پىكىر • 07 تامىز، 2020

ۇزىك ويلار، ءۇمىت ويلار

783 رەت كورسەتىلدى

جاھاندى جايلاعان ىندەت ەشكىمدى ايار ەمەس. الەمنىڭ تۇتقاسىن ۇستاپ وتىرمىز دەگەن ەلدەردىڭ ءوزى ىندەت الدىندا نە ىستەرىن بىلمەي قالدى. قازاقستانعا كەلگەن كوروناۆيرۋسقا ءبىز دە قاۋقارسىز بولىپ شىقتىق. وعان ءوزىمىزدىڭ «نە بولار دەيسىڭ؟» دەگەن جايباراقاتتىعىمىز بەن بەيقامدىعىمىزدى قوسىڭىز. بۇعان قالاي جول بەرىلدى؟

الەمدى شارپىعان ىندەتكە جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگاندارىمىز دايىن بولماي شىقتى. جەدەل اقپا­رات­تار مەن حابارلامالار قانشا دابىل قاقسا دا، ساقتىق شارا­لارىنا ۋاقتىلى ءمان بەرە قوي­مادىق. ۇلت­تىق قاۋىپسىزدىك شەكارا­نى شە­گەن­­­دەۋمەن بىتپەيتىنىن ۇمىت قال­دىردىق.

مەديتسينا ءتۇرلى رەفورمالاردىڭ ناتيجەسىندە بىرتەكتى ماماندار دايار­لاي باستادى. كەزىندە ءتىپتى پەدياتريا ماماندىقتارىن دا جاۋىپ تاستادىق. وسىلاي ۆيرۋسولوگتار، ەپيدەميولوگتار، پارازيتولوگتار تاعى دا باسقا كوزگە كورىنبەيتىن، ەلەنبەيتىن ماماندىقتارعا «سۇ­را­نىس جوق» دەگەن جەلەۋمەن كادرلار دايىنداۋ ازايدى.

ىندەت كەزىندە كەمشىلىكتەر انىق كورىندى. پاندەميا حالىقتىڭ باسىنا كوپ قيىندىق اكەلدى. جاس تا، جاسامىس تا، اعا ۇرپاق وكىلدەرى دە ايدىڭ امانىندا، كۇننىڭ تىنىش­تى­عىندا دۇرىس ەم قابىلداي الماي، جارىق دۇنيەمەن قوشتاستى.

ۇستاز اعالارىم، اكادەميكتەر، كۇنى كەشە مينيستر، ۇعا پرە­زي­دەن­تى، رەكتور بولعان عالىم­دار كوپجاسار نارىباەۆتىڭ، كەن­جە­عالي ساعاديەۆتىڭ، ەدىل ەرعو­جين­نىڭ جانازاسىنا قاتىسا المادىم. وكىنىشتى.

ورتا عاسىرلاردان بەرى ىلى­مى­­­­نە الەم تابىنعان ءابۋ ءالي يبن سينانىڭ (اۆيتسەننانىڭ) مىنا ءبىر ءسوزى جادىمنان شىقپاي ءجۇر: «جاراتقاننان كەسەل جەتسە، دەنساۋلىق باقىت ەكەنىن، ادام سوندا عانا سەزىنەدى». اتاقتى عا­لىم وبانى جەڭگەن ۇلى تۇلعا عوي. ەسكىر­مەي­تىن ءىلىمنىڭ عۇلاماسى.

كوروناۆيرۋس جاس، جاعداي تاڭ­دا­­مايدى. بۇل قيىندىقتى مەن دە ءوز باسىمنان وتكەردىم.

پاندەميا كەزىندە دارىگەرلەر، وسى سالانىڭ بارلىق دەڭگەيدەگى ماماندارى العى شەپكە شىقتى. پرەزيدەنت ايتقانداي، ولار قاھار­لى ىندەتكە كەۋدە توستى. ساقتان­دى­رۋ كيىمدەرى جەتىسپەدى، زالالسىزداندىرۋ دارىلەرى، بەتپەردە، قول­عاپتىڭ جەتىسپەۋى دەنساۋلىق ساق­تاۋ جۇيەسىنىڭ ولقىلىقتارىن اشىپ كورسەتتى.

