سۇحبات • 06 تامىز، 2020

الماز شارمان: ادامزاتتىڭ اماندىعى ءۇشىن كۇرەسەتىن كەز ەندى كەلدى

1183 رەت كورسەتىلدى

ۆيرۋسولوگ-عالىم، مەديتسينا دوكتورى الماز شارماندى الەمدىك باق تەگى قازاق امەريكالىق عالىم دەپ تانىستىرسا، قازاقتار ونى باۋىرىنا تارتىپ، ءوزىمىزدىڭ الماز دەيدى. اقش-تا تۇراتىن ول بىزگە Covid-19 ىندەتىنە توسقاۋىل بولۋى مۇمكىن مەديتسيناداعى سوڭعى جاڭالىقتارعا قاتىستى ويلارىمەن ءبولىستى.

– كوروناۆيرۋس، ۆاكتسينا تاقىرىبى كەيىنگى كەزدە ساياسيلانىپ، الپاۋىت ەل­دەر اراسىندا باسەكەگە اينالىپ با­را­­دى. عالامدى ءدۇر سىلكىندىرگەن پان­دەميانىڭ ساياسي سالماعىن قالاي باعا­لايسىز؟

– كوروناۆيرۋس گەنومى عىلىمي تۇر­دە تالدانا باستاعان جارتى جىلدىڭ ىشىندە ۆاكتسيناعا قاتىستى 140 جوبا نا­زارعا الىنىپ، ونىڭ 20-سى كلينيكالىق سىناقتاردان ءوتىپ جاتىر. مۇنىڭ ءبارى – وتە جاعىمدى جاڭالىق. جاقىندا اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ فارما­تسەۆ­تيكالىق گيگانت Pfizer مەن نەمىس بيو­تەح­نولوگيالىق كومپانياسىنا وسى جىل­­­­دىڭ سوڭىنا دەيىن 100 ملن دوزا­لىق ۆاكتسينانى ازىرلەۋگە 2 ملرد دوللار كو­لە­مىندە گرانت بولەتىنىن ايتتى. وكس­فورد ۋنيۆەرسيتەتى مەن AstCra Zeneca عا­لىم­دارى دايىنداعان ۆاكتسينا وڭ نا­تيجە بەردى. ونى قابىلداعان ادامداردا كوروناۆيرۋستى بەيتاراپتاندىراتىن انتي­دەنەلەر پايدا بولاتىنى ايتىلىپ ءجۇر. ۆاكتسينا ۇلىبريتانياداعى، برا­زي­لياداعى جانە باسقا ەلدەردەگى 10 مىڭ ەرىكتىلەر ارقىلى سىناقتان ءوتىپ جاتىر. قىتايلىق CanSino كومپانياسى جانە امەريكالىق Moderna كومپانياسى جاساعان ۆاكتسينالار دا وڭ ناتيجە كورسەتتى. قازىر بۇل ماسەلەنىڭ ساياسي استارىنا ءۇڭىلۋدىڭ قاجەتى جوق. ۋاقىت ءوتىپ جاتىر. قولداعى كۇش ىندەتتى توقتاتىپ، ادامزاتتى قۇتقارىپ قالۋعا جۇمىلدىرىلۋى كەرەك.

– وسىعان دەيىن ۆاكتسينانى جاساۋ ءۇشىن 10 جىلدان اسا ۋاقىت كەتەتىنى ايتىلاتىن. قازىر كوروناۆيرۋسقا قارسى ۆاك­تسينالار رەكوردتى مەرزىمدە دايىن­دالىپ، سىناق مەرزىمى مەن وندىرىسكە ەن­گىزۋ پروتسەسى قاتار جۇرگىزىلىپ جاتقان ءتارىزدى...

– كەيبىر كومپانيالار، ءتىپتى سىناق مەرزىمىن كۇتپەستەن، بارلىق تاۋەكەلدى ءوز موينىنا الاتىنىن مالىمدەپ، وندى­رىسكە جىبەرۋگە نيەت تانىتتى. بۇل – ۇل­كەن تاۋەكەل. سەبەبى باسىم كوپ­شىلىگىنىڭ كەم دەگەندە جارتى عاسىرلىق تاريحى جانە نارىقتاعى ورنى بار. ۆاكتسينا ساتسىزدىككە ۇشىراسا، قانداي جاعدايعا تاپ بولاتىنىن ءبىلىپ وتىرمىز. تاۋەكەلگە بارۋدان وزگە جول جوق. سىناما رەتىندە شىعارعان ۆاكتسينانى وزدەرىن كۆي-دەن قورعاعىسى كەلەتىن ەرىكتىلەرگە سىناقتان وتكىزىپ، سونىمەن ءبىر مەزگىلدە ءوندىرىس كولەمىن ارتتىرعىسى كەلەدى. قىسقاسى، مەديتسينا، عىلىم ادامزاتتى ىندەتتىڭ تىرناعىنان قۇتقارۋعا اسىعۋدا.

– ماۋسىم ايىندا «كوۆيدتەن دە قاۋىپتى قازاق تۇماۋى پايدا بولدى» دەگەن اڭگىمە الەمگە تاراپ كەتتى. ددۇ قا­بىر­عاسىندا وتكەن جيىندا دوكتور مايك رايان مۇنى كوروناۆيرۋس­پەن بايلانىستىرىپ قارايتىنىن مالىم­دەدى. قازاق تۇماۋى، بار بولسا، ول قايدان شىقتى؟ ونىڭ جويىلاتىن نەمەسە ال­سىرەيتىن كەزى بولا ما؟

– وكپە قابىنۋىمەن ناۋقاستانعان­داردىڭ باسىم كوپشىلىگى سovid-19-بەن باي­لانىستى. كوپشىلىگىنىڭ كوروناۆيرۋس تۋدىرعان اۋرۋلار رەتىندە جىكتەلمەۋىنە پاتسيەنتتەردىڭ تەكسەرىلمەگەنى نەمەسە پتP-تەست ساپاسىنىڭ ناشار بولعانى سەبەپ. ال ەكىنشىدەن، «وتىرىكتىڭ ءۇش ءتۇرى بار: بۇل – وتىرىك، انىق وتىرىك جانە ستاتيستيكا» دەگەندى ەستىگەن شىعارسىز: ستاتيستيكاعا سايكەس ءبىز ناقتى مالىمەت­تەر جاعىنان ۇياتتىمىز. ستاتيستيكالىق اشىق­­تىق ەكونوميكانى، دەنساۋلىق ساق­تاۋ­دى، ءبىلىم بەرۋدى جانە كۇندەلىكتى ءومى­رىمىز ءۇشىن ماڭىزدى نارسەنى باسقارۋعا مۇم­كىندىك بەرەدى. وكىنىشكە قاراي شىن­دىققا سايكەس كەلە بەرمەيتىن ستاتيستيكا مەن جالعان بولجامدار باسقارۋداعى رەتسىزدىكتى، ءدارىحانالاردا ءدارى-دارمەك جەتىسپەۋشىلىگىن قالىپتاستىراتىنىن ەس­كەر­مەيمىز. ماۋسىم ايىندا ۇكىمەت ۇسىن­عان دەرەك پەن ناقتى جاعداي اراسىندا ايىرماشىلىقتار بولعانىنا كۋا بولدىق. ەندى مۇنىڭ ءبارى وزگەرەدى دەگەن ءۇمىت بار.  

– سۋبەكتيۆتى باقىلاۋلار مەن زەرت­­­­تەۋلەرگە سايكەس، تمد ەلدەرىندەگى سovid-19 ءولىمى اقش پەن ەۋروپاعا قا­را­عان­دا تومەن. مۇنىڭ سەبەبىن بتسج ۆاك­­تسي­­نا­سىمەن بايلانىستىراتىندار كوپ.

– مۇنىڭ تىكەلەي بتسج-عا قاتىس­تى ەكەنىن دالەلدەيتىن عىلىمي دايەك­تە­مە­لەردى كورگەن جوقپىن. بۇل – گيپوتەزا، بولجام بولۋى ابدەن مۇمكىن. اتالعان ما­سە­لەنى ءالى زەرتتەۋ كەرەك. ماعان بالا­لار كو­رو­ناۆيرۋس ينفەكتسياسىن از جۇق­تىرادى دەگەن تەوريا جاقىن. سەبەبى ەرە­سەك ادام­دارعا قاراعاندا بالالاردىڭ يم­مۋندىق قورعانىش قابىلەتى جوعارى. ال بتسج – تۋبەركۋلەزگە قارسى قولدانىلاتىن ۆاك­تسينا. ال تۋبەركۋلەز تاياقشالارىنىڭ ۆي­رۋستان ايىرماشىلىعى بار، ونى ۆيرۋس ەمەس، كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسىنا مۇل­دەم قاتىسى جوق باكتەريا دەۋگە بولادى. تمد ەلدەرىندەگى سovid-19 ءولىمى اقش پەن ەۋروپاعا قاراعاندا تومەندىگى پاندە­ميا باستالعان كەزدە ەپيدەمياعا قارسى شارا­لاردىڭ ءتيىمسىز ۇيىمداستىرىلۋىنا بايلانىستى. بۇل ەلدەردە قارت ادامدار سانىنىڭ كوپتىگى جانە كوروناۆيرۋستىڭ 60 جاستان اسقان ادامدار ءۇشىن قاۋىپتى ەكەنى ماڭىزدى ءرول اتقاردى. بىراق بۇل دەرەك ىندەتپەن جاس ادامدار اۋىرمايدى دەگەندى بىلدىرمەيدى.

– سovid-19-دان ايىعىپ شىققان ادام قايتادان ونى جۇقتىرۋى مۇمكىن بە؟

– بۇل جايلى كوپ ايتىلىپ ءجۇر. بىراق قايتا انىقتالعان دەرت بەلگىسى – سەزىمتال پتر-تەستتىڭ كوزىنە ءتۇسىپ قالعان ۆيرۋستىڭ قالدىقتارى. اۋرۋدان ايىققاننان كەيىنگى پايدا بولاتىن انتيدەنەلەر، يممۋندىق جاسۋشالار كەم دەگەندە ءبىر جىل ىشىندە ينفەكتسيادان قورعاۋعا قابىلەتتى دەپ سا­نايمىن. ەلدە ەپيدەمياعا قارسى قىز­مەتتى كۇشەيتۋگە ءمان بەرەتىن كەز كەلدى. ەپي­دەميانى بولجاۋ جانە جاڭا ەپيدە­ميا­لىق قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن اناليتيكالىق مۇمكىندىكتەر جاسالۋى كەرەك.

كوروناۆيرۋس ىندەتى تۋرالى ايتاتىن بول­ساق، جۇقتىرعان جانە ينفەكتسيادان قايتىس بولعان ادامداردىڭ سانىنا نازار اۋدارادى. الايدا قالپىنا كەلگەندەردىڭ اعزاسىنداعى وزگەرىستەر تۋرالى سيرەك ايتىلادى. اۋرۋ بەلگىسى ادام اعزاسىندا ءىز-ءتۇز­سىز جوعالىپ كەتپەيتىنىن كورىپ ءجۇرمىز. وك­پە قابىنۋىنان ايىعىپ شىققان ادام­­داردىڭ وكپەسىندە تىرتىقتار قالا­دى. كەيبىر ادامداردا ءالى كۇنگە دەيىن وك­پەنىڭ، جۇرەكتىڭ، بۇيرەكتىڭ جانە باسقا مۇ­شەلەردىڭ ۇزاق مەرزىمدى قالپىنا كەل­تى­رۋدى قاجەت ەتەتىن اۋرۋلارى بار. ولار ەنتىگۋ، جۇرەك اينۋ، ەستە ساقتاۋ قابى­لە­تى­نىڭ جوعالۋى جانە يىستەردى اجىراتۋ قابى­لەتىنىڭ بۇزىلۋى سياقتى جاعدايمەن ءجيى شاعىمدانادى. ازىرگە ادامزاتتىڭ نازارى دەرتتى اۋىزدىقتاۋعا باعىتتالعان. بىراق كۇندەردىڭ كۇنىندە وسى دەرتتەن امان قالعان ازاماتتارىمىزدىڭ دەن­ساۋ­لىعىمەن شىنداپ اينالىسىپ، مەملە­كەتتىك دەڭگەيدە ءمان بەرىلۋى كەرەك.

– ءسىز جازبالارىڭىزدا ەجەلگى ۆيرۋستار ادام گەنومىندا ساقتالىپ قا­لاتىنىن، ولار كەز كەلگەن ۋاقىتتا پاي­­دا بولاتىنىن ايتقان ەدىڭىز. كورو­نا­ۆيرۋستىڭ دا ءبىزدىڭ اعزامىزدا ۇزاق جىلدار ۇيىقتاپ جاتىپ، قايتىپ ويانۋى مۇمكىن بە؟

– ۆيرۋس ءۇشىن ءوزى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان دەنەنىڭ، يەسىنىڭ ءولۋى ءتيىمدى ەمەس. اداممەن بىرگە ۆيرۋس تا ولەدى. ول ادامسىز ەشتەڭە دە ەمەس، تەك پارازيت قانا. سوندىقتان ونىڭ تابيعاتى جان-جاعىنا جۇقتىرا بەرۋگە بەيىم. سول كەزدە عانا ءومىر ءسۇرىپ قويماي، تارالۋ كەڭىستىگىن دە كەڭىتە بەرە­دى. ۆيرۋس – بوتەن گەنەتيكالىق ماتەريال­دىڭ ءبىر بولىگى. ءبىزدىڭ گەنومىمىزعا ەنگەن كەيبىر ۆيرۋس اداممەن مىڭداعان جىل بويى بەيبىت ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى، ونىڭ شامامەن 10 پايىزى ەجەلگى ۆيرۋستاردىڭ قالدىقتارىنان تۇرادى. ولار ءبىر كەزدەرى اتا-بابالارىمىزدىڭ گەنەتيكالىق قۇرىلىمىمەن بىرىكتىرىلگەن، وسىلايشا بۇگىنگە دەيىن گەنەتيكالىق جاعىنان ۇرپاقتان ۇرپاققا ءوتتى. مەن بۇل تۋرالى «دەنساۋلىقتىڭ سەگىز قۇپياسى» كىتابىمدا جازدىم. بۇلار نەگىزىنەن رەتروۆيرۋستار دەپ اتالادى. كوروناۆيرۋس وسى توپقا جاتا ما، جوق پا، بۇل ءالى زەرتتەلمەگەن تاقىرىپ.

– قىتايدا ىندەت باستالعان كەزدە ەگدە جاستاعى ادامداردىڭ، ەۋروپادا جاستاردىڭ دا وكپەگە جاساندى تۇردە دەم بەرەتىن اپپاراتتارعا ءتۇسىپ جاتقانىن كوردىك. وسى ەكى ارالىقتا ۆيرۋستىڭ قۇرامىندا قانداي وزگەرىستەر بولدى؟

– ءيا، ۆيرۋس، ءاربىر ەكى اپتا سايىن مۋتاتسيالانىپ جاتىر. دارىگەرلەرلەر ازىرگە ونىڭ بەلگىلى ەكى تۇرىنە نازار اۋدارا باس­تادى. ونىڭ العاشقىسى – ۋحاندىق، ەكىنشىسى يتاليالىق نەمەسە ەۋروپالىق ءتۇرى. پاندەميا ۋحاندىق تۇرىنەن باستالىپ، يرانعا، سودان كەيىن يتالياعا دەيىن جەتتى. ال مۋتاتسيالانا باستاعان كەزى وسى جىلدىڭ اقپان ايىنا تۋرا كەلەدى.

– اقپان ايىنداعى ۆيرۋستىڭ الەۋە­تىنە قانداي باعا بەرەسىز، ناۋرىز ايىندا بىزگە ول قانداي وزگەرىستەرمەن جەتتى؟

– اقپان ايىندا ۆيرۋستىڭ جان-جا­عىنا جۇقتىرۋ قابىلەتى 10 ەسەگە دەيىن ءوسىپ كەتتى. قازاقستانعا تارالعان كورونا­ۆيرۋس ازداعان مۋتاتسياعا ۇشىراعان يتاليالىق شتاممنىڭ نۇسقاسىنا كوبىرەك ۇقساي­دى. بىزگە جەتكەن ۆيرۋس وتە جۇقپالى ءھام قاۋىپتى. Covid-19 – ءالى زەرتتەلمەگەن دەرت ءتۇرى. الداعى ۋاقىتتا ونىڭ جاڭا نۇس­قا­لارى پايدا بولۋى ابدەن مۇمكىن. ەپي­دە­ميانىڭ ەل ىشىندە تەز تارالۋىن ونىڭ جۇقپالى، جان-جاعىنا قاۋىپتى بو­لا باستاعانىمەن عانا بايلانىستىرىپ قاراۋعا بولمايدى. كوپ ماسەلە وزىمىزگە بايلانىستى. ادامزاتقا باس اماندىعىن ساقتاۋ ءۇشىن كۇرەسەتىن كەزى ەندى كەلدى.

– بيىل 16 ناۋرىزدا اقش-تا ءتورت ەرىكتىگە كوروناۆيرۋستىق ۆاكتسينا ەگىل­گەنىن، تاجىريبەنى سيەتتلدەگى ۆا­شينگ­تون عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋ­تى­نىڭ عالىمدارى جاساعانىن اقپا­رات قۇرال­دارى حابارلادى. بۇل سىناق­تاردىڭ قالاي وتكەنىن بىلەسىز بە؟

– جاقىندا دجون حوپكينس ۋنيۆەر­سيتەتىندەگى ارىپتەسىم، پروفەسسور دجوشۋا شارفتاين الەمدە «كوروناۆيرۋسقا قار­­­سى ءتيىمدى جانە قاۋىپسىز ۆاكتسينانى كىم بۇرىن جاسايدى؟» دەگەن ماسەلە بۇكىل­الەمدىك باسەكەلەستىككە اينالعانىن، ءاربىر اينالىم سايىن دودادان شىعىپ قالاتىن اتلەتتەر ەستافەتاسىن ەسكە سالاتىنىن ەس­كەرتتى. جوعارىدا ايتىپ وتىر­عان كەزەڭ­دەر ۆاكتسينا سىناقتارىنىڭ فازالارىنا سايكەس كەلەدى.

ءبىرىنشى كەزەڭ – ۆاكتسينالاردىڭ قاۋىپ­سىزدىگىن تەكسەرۋ. بۇگىنگە دەيىن جاسالعان ۆاكتسينالاردىڭ كوبىنىڭ ادام اعزاسىنا سونشالىقتى كەرى اسەرى بولمادى، تەك دەنە قىزۋىنىڭ شامالى كوتەرىلۋى جانە ازداپ اۋىرسىنۋ سياقتى زيانسىز بەلگىلەر بايقالدى. بۇل – كوپتەگەن ستاندارتتى ۆاكتسينالاردا كەزدەسەتىن قۇبىلىس.

تەستىلەۋدىڭ ەكىنشى كەزەڭىندە تيىم­دى­­لىك­تى باعالاۋعا باسىمدىق بەرىلەدى. بۇل ۆاك­تسينانىڭ ينفەكتسيادان شىنى­مەن قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. تەك­سە­رىلگەن ۆاكتسينالاردىڭ باسىم بو­­لىگى ەرىك­تىلەردە جەتكىلىكتى كۇشتى يم­­­­مۋن­­دىق رەاك­تسيا تۋدىرۋى مۇمكىن. بۇل كورو­نا­ۆيرۋسقا توسقاۋىل بولاتىن انتي­دەنە­لەر­دى قالىپتاستىرۋدان، سونداي-اق ۆيرۋس جۇق­تىرعان جاسۋشالاردى بۇزاتىن يم­مۋندىق جاسۋشالاردى ىنتالاندىرۋدان بايقالادى.

ءۇشىنشى كەزەڭدە – ادامنىڭ اعزاسىنا دوزانى قانشا مولشەردە سالۋ قاجەتتىگى زەرتتەلەدى. ونى انىقتاۋ ءۇشىن ەرىكتىلەرگە تەست جۇرگىزەدى. بۇل كەزەڭ وتە ماڭىزدى، ويتكەنى ول بولاشاق ءوندىرىس اۋقىمىن انىقتايدى. ازىرگە ۆاكتسينانىڭ قانشا ۋاقىت قورعايتىنىن ەشكىم بىلمەيدى. ۆاك­تسينا دايىنداپ جاتقان ەلدەر ونى كەم دەگەندە ەكى ەسە دوزادا قابىلداۋ كەرەك ەكەنىن ايتىپ جاتىر. بۇل ۆاكتسينا ءساتتى بولسا، ۇلكەن مولشەردە ميللياردتاعان دوزالار شىعارۋعا رۇقسات بەرىلەدى.

– ادامزاتقا چيپ ورناتادى دەگەن سياق­تى دايەكسىز سوزدەر كوبەيىپ كەتتى. وسىن­داي الىپقاشپا اڭگىمەلەردىڭ تارالۋىنا نە سەبەپ بولدى؟

– قازىر ىندەتكە قاتىستى ارتىق ءسوزدىڭ كوبەيىپ كەتكەنى راس. العاشقىدا بۇل جوق اۋرۋ دەدى، كەيىن ونىڭ مەملەكەتتەر اراسىندا كەلىسىممەن جۇرگىزىلىپ وتىرعان بيولوگيالىق قارۋ ەكەنىن ايتتى. تانىمال كينورەجيسسەر تەلەحابارلارىنىڭ بىرىندە بيلل گەيتس پلانەتانى ءوزى جاسايتىن ۆاك­تسيناعا وتىرعىزىپ، بارلىعىن باقىلاۋ ءۇشىن ميكروچيپتەردى ەنگىزىپ، وسىمەن اينا­لىسقىسى كەلەتىنىن ايتتى. بۇل حابار تە­لەديداردان الىنىپ تاستالعانىمەن، الەۋ­مەتتىك جەلىلەر ارقىلى تارالىپ كەت­­تى. اقىلعا قونىمدى تالداۋ جاساپ، جال­­عان اقپارات كوزدەرىنىڭ تۇبىنە جەتۋگە تىرىساتىندار ازايىپ بارادى. سايا­ساتكەرلەر، بيزنەسمەندەر عانا ەمەس، تاك­سي جۇرگىزۋشىلەرى، ءۇي شارۋاسىنداعى ايەل­­دەردىڭ از عانا ۋاقىت ىشىندە ۆيرۋ­سو­­لوگقا اينالىپ كەتكەنىن كورىپ ءجۇرمىز. كو­روناۆيرۋسقا قاتىستى جالعان اقپارات اعىمى پاندەمياعا اينالدى. كەيبىرەۋلەر بۇل قۇبىلىستى INFODEMY دەپ اتادى. ونىڭ تارالۋ كوزدەرى Facebook پەن Telegram-داعى جالعان اككۋانتتار، جال­عان youtube ارنالارى. بىرەۋلەر Whatsapp ارقىلى كوروناۆيرۋستىق پاندە­ميا دۇ­نيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ءبىر ءتۇرى، ال 5G ۇيالى بايلانىسىنىڭ جاڭا بۋىنى ۆيرۋس­تار­دىڭ تارالۋى ءۇشىن اگرەسسورلارمەن ار­نايى جاسالدى دەگەن اقپاراتتاردى تاراتتى.

– مۇنى ينفوكوممۋنيكاتسيالىق تەح­­نولوگيالار عاسىرىندا توقتاتا ال­ماي­مىز عوي.

 – مەنىڭ ءوزىم دە وسىنداي حابارلامالار­دى ءجيى الامىن، ولاردىڭ كوپشىلىگى عى­لى­مي سيپاتقا باسىمدىق بەرگىسى كە­لە­دى. جالعان عىلىمدا عىلىمي فاك­تى­لەر بۇر­مالانىپ تۇسىندىرىلەدى، حالىق­ارا­لىق عىلىمي ورتاداعى كۇماندى بە­دەلى بار توپ­تاردىڭ دايەكتەمەلەرىنە جۇ­گى­نىپ، اڭعال توپتىڭ سەنبەسكە امالىن قال­دىرمايدى. بۇل شىندىقتى جەتكىزۋگە تى­رىساتىن شى­نايى عالىمداردىڭ سەنى­مىنە نۇقسان كەل­تىرەدى. قاۋىپتىڭ باسى – وسى. سالماقسىز، نە­گىزسىز اقپارلاردىڭ كەي­بىرەۋلەردىڭ كو­كەيىنە قونا كەتۋ سە­بە­بىن تۇسىنبەيمىن. كو­رونوۆيرۋس بۇل وتە قاۋىپتى دەرت، وعان ءسىز­دىڭ قانداي اقپا­راتقا سەنەتىنىڭىز، كون­س­پيرولوگيالىق تەو­ريالارعا بەيىم ەكەنىڭىز ماڭىزدى ەمەس. ونىڭ ماقساتى، بويىڭىزعا ەنىپ، ومىرلىك ماڭىزى بار اعزاڭىزعا اقاۋ ءتۇسىرۋ، ساۋ اعزانى مۇگەدەك اعزاعا اينالدىرۋ. بىزگە وسىنى تۇسىنەتىن كەز كەلدى.

– الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ قازاق­ستان­دىق، وزبەكستاندىق سەگمەنتتەرىندە كۆي-دەن ايىعۋعا سەبەپ بولاتىن ۇسى­نىس­تار جايلى كوپ ايتىلادى.

– ونداي اقپاراتتاردان حاباردارمىن. ادىراسپان، زىمبىرگە قاتىستى ايتارىم، ونىڭ پايداسى مەديتسينالىق دەڭگەيدە دالەلدەنگەن جوق. ال ساۋمال قىمىز ءتا­رىز­دى ءسۇت قىشقىلى باكتەريالارىمەن اشى­تىلماعان. قىمىز ءتىرى ءسۇت قىشقىلى باك­تە­ريالارىمەن اشىتىلعان. مەن العاش­قى­سىنا ەمەس، سوڭعىسىنا باسىمدىق بەرەر ەدىم. اشىتۋ پروتسەسى كەزىندە پايدالى فەرمەنتتەر، ۆ ءۆيتامينى توبى، ومەگا-3 قىشقىلى جانە انتيوكسيدانتتار پايدا بولادى. وسىلايشا اشىتىلعان ءسۇت ونىمدەرى ميللياردتاعان باكتەريالارعا، ءبىزدىڭ اسقازان-ىشەك جولدارىمىزدا ءومىر سۇرەتىن ۇساق تىرشىلىك يەلەرىنە اسەر ەتۋى مۇمكىن. ونىڭ ميكروبيوما دەگەن عى­لىمي اتاۋى بار، جالپى سالماعى 2،5 كيلوعا جەتەدى. كوپتەگەن عالىم ميكروبيومانى كوزگە كورىنبەيتىن، بىراق وتە ماڭىزدى ادام اعزاسى دەپ اتايدى. ءبىزدىڭ ميكروبيومانى قۇرايتىن ميكروبتاردىڭ كوپشىلىگى دەنساۋلىققا پايدالى. ولار تاعامدى سىڭىرۋگە، ودان پايدالى زاتتاردى الۋعا جانە زياندى توكسيندەردى كەتىرۋگە كومەكتەسەدى. بۇل سەمىزدىك، اللەرگيا جانە سوزىلمالى اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋعا كومەكتەسەدى. ىشەكتەردەن باسقا، ولار باسقا قۋىس مۇشەلەردە، مىسالى برونحتاردا، اۋىز قۋىسىندا، جاتىردا جانە ءزار شىعارۋ جولدارىندا كەزدەسەدى. ميكروبيومانىڭ دۇرىس تەپە-تەڭدىگىن ساقتاۋ ءۇشىن ىشەك باكتەريالارىنىڭ وسۋىنە تىڭايتقىش بولاتىن كوكونىستەر مەن جەمىستەردى ۇنەمى تۇتىنۋدى قاجەت ەتەدى. ەگەر كۇندەلىكتى اس مازىرىنە قىمىز قوسىلسا، پايدالى باكتەريالاردى ودان ءارى نىعايتۋعا بولادى. وسىلايشا ءبىز ءوزىمىزدى تەك كوروناۆيرۋستان عانا ەمەس، سونىمەن قاتار كوپتەگەن اۋرۋدان دا قورعاي الامىز.

– التى ايدان بەرى كوروناۆيرۋس پان­دەمياسىمەن ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. ادامزات كوروناۆيرۋسپەن كۇرەستە جە­ڭىسكە جەتە مە؟

– اتاقتى ميكروبيولوگ، نوبەل سىي­لى­عىنىڭ لاۋرەاتى دجوشۋا لەدەربەرگ ايتقانداي، ميكروورگانيزمدەر سانى جا­عىنان بىزدەن اسىپ تۇسەدى، بىراق ءبىز ساق­تىقپەن ءومىر سۇرەمىز، وكىنىشكە قاراي كوپ ادام مۇنى ەسكەرە بەرمەيدى. ۆيرۋستاردىڭ باعىتى بىزگە قاراعاندا اناعۇرلىم تە­رەڭگە باعدارلانعانىن ەندى ءتۇسىنىپ وتىر­مىز. ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن ولار وزگەرەدى، بە­يىمدەلەدى، ال كوبىمىز سەنىمدەرىمىز بەن كۇندەلىكتى ادەتتەرىمىزدى وزگەرتۋدەن باس تارتامىز. بىزگە ۇنەمى اراقاشىقتىقتى ساق­تاۋ، ماسكا تاعۋ نەمەسە وقشاۋلانۋ قا­جەتتىلىگى ەسكەرتىلەدى. بۇل ەسكەرتۋلەردىڭ ارتىندا ادام ءومىرى، باستىڭ اماندىعى تۇر. ميلليون ماسكا، وكپەنى جاساندى تۇردە جەلدەتەتىن اپپاراتتىڭ قۇنى ءبىر عانا اۆيالاينەردىڭ باعاسىمەن بىردەي. قازىر حالىقارالىق اۋە ۇشاقتارى ۇشۋىن توقتاتتى. بىراق ساقتىق شارالارى تۋرالى ەسكەرتپەلەردى ءالى دە جۇرە تىڭدايمىز. سو­لاي بولا تۇرا پاندەميامەن كۇرەستە ءوز قالاۋىمىز بەن وپتيميزمىمىزگە ۇمىتتەنە بەرەمىن.

40 جىلدان بەرى يممۋنولوگيا سالاسىندا ءجۇرمىن. ءومىرىمدى ادامنىڭ يممۋن تاپشىلىعى ۆيرۋسى – سپيد-پەن كۇ­رەسۋگە ارنادىم. سپيد-ءتىڭ سەبەپتەرىن ءتۇ­سىنۋ ءۇشىن عالىمدارعا بىرنەشە جىل قا­جەت بولدى، ۆيرۋستىڭ گەنەتيكالىق قۇ­رىلىمىن اشۋ ون شاقتى جىلعا سوزىل­دى. وعان قارسى ۆاكتسينا ءالى جوق. ال كوروناۆيرۋستى زەرتتەۋدەگى عىلىمي جە­تىس­تىكتەرگە قاراپ شۇكىر دەۋگە بولادى. پاندەميا باستالعاننان سوڭ بىرنەشە اپتا ىشىندە كوروناۆيرۋستىڭ گەنەتيكالىق قۇرىلىمىنىڭ شيفرىندەگى جۇمباقتاردى شەشتىك. بۇل قاتەرلى ۆيرۋسپەن قالاي كۇ­رەسۋدىڭ جولدارىن كورسەتىپ بەردى. ناتي­جەسىندە، دەرتتىڭ تىرناعىنا ءىلىنىپ قالعان زامانداستارىمىزدى اجالدان اراشالاپ الۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. دەرتتىڭ تارا­لۋىن توق­تاتاتىن ۆاكتسينا الداعى بىرنەشە ايدا جاسالادى دەپ ايتۋعا نەگىز بار. كو­رو­ناۆيرۋسقا قارسى پرەپاراتتاردى جاساۋ­دىڭ ماڭىزدى پەرسپەكتيۆالارى بار. بۇل ماسەلەدە ءالى دە كوپ تۇسىنىكسىزدىك بار، بى­راق سovid-19 ۆاكتسينالارى مەن ەم­دەۋ سا­لاسىنداعى كەيىنگى جاڭالىقتار قۋانتادى.

ۇمىتتەندىرەتىن ەكىنشى ماسەلە – ايتۆ ۆيرۋسىمەن سالىستىرعاندا، كوروناۆيرۋس ومىرشەڭ ەمەس. ايتۆ جۇقتىرعان پاتسيەنت­تەر ەشقاشان ودان تولىقتاي ارىلا المايدى. قازىرگى كوروناۆيرۋستىڭ ادام اعزاسىنا قوناقتايتىن ۋاقىتى شامامەن 3 اپتا، بۇل مەرزىمدە دەرتتەن ايىعىپ شىعادى. ياعني جاعداي ابدەن رەتتەلگەن. نيۋ-يوركتى الا­­يىق. وسىدان بىرنەشە اي بۇرىن بۇل مەگاپوليس پاندەميانىڭ وشاعى بولدى، كۇن سايىن 800 ادام قايتىس بولادى. قالادا اۋرۋحانا توسەكتەرى جەت­كىلىكسىز بولعاندىقتان، ورتالىق ساياباقتا شاتىرلى قالاشىق قۇرىلدى. نيۋ-يورك بۇگىن كوروناۆيرۋستىڭ ءولىمىن نولدىك دەڭگەيگە دەيىن ءتۇسىردى. حالقى تىعىز ۇل­كەن مەگاپوليس بۇعان قارسى تۇرسا، وندا بۇل كۇش الەمدەگى كەز كەلگەن قالانىڭ جا­نە ەلدىڭ قولىندا دەپ ايتۋعا بولادى. پاندەميامەن كۇرەسۋدىڭ قيىنشىلىعى – ادامزات قازىرگى كوروناۆيرۋسپەن ەشقاشان كەزدەسپەگەن. بىردە-ءبىر ادامدا يممۋندىق قورعانىس جوق، ادامنىڭ اعزاسى ونىمەن كۇرەسۋگە دايىن بولمادى، دەنساۋلىعىندا اقاۋ بارلار ءبىرىنشى بولىپ جۇقتىردى، ءتىرى قالعاندار يممۋندىق قورعانىس جاسادى.

عالىمدار ۇجىمدىق قورعانىس ءۇشىن كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسىنان حا­لىق­تىڭ 40 پايىزعا جۋىعى اۋىرسا، جەت­كى­لىكتى دەپ سانايدى. ەگەر ءبىز وسىعان ۆاكتسينانى دا­مىتۋدىڭ جاقىن قالعانىن قوساتىن بول­ساق، وندا ءبىز يممۋندىق انتيدەنەنى قا­لىپتاستىرۋعا بىرتىندەپ جاقىنداپ كەلە­مىز دەپ بولجاۋعا بولادى. سوندىقتان مەن كەز كەلگەن قوعامدىق جەردە ماسكا تاعۋدى جالعاستىرا بەرەمىن، ادامداردان، اسىرەسە ۇيدەن اۋلاق بولامىن، ال اۋرۋ بەل­گىلەرى پايدا بولعان جاعدايدا ءوزىمدى وقشاۋلاۋعا تىرىسامىن. سىزدەردى دە سوعان شاقىرامىن.

 

اڭگىمەلەسكەن

گۇلبارشىن ايتجانبايقىزى،

«ەgemen Qazaqstan»

 

الماتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ءدۇبىرلى «دالا ديدارى»

ونەر • بۇگىن، 08:34

تۇيە كوتەرگەن تيمۋر

ايماقتار • بۇگىن، 08:32

جىگەر جانىعان جۇزدەسۋ

ساياسات • بۇگىن، 08:26

ۆاكتسينالاۋ – ماڭىزدى مىندەت

ۇكىمەت • بۇگىن، 08:17

قاراعاندىدا كارانتين كۇشەيتىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 08:09

بيزنەستە ايەلدەردىڭ ۇلەسى قانداي؟

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:59

URKER ۇسىنعان ۇزدىكتەر

ونەر • بۇگىن، 07:57

كوروناۆيرۋس باسەڭدەر ەمەس

الەم • بۇگىن، 07:56

كەشىرىم ايى كەلدى

رۋحانيات • بۇگىن، 07:50

ءۇشىنشى بەسجىلدىق: مەجە مەن مىندەت

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:35

بايراعى بيىك باعزى ونەر

رۋحانيات • بۇگىن، 07:33

ەكى الپاۋىتتىڭ ايقاسى

بوكس • بۇگىن، 07:25

پاۆلوداردا جاعداي كۇردەلەنە ءتۇستى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 07:21

ورازانىڭ ءار ءساتى ساۋاپ

رۋحانيات • كەشە

ءسوزدىڭ جەتى بوياۋى

تانىم • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار