەر تاريحى ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باس­تالادى. 1867 جىلى ارحەولوگ پ.ي.لەرح سىعاناقتىڭ ورنالاسقان جەرى تۋ­را­لى اقپارات جيناقتاعان، ال 1895 جىلى تاش­كەنت قالاسىندا قۇرىلعان اۋەسقوي ارحەو­لوگتاردىڭ تۇركىستان ۇيىرمەسىنىڭ مۇشەلەرى سىعاناق قالاسىنىڭ تاريحي توپوگرافياسىنا كەڭىنەن توقتالدى. ۇيىرمە مۇشەسى ە.ا.سميرنوۆ 1897 جىلى سىرداريانىڭ ورتا جانە تومەنگى اعىسىندا ورنالاسقان ەسكەرتكىشتەردى زەرتتەپ، سۋناققورعاندى (سۋناق اتانى) ورتاعاسىرلىق سىعاناق قالاسى دەپ بەلگىلەدى. 1899 جىلى ۆ.ا.كال­لاۋر ونىڭ توپوگرافياسىن سيپاتتاپ، جوباسىن ءتۇسىردى.

كەڭەس زامانىندا سىعاناق قالاسىن زەرتتەۋ جۇمىسى قارقىندى بولماسا دا، جۇرگىزىلىپ وتىردى. 1927 جىلى ا.يۋ.ياكۋ­بوۆسكي مەن ب.پ.تريزنا، شىمكەنت وبلىس­تىق مۋزەيىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ي.ك.شپوتا سىعاناق قالاشىعىندا بولىپ، ونىڭ توپوگرافياسىن زەرتتەپ، قالا تۋرالى كولەمدى عىلىمي ماقالا جازادى. 1947 جىلى پروفەسسور ا.بەرنشتام باستاعان وڭتۇستىك قازاقستان ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسى سىعاناق قالاسىندا زەرتتەۋ جۇرگىزىپ، ونىڭ جوباسىن قايتا تۇسىرگەن جانە قالا ب.ز.ب. قاڭلى داۋىرىنەن بەرى ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقاندىعى تۋرالى جازعان.

ال وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارى ورتا­لىق ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيا­سى­نىڭ جەتەكشىلەرى كەمەل اقىشەۆ پەن كارل باي­پاقوۆ وتىراردىڭ اينالاسىنداعى قالا­لاردى توپوگرافيالىق تۇرعىدا ناقتىلاۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىپ، سىعاناقتى وتىراردان كەيىنگى ەكىنشى ۇلكەن قالا بولعان دەگەن انىقتاما بەرگەن ەكەن.

– تاۋەلسىزدىك جىلدارى تاريحتى تۇ­­­گەندەۋ، اقتاڭداقتاردىڭ ورنىن تول­­تىرۋ جولىندا كوپتەگەن رۋحاني، ماتە­ريالدىق يگىلىكتەرگە قول جەت­كىز­گەنىمىز بەلگىلى. سۇحبات بارىسىندا قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حقتۋ بازاسىندا سىعاناق قالاسىنا ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ كەلە جات­قاندىعى تۋرالى ايتتىڭىز. وسى جونىندە كەڭىنەن توقتالىپ، تارقاتىپ ايتساڭىز.

– تاۋەلسىزدىك بىزگە بارلىق جاعىنان مول مۇمكىندىكتەر سىيلاعانى انىق. قا­زاق ارەحولوگياسىنىڭ كوريفەيلەرى ك.بايپاقوۆ، ك.اقىشەۆ باستاعان عالىم­دار سىعاناقتىڭ ورنىن زەرتتەپ، قالا قۇپياسىنىڭ تىلسىمىن اشۋدى جالعاستىرا ءتۇستى. بۇل ىسكە حقتۋ عالىم-زەرتتەۋشىلەرى مەن ستۋدەنت-ىزدەنۋشىلەر ۇجىمى دا وزىن­دىك ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. وسىنىڭ ناتي­جەسىندە سىعاناق قالاسى 2018 جىلى يۋنەسكو مادەني ەسكەرتكىشتەرى تىزىمىنە ەنگىزىلگەن بولاتىن.

سىعاناق قالاسىنا ارحەولوگيالىق زەرت­تەۋ جۇرگىزۋدىڭ ناتيجەسىندە ءبىز­دىڭ تاريحىمىز ءۇشىن كوپتەگەن تىڭ جاڭا­لىقتار اشىلۋمەن قاتار، ءتۋريزمنىڭ دا­مۋىنا دا ۇلكەن سەرپىن بەرىپ، جول اشىلادى دەگەن ءۇمىت بار. بۇل قالادا ءبىر كەزدە دامىعان وركەنيەت بولعانىن دالەلدەيتىن عيماراتتار، كەراميكالىق بۇيىمدار مەن تۇتىنۋ زاتتارى كوپتەپ تابىلادى. سى­عا­ناق قالاسىنىڭ ورنى تەك وتاندىق ارحەولوگ، زەرتتەۋشىلەردى عانا ەمەس، شەتەل­دىك ارىپتەستەردى قىزىقتىرىپ، تارتىپ وتىر. بۇل – ءبىز ءۇشىن دە پايدالى اسەرگە يە. مىسالى، ءبىزدىڭ ارحەولوگتارىمىز دا شە­تەلدىك ارىپتەستەرىمەن، رەسەي مەن تۇر­كيانىڭ ورتالىقتارىمەن تىعىز ارىپتەستىك قارىم-قاتىناس ورناتقان. ولاردىڭ ارحەو­لوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتي­جەسى «Scopus» جانە «Web of Science» بازالارىنا تىركەلگەن شەتەلدىك بەدەلدى عى­لىمي جۋرنالداردا جارىق كورۋدە.

ءبىزدىڭ ۇجىمنىڭ عالىمدارى 2003-2020 جىلدار اراسىندا ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ بارىسىندا الىنعان ارتەفاكتىلەر مەن قۇرال-جابدىقتاردى ساراپتاي كەلە مىناداي قورىتىندى جا­سال­دى: سىعاناق قالاسى – سىر بويىن­داعى نەگىزگى ءبىلىم بەرۋ، مادەنيەت، ونەر، عىلىمنىڭ ءوز تۇسىنداعى ەڭ ىرگەلى ورتا­لىق­تارىنىڭ ءبىرى بولعانى داۋسىز. بۇل قالا­دان ءىرى عالىم حۋساماددين اس-سىعاناكي شىق­قان. ونىڭ ەڭبەكتەرى داماسك، كاير كىتاپحانالارىندا ساقتالعان. 2003 جىلدان بەرگى ون جەتى جىل جۇزىندە عىلىمي زەرتتەۋلەر شاعىن گرانتتار نەگىزىندە جۇر­گىزىلىپ كەلەدى جا­نە مۇنىڭ ءوزى ءبىزدىڭ مەملەكەتتىلىك تاري­­حى­مىزدىڭ باستاۋىندا تۇرعان ۇلى بابا­لارىمىزدىڭ قۇپيالارى مەن مۇرا­لارىن قويناۋىنا جاسىرعان قالا ورنىن تولىقتاي زەرتتەپ، قۇلاشتى كەڭ جايۋعا مۇمكىندىك بەرە قويمايتىنى ءسوزسىز عوي. سوندىقتان دا وسى زامانعى سپەكترلىك، گەنەتيكالىق، گەوحيميالىق، مولەكۋليارلىق جانە ت.ب. ساراپتامالار تەحنولوگيالا­رىن قولدانا وتىرىپ، كەڭ اۋقىمدى زەرت­­تەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ قاجەت-اق. بۇل ىسكە ارينە، عالىمدار مەن عىلىمي ۇيىمداردىڭ، ونىڭ ىشىندە شەتەلدىك بىلىكتى مامانداردىڭ تەوريالىق ءبىلىمى مەن تەحنولوگيالىق كۇش-قۋاتىن جۇمىلدىرا ءبىلۋدىڭ ماڭىزى زور. وسىلاي جاساعاندا سىعاناق – قازاقستاننىڭ يميدجىلىك جوباسى رەتىندە يۋنەسكو-نىڭ مادەني قۇندى ەسكەرتكىشتەرى قاتارىنا ەنىپ، تۋريستەردى كوپتەپ تارتۋ ارقىلى ەل ەكونوميكاسىنا ءوز ۇلەسىن قوسقان بولار ەدى.

2003 جىلدان باستاپ 17 جىل ارالىقتا سىعاناق قالاشىعىندا ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ ماماندارى ءۇش كەزەڭنەن تۇراتىن زەرتتەۋ جانە ارحولوگيالىق قازبا جۇمىستاردى جۇرگىزىپ كەلەدى. العاشقى جۇمىستاردى ارحەولوگ عالىم ت.ع.د.، پروفەسسور س.جول­داس­باەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ۋني­ۆەر­سيتەتتىڭ تاريح فاكۋلتەتى ستۋدەنتتەرى ارحەو­لوگيالىق دالالىق عىلىمي پراكتيكا جۇرگىزەتىن بازاعا اينالدىرىپ، زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. ناتيجەسىندە قالانىڭ شىعىس جاعىنداعى باستى قاق­پاسىنىڭ الدىنان 120 مەتر جەردەن ءبىر مەشىتتىڭ (حاناكانىڭ) ورنى ايقىندالىپ، تازالاندى، سولتۇستىك جاعىنان ءتورت بول­مەلى كەسەنەنىڭ ورنى اشىلدى. قالا­نىڭ سولتۇستىك-شىعىس جاعىنداعى قور­عان­نىڭ جانىنان 25ح12 مەتر جەردە ستراتيگرافيالىق كەسىندى سالىندى. بۇل نىساننان الىنعان ماتەريالدار ءحىىى-ءحVىىى عاسىرلار اراسىندا قالادا تىرشىلىكتىڭ بولعاندىعىن كورسەتتى.

ورتاعاسىرلىق سىعاناق قالاسىنىڭ شىعىس قاقپاسى وزىندىك ارحيتەكتۋرالىق ەرەكشەلىگى بار قۇرىلىس. وسى قۇرىلىسقا جاسالعان قازبا جۇمىستارى 2011-2013 جىلدار ارالىعىندا جۇرگىزىلدى. قازبا بارىسىندا اسپالى كوپىردى كوتەرىپ تۇسىرەتىن تاستان جاسالعان مەحانيزمى اشىلدى. 2015 جىلى زەرتتەۋ جۇمىستارى نەگىزىنەن قالاعا كىرەبەرىس، ياعني كوشەنىڭ تابانىن انىقتاۋ ماقساتىندا شىعىستان باتىسقا قاراي ءۇش باعىتتا قازىلدى. زەرتتەۋ جۇمىستارى با­رىسىندا سولتۇستىك-شىعىس بولىگىندە قا­راۋىلحانا قالدىقتارى اشىلدى. 2016-2018 جىلدارى ارالىعىندا نەگىزگى قازبا جۇمىستار قالانىڭ سولتۇستىك-شىعىس قاق­پا كەشەنىندە جۇرگىزىلدى.

ۋنيۆەرسيتەت ارحەولوگتارىنىڭ بۇل جەتىستىكتەرى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ سول كەزدەگى اكىمى ق.كوشەرباەۆتىڭ تىكەلەي قولداۋى جانە باستاماسىمەن اياقتانعان جۇمىستىڭ ناتيجەسى ەكەنىن ايتقان ءجون. سول ىزگى باستاما ارقىلى شاعىن گرانتتار ءبولىنىپ، قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. ولار قىزىلوردا وبلىسىنىڭ قازىرگى باسشىسىنىڭ قولداۋىمەن بۇگىنگى تاڭدا دا جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. جالپى العان­دا، سىعاناقتىڭ جاھاندىق وركەنيەت اقتاڭ­داقتارىن تولتىرۋعا وراسان ۇلەس قو­سارى ءسوزسىز. سوندىقتان دا، الەمدىك ارحەو­لوگيالىق عىلىم قاۋىمداستىعىنىڭ سىعاناققا دەگەن قىزىعۋشىلىعى وتە جوعارى. مۇنىڭ دالەلى – 2019 جىلدىڭ تامىز-قىركۇيەك ايلارىندا ق.ا. ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋني­ۆەر­سيتەتى مەن حالىقارالىق ورتا ازيا­لىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ (يۋنەسكو) د.ۆوياكين باستاعان عالىم­دارىمەن بىرلەسە ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياعا شىعىپ، ورتاعاسىرلىق سىعاناق قالاسىنىڭ كونە قورىمىندا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى جانە ءتورت كەسەنە ورنىن اشىپ زەرتتەدى.

قازبا جۇمىستارى بارىسىندا ساۋ­لەت ونەرى قۇرىلىستارى، الىنعان انتروپو­لوگيالىق ماتەريالدار بارىنشا مۇقيات زەرتتەلۋدە. بۇل كەسەنەلەر ءحىىى-XV عا­سىرعا ءتان دەپ مەرزىمدەلەدى.

– سىعاناق قالاسى جانە ونىڭ بۇگىنگى جاعدايى تۋرالى ءبىرشاما مالىمەتتەرگە قانىقتىق. جالپى، تاريحي ورىندى زەرتتەپ تانىتۋ جولىندا كەدەرگى، قيىن­دىقتار بار ما جانە ولاردى شەشۋدىڭ جولدارى قانداي؟

– سىعاناق – قازاق حالقىنىڭ بۇگىنگى مادەنيەتى، رۋحانياتى مەن ۇلتتىق قۇن­دى­لىقتارىن قالىپتاستىرۋدا وراسان ۇلە­سى بار قالا. دەرەكتەر بويىنشا ءبىلىم مەن عىلىم جانە مادەنيەت كەڭ دامىعان ور­تالىق رەتىندە اتا-بابالارىمىزدى ور­كە­نيەت كوشىنە قوسقان. مىسالى، ۋني­ۆەر­سيتەتىمىزدىڭ ارحەولوگ عالىمدارى سى­عا­­ناقتا سۋلاندىرۋ جۇيەسى، قالا مادە­نيە­­تى، سونىمەن قاتار سول مەزگىلدىڭ وركە­­نيەت كورسەتكىشى – اقشا باسۋ دا بول­عان. سول كۇندەردەن بەرى بىرنەشە ءجۇز جىل وتسە دە سىعاناقتىڭ كولەمى مەن القا­­بى وتە ۇلكەن شاھار رەتىندە قازاق تاري­حىن­دا ءوزىنىڭ ورنىن ساقتاپ وتىر. مى­سالى، جالپى قالا اۋماعى 20 گەكتار، ال قا­لاشىق­تىڭ قورعانىسى بەكەم تسيتادەل اۋماعى 7،2 گەكتار، قورعان بيىكتىگى 7 مەتر بولىپ، قالاشىقتىڭ بەس بۇرىشىنان ءۇش-ۇش­تەن شەڭبەرلى شىعىڭقى مۇنارا جۇمىس ىستە­گەنىن ارحەولوگيالىق دەرەكتەر راستاپ وتىر.

ەلىمىز ەگەمەندىك العاننان بەرگى 29 جىل ىشىندە وتكەن تاريحىمىزدى زەرت­تەۋ، اۋقىمدى جۇمىستار جۇرگىزۋ ماسە­لەسى ءبىرشاما جولعا قويىلدى دەۋگە بولادى. ايتسە دە، قازاق حالقىنىڭ ۇلى مۇ­راسى – سىعاناقتى ەل تاريحىنداعى لايىقتى ورنىنا قويۋ ءۇشىن ءالى اۋقىمدى جۇمىستار جاسالۋى قاجەت. بۇلاردىڭ قاتا­رىندا، سىعاناق قالاسىن دا تاريحي-ەسكەرتكىشتەر ورتالىعى رەتىندە جاندا­نۋىنا جانە اسپان استى مۇراجايعا اينالدىرۋ ماسەلەسى بار. سىعاناق قالاسىنىڭ اشىق اسپان استىنداعى مۇراجايعا اينالۋى حالقىمىزدىڭ تاريحىنداعى ماڭگى وشپەس ۇلتتىق قۇندىلىعىمىز، مادەني مۇرامىز بولىپ قالاتىندىعى ءسوزسىز. سو­نىمەن قاتار سىعاناقتىڭ بارلىق ايما­عىن ءارى قاباتىن ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەۋ قازاق حاندىعى تۋرالى تولىق ءارى اشىل­ماعان مالىمەتتەردى تابۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

وكىنىشكە قاراي، بۇل باعىتتاعى جۇ­مىس­تارعا مەملەكەتتىك قولداۋ مولشەرى از. قازىرگى تاڭدا، ورتاعاسىرلىق سىعا­ناق قالاسىندا جۇرگىزىلىپ جاتقان ار­حەو­لوگيالىق زەرتتەۋلەر قىزىلوردا وبلى­سىنىڭ قولداۋى جانە حقتۋ كۇشىمەن اتقارىلىپ وتىرعانىن اتاپ وتكەن ءجون. از قارجىمەن اۋقىمدى جۇمىس اتقا­رۋ مۇمكىندىگى جوق ەكەندىگى ءمالىم. سون­دىقتان دا سىعاناقتىڭ سىرلارىن ءازيز حالقىمىزعا اشۋ جانە قازاق تاريحىنداعى ماڭىزدى ورنىنا جەتكىزۋ ءۇشىن جۇيەلى ءارى قوماقتى مەملەكەتتىك قولداۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. ودان دا دۇرىسى، سىعاناقتاعى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەرگە باعىتتالعان جانە ءا.ح. مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتى، حالىقارالىق ورتا ازيا­لىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى (يۋنەسكو) جانە قوجا احمەت ياساۋي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ، سو­­نىمەن قاتار قىزىلوردا وبلىسى مەن شەتەلدىك جەتەكشى ارحەولوگتاردىڭ قاتى­سۋىمەن ىسكە اسىرىلاتىن مەملەكەتتىك عى­لىمي ماقساتتى باعدارلاما قاجەت.

 

اڭگىمەلەسكەن

عالىمجان ەلشىباي،

«Egemen Qazaqstan»

 

تۇركىستان وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

الىستان جەتكەن العىس

ايماقتار • بۇگىن، 14:10

ۇقساس جاڭالىقتار