دارىگەرلەر ۇيلەرىنە بارماي «كا­زارمالىق» جاعدايدا ءومىر ءسۇردى. قازاقستاندا 8515-تەن استام مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى كوروناۆيرۋس جۇقتىردى. ءبىرازى جارىق دۇنيەمەن قوشتاستى. اراشا بولعان دارىگەرلەر قاۋىمىنا كوڭىل ايتامىن، العىس بىلدىرەمىن.

دارىگەرلەر وزدەرىنىڭ «گيپ­پوك­رات انتىنا» ادال ەكەن­دىك­تەرىن سىن ساعاتتا انىق كورسەتتى. ولاردىڭ بىرەۋى دە «مايدان شەبىنەن» شەگىن­گەن جوق. جۇمىس ورىندارىندا بولدى. ولار وزدەرىنىڭ مىقتى رۋحىمەن، ازاماتتىق بولمىسىمەن، وتانسۇيگىشتىكپەن ءپاتريوتيزمنىڭ، ۇلتجاندىلىقتىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى. ۇلت تاريحىندا ەسىمدەرى التىن ارىپپەن جازىلاتىن قازاقستان ازاماتى دەگەن اتاققا كىر كەلتىرمەدى. بۇل – ەل تاريحى بەتىنەن ەشقاشان وشپەيتىن ەرلىك.

پرەزيدەنت دارىگەرلەر قاۋى­مى­نا مۇمكىندىگىنشە ماتەريالدىق-مورالدىق كومەك جاساۋدى ۇكى­مەت­كە تاپسىردى جانە ونى ءوزى قاداعالاۋدا. ەل باسىنا كۇن تۋعاندا پرەزيدەنت جۇمىس كابينەتىندە وتىرىپ، كەسەلدى ودان ءارى ۋشىقتىرماۋ ءۇشىن جەدەل شارالار قولدانىپ وتىر. ول دا ىندەتپەن كۇرەسۋدىڭ العى شەبىندە ءجۇر.

مەملەكەت باسشىسى 13 شىلدەنى ۇلتتىق ازا تۇتۋ كۇنى دەپ جاريا­لا­دى. رەسپۋبليكا بويىنشا ىندەتتەن شەيىت بولعانداردى ەسكە الىپ، ءبىر مينۋتتىق ۇنسىزدىك جاريالاندى، مەملەكەتتىك تۋ تومەن ءتۇسى­رىلدى. پرەزيدەنت حالىقپەن بىرگە مۇڭايدى، حالىقپەن بىرگە قاي­عىر­دى.

ويدى وي قوزعايدى. وسى ىندەت كەزىندە قازا بولعان دارىگەرلەردى سوعىس قۇرباندارى ساناتىنا ەن­گىزىپ، چەرنوبىل اپاتىنا قاتىس­قان­دار سياقتى ولاردىڭ ستاتۋسىن ايقىنداۋ قاجەت دەپ بىلەمىن.

سونىمەن قاتار پارلامەنتتىڭ كۇزگى سەسسياسىنان باستاپ ۇكىمەتكە دەپۋتاتتىق ساۋال جولداپ، قاجەت بولسا، دەپۋتاتتار باستاماشىلىق جاساپ، ءتيىستى زاڭدارعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋدى ۇسى­نا­مىن. بۇل ويىمدى ءماجىلىس پەن سەناتتاعى ارىپتەستەرىم قولدايدى عوي دەپ ويلايمىن.

ءومىردىڭ تاعى ءبىر وزەكتى ماسە­لە­سىنە نازار اۋدارتقىم كەلەدى. الەۋ­مەت­تىك جەلىلەردە ءارتۇرلى جاعىم­دى-جاعىمسىز اقپاراتتار تاراي باستادى. سونىڭ ءبىرى تۋرالى ايتا كەتەيىن. گەرمانيادا پارلامەنتتەن تىس كوميسسيا قۇرىلىپ، كوروناۆيرۋستىڭ شىعۋى، تارالۋى، اتقارىلعان ىس­تەر­دىڭ دەڭگەيى تۋرالى كونفەرەنتسيا ءوتىپتى. وعان گەرمانيانىڭ دارىگەرلەر قاۋىمى، قۇقىق قور­عاۋ ورگاندارىنىڭ ماماندارى قاتىسىپ، سىندارلى اڭگىمە جۇر­گى­زىپتى.

قازاقستان پارلامەنتى دە كۇزگى سەسسيادا قوس پالاتانىڭ بىرىك­كەن ءماجىلىسىن شاقىرىپ، ىندەت­تىڭ سەبەپ-سالدارلارى تۋرالى ۇكى­مەت­تىڭ ەسەبىن تىڭداۋى كەرەك قوي دەپ ەسەپتەيمىن. سوندا حالىق ءوز سۇراق­تا­رىنا جاۋاپ الاتىن بولادى.

پارلامەنت دەپۋتاتتارى وسىنداي قيىن كەزەڭدەردە حالىقپەن بىرگە قيىندىقتى كوتەردى. اركىم ءوز حال-قادىرىنشە ەلگە كومەك قولىن سوزدى.

سەنات كوميتەتىنىڭ توراعاسى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد مالىمدەمە جاسادى. حالىق قينالىپ جاتقاندا، كەيبىرەۋلەر ءوزىنىڭ باس پايداسىن ويلاپ، جاسىرىن زاۋىت اشىپ، توننالاپ دارىلەر شىعارىپ، ونى ساتقانى تۋرالى اشىنا ايتتى.

ءيا، مالىمدەمە جاسالدى. وكى­نىش­­كە قاراي، دەنساۋلىق ساقتاۋ مي­نيس­ترلىگى، قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى جۇمعان اۋىزدارىن اشپاي وتىر. مۇنداي مالىمدەمەدەن كەيىن ولار «SOS» دابىلىن قاعۋى كەرەك ەدى. بىراق «باياعى جارتاس، ءبىر جارتاس».

م.قۇل-مۇحاممەدتىڭ مالىم­دەمەسىنىڭ ارجاعىندا بۇكىل سەنات تۇرعان جوق پا؟ بۇدان كەيىن جاۋاپتى ورگاندارعا، قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا سەنىم بولا ما؟ حالىقتىڭ اشىنۋى دا وسىنداي فاكتىلەردەن پايدا بولادى. بۇل – ويلانارلىق جايت.

ۇكىمەتتىڭ قايىرىمنىڭ تيىم­دى­لىگى بولماعان سوڭ، حالىق ءوزىن-ءوزى ساقتاۋعا كوشتى. ەل ازاماتتارى، بيزنەسمەندەر، قوعام بەلسەندىلەرى، شەتەلدە تۇراتىن قانداستارىمىز، ءوز قاراجاتتارىنا وكپە جەلدەت­كىش­تەرىن، ءدارى-دارمەكتەر، بەتپەردەلەر الىپ جىبەرە باستادى. شەتەلدەن دە گۋمانيتارلىق كومەكتەر از جىبەرىلگەن جوق. بىراق كەيبىر ۇكى­مەت­تىك ۇيىمدار الدەبىر زاڭنىڭ تار­ماقتارىن جەلەۋ ەتىپ، ول كومەكتى دەر كەزىندە حالىققا جەتكىزبەدى، قويمالاردا ساقتادى.

الەۋمەتتىك جەلى اقپاراتتىڭ قۋاتتى كوزىنە اينالدى. بۇل اڭگىمە ەل پرەزيدەنتى ق.ك.توقاەۆقا جەتتى. پرەزيدەنت حالىق ءسوزىن ەستىدى. شۇعىل تاپسىرمالار بەردى. كومەك حالىققا جەتتى. پرەزيدەنت ارالاس­پا­سا، بۇل شەنەۋنىكتىك شەكتەن شى­عۋ جالعاسا بەرەر مە ەدى؟

جاقىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ ۆيتسە-ءمينيسترىنىڭ ۇستالعانى تۋرالى اقپارات تارادى. جوعارىداعى كۇدىكتى ىسكە ونىڭ قاتىسى بار ما، جوق پا، ونى تەرگەۋ امالدارى كورسەتەر. بىراق قوعامدىق وي تومەندەگىدەي: «بۇل ءبىر ادامنىڭ قولىنان كەلەتىن ءىس ەمەس. ۇيىمداسقان قىلمىس. مۇنى حالىققا قارسى جاسالعان قىل­مىس دەپ ەسەپتەۋىمىز كەرەك».

پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا وراي ءبىرشاما شارا اتقارىلدى. ونىڭ ءبارى باسپاسوزدە جازىلعاندىقتان، ءارى قاراي قايتالاۋدىڭ قاجەتى جوق قوي دەپ ەسەپتەيمىن.

قوعام، بيلىك اراسىن اشۋ كەي­بىر ساياساتكەرلەردىڭ ماشىعىنا اينالعان سياقتى. جاقىندا عانا وتكەن ءداۋىردىڭ «ساياساتكەرلەرىنىڭ» ءبىرى شەتەلدە جاتىپ، پرەزيدەنتكە قوقان-لوققى حات جولدادى. بۇل قازىرگى ۋشىعىپ تۇرعان كەزەڭدە قان­شالىقتى ورىندى؟ «جاۋ جا­عا­دان العاندا، ءبورى ەتەكتەن تارتىپتى» دەگەندەي ءوز وتانداستارىمىز دا جارىسا الەۋمەتتىك جەلىنى شۋلاتتى. حالىق پەن بيلىكتىڭ اراسىنا وت جاعۋعا تىرىسقان جاريالانىمدار جاسادى. اشىپ ايتقاندا، ولاردىڭ بارلىعى ۇكىمەتتى تاراتۋ كەرەك دەيدى. بۇل ساياساتكەرلەردى دە، حالىقتى دا ويلاندىرۋى كەرەك. ءدال قازىرگى قيىن جاعدايدا ۇكىمەتتى تاراتۋدىڭ وڭ جانە تەرىس اسەرلەرى مەن تاۋەكەلدەرىن پرەزيدەنتىمىز وتە جاقسى بىلەدى.

پرەزيدەنت – حالىقارالىق دەڭ­گەي­دە­گى ءىرى ساياسي تۇلعا. ول ءار ءىسىن «مىڭ ويلاپ، ءبىر كەسەدى». سوندىقتان دا بۇل ماسەلەلەردى جان-جاقتى زەردەلەپ، ءتيىستى شەشىمىن قابىلدايتىن بولار.

قازاقستانداعى قوعامدىق ۇيىم­دار مەن پارتيالاردىڭ وكىل­دەرى، سايا­ساتكەرلەر، قوعامتانۋشىلار مەم­لەكەت باسشىسىنا ءويتۋ كەرەك، ءبۇيتۋ كەرەك دەگەن دايەكسىز سوزدەرمەن ەمەس، بىرىگىپ، بەلدەسىپ، ىندەتتى جويۋعا كومەكتەسىپ، ءبىر ساپقا تۇرعانى ەلىمىزگە دە، حالقىمىزعا دا پايدا اكەلەر ەدى. بۇل – زايىرلى قوعام جولى، دامۋ جولى.

رەسمي بيلىك حالىقتان ءتۇسىپ جاتقان وي-پىكىرلەردىڭ ءبارىن ساراپتامادان وتكىزىپ، رەسپۋبليكا باسشىسىنا ءتيىمدى جانە تياناقتى ۇسىنىستار جاسار دەپ ويلايمىن.

ارينە تىعىرىقتان شىعۋ ءۇشىن قاتاڭ ءتارتىپ كەرەك. زاڭ ديكتاتۋراسى ورناعان ەل عانا قيىندىقتان قىسىلماي وتەدى.

...ۇزىك ويلار، ءۇمىت ويلار. قيىندىق كەتىپ، جاقسىلىق كەلەر كۇن الىس ەمەس. ءۇمىتىمىزدى ۇزبەيىك! بار قيىندىقتى جەڭەمىز. بىرگە جەڭەمىز!

 

باقىتجان جۇماعۇلوۆ،

سەناتور، ۇعا اكادەميگى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

تاميلانىڭ تارتۋى

ونەر • كەشە

مۋتاتسيالانعان ۆيرۋس

مەديتسينا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار