قۇدايعا شۇكىر, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العالى ورتامىز تولىسا ءتۇستى, حالقىمىزدىڭ سانى دا بىرتىندەپ ارتىپ كەلەدى. اتاجۇرتقا بەت بۇرعان كوش-كەرۋەننىڭ ارقاسىندا الىستان كەلگەن اعايىندار ايبىنىمىزدى اسىرىپ, الاش ۇرپاعىنىڭ سانى قازاقستاندا 70 پايىزدان استى. شيرەك عاسىر ىشىندە تىلدىك ورتا دا وڭ وزگەرىسكە ۇشىراپ, انا ءتىلىن ارداقتايتىنداردىڭ ەسەبىنەن قازاق تىلىندەگى مەكتەپتەر كوبەيىپ, كوللەدجدەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارى مەملەكەتتىك تىلدە «سويلەي باستادى». سوعان سايكەس ۇلتتىق كادرلار دا بيلىك تىزگىنىنە يە بولا باستادى. قازاق ەلىن قازاقتار عانا باسقارادى: باسشىسىنان قوسشىسىنا دەيىن. ولاي بولسا, مەملەكەتتىڭ تاسى نەگە ورگە دومالاپ, حالىقتىڭ قىرۋار بايلىعىن ەلدىڭ ءوز يگىلىگىنە جاراتۋعا نە كەدەرگى بولىپ وتىر؟ جەرىنىڭ استى-ءۇستى بايلىققا تولى مەملەكەتتى داۋلەتتى, دەموكراتيالىق ەلدەر قاتارىنا قوسۋ ءۇشىن وتىز جىل از مەرزىم بە؟ از مەرزىم دەيىن دەسەڭ, باسقالارعا قارايسىڭ دا تاڭعالاسىڭ. كەشە عانا ءبىر وداقتىڭ شاڭىراعى استىندا بولعان بالتىق بويى ەلدەرى بىزدەن وق بويى وزىق كەتىپتى. سونشالىقتى بايلىعى بولماسا دا. الاقانداي گرۋزيا دا ەڭسەسىن تىكتەپ, باسقالارعا الاقان جايۋدان قۇتىلۋعا تاياۋ كورىنەدى. قازاق ەلىنىڭ جان-جاقتى ورىستەۋىنە, بايلىعىن ءتيىمدى قاجەتىنە جاراتۋىنا كەدەرگى بولىپ وتىرعان نە سوندا؟ جەمقورلىق!!!
سىبايلاس جەمقورلىققا قاتىستى زاڭدى بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىك اۋماعىندا العاشقىلاردىڭ قاتارىندا قابىلدادىق دەپ قالىڭ كوپشىلىكتەن ءسۇيىنشى سۇرادى بيلىكتەگىلەر. سويتسە, ماسەلە زاڭدى قابىلداۋمەن ءىس بىتپەيتىن كورىنەدى. زاڭ جۇمىس ىستەۋى كەرەك ەكەن. ءبىزدىڭ زاڭ سولقىلداق بولىپ شىقتى. ورىندالۋى ناشار. ازۋسىز. زاڭ قابىلدانعاننان بەرى ەرەگىسكەندەي سىبايلاس جەمقورلىق ۇدەي تۇسكەن ءتارىزدى. ءاۋ باسىندا 5 مىڭ تەڭگەدەن باستالعان «قۇلقىننىڭ قۇنى» بۇگىندە ميللياردقا ۇلاستى.
كەڭەستىك كەزدەگىدەي ەلگە جانى اشىمايتىن سىرتتان كەلگەن كادرلار ەمەس, بيلىك باسىندا وسى جەردە تۋعان, ءوسىپ-ونگەن جاندار عوي. ولاردىڭ تۋعان حالقىنا, ءتول مەملەكەتىنە جانى اشىسا كەرەك-ءتى. «ەلدەگى جەمقورلار ۇلت جاعىنان كىم دەسەك – قازاقتار. شىن مانىسىندە, ءبىز بۇگىن ءوزىن-ءوزى ۇرلاپ, تونايتىن ۇلتقا اينالىپ بارامىز. باسقا ۇلتتىڭ وكىلدەرى: «قازاقستاندا تۇراتىن قازاقتار, سەندەر ءبىرىنشى جەمقورسىڭدار, بيلىككە ۇلتىڭ ءۇشىن, حالقىڭ ءۇشىن كەلگەن جوقسىڭدار, بايۋ ءۇشىن كەلدىڭدەر!» دەسە, بۇل ءسوزدىڭ جانى بار» دەگەن ەدى ۇلت قايراتكەرى امانگەلدى ايتالى. اششى دا بولسا اقيقات. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قورجىنىنداعى سىبايلاس جەمقورلىققا قاتىستى دەرەكتەر قايراتكەردىڭ وسى تۇجىرىمىن ايعاقتاي تۇسەتىنى ءسوزسىز. «سەنگەن ەرىم سەن بولساڭ» دەگەن وسى دا...
قازاق بولمىسىن شەبەر بەينەلەيتىن جازۋشى بەيىمبەت مايلينشە ءسوز قايىرار بولساق, سوڭعى كەزدەرى ء«وز قۇلقىنى ءۇشىن قانداي بولسا دا ساتىپ كەتە بەرەتىن جىگىت» قاتارى كوبەيىپ بارادى. كوبەيگەنى سونشالىق, ەندىگى جەردە قۇلقىنى زورلار ميلليونداردى قويىپ ميللياردتاردى قينالماي جۇتاتىن بولدى.
الەمدەگى سىبايلاس جەمقورلىقتى ەلەپ-ەكشەپ وتىراتىن The Corruption Perceptions Index اتتى ۇيىم بار. ىرگەلى ۇيىمنىڭ يندەكس شكالاسى 0-دەن (جەمقورلىقتىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيى) باستالىپ, 100-گە (جەمقورلىقتىڭ ەڭ تومەنگى دەڭگەيى) مەملەكەتتىك سەكتورداعى جەمقورلىق دەڭگەيىنىڭ قانات جايۋى نەگىزىندە ەسەپتەلەدى. ۇيىمنىڭ 2019 جىلى جۇرگىزگەن زەرتتەۋىنىڭ ناتيجەسىنە دەن قويار بولساق, بيلىگى جەمقورلىقتان ادا ەلدەردىڭ كوش باسىندا دانيا مەن جاڭا زەلانديا تۇر (87). ودان كەيىنگى ورىندا فينليانديا (86). مەملەكەتتىك ورگاندارى جەمقورلىق جايلاعان ەلدەر اراسىندا قازاقستان 180 مەملەكەتتىڭ ىشىندە 114-ورىندا (34). ءبىز جوعارىدا تىلگە تيەك ەتكەن بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالار ليتۆا (37-ورىن), گرۋزيا (46-ورىن), لاتۆيا (47-ورىن). وسىلايشا وزىق 30 ەلدىڭ قاتارىنان كورىنۋگە ۇمتىلعان قازاقستان كەرەناۋ كەڭسەلەردە جەمقورلىق بەلەڭ العانداردىڭ ورتاسىنان ويىپ تۇرىپ ورىن الىپتى. جەمقورلىقتى اۋىزدىقتاماي, «وتىزدىققا» ەنۋدىڭ اۋىلى الىس ەكەنى بەلگىلى.
كەڭەستىك كەزەڭدە كوممۋنيزم يدەياسىنا قۇلشىلىق ەتكەندەردىڭ ورنىن بۇگىندە, ەلىمىز ازاتتىق العان تۇستا قۇلقىنعا قۇلشىلىق جاسايتىندار يەلەندى. قۇلقىنعا ەمەس, اللاعا قۇلشىلىق جاسايتىن بولسا, پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) «ۋاللاھي, سىزدەردەن بىرەۋىڭىز الۋعا اقىسى جوق بولا تۇرا ءبىر نارسەنى (پارا) السا, قيامەت كۇنى اللانىڭ الدىنا سونى جۇكتەپ بارادى» دەگەنىن جادىنا توقىر ەدى عوي...
