حاتتىڭ تولە بيدىكى ەكەنىنە كۇمان جوق. سەبەبى, جوعارىدا ايتىلعانداي, تولە بي سول تۇستا ۇلى ءجۇزدى بيلەپ وتىرعان بىردەن-ءبىر ادام بولاتىن. حاتتىڭ باسى: «ءبىز, تولە بي, قويگەلدى, تاۋلىك, ساسىق بي, قۇتتىباي, جانگەلدى جانە كۇيزەمەس» دەپ باستالۋىنىڭ ءوزى حات يەسى تولە بي ەكەندىگىن بايقاتىپ تۇر.
جوڭعار اسكەرلەرىنىڭ 1710-1711 جىلدارى قازاقستان جەرىنە باسىپ كىرۋى حالقىمىزعا ادام ايتقىسىز قايعى-قاسىرەت اكەلدى. ولار قازاقتاردىڭ جايىلىمدارى مەن مال-مۇلكىن تارتىپ الىپ, كەيدە تۇگەلدەي ءبىر رۋلار مەن اۋىلداردى قىرىپ كەتىپ وتىردى.
1717 جىلى قايىپ پەن ابىلقايىر 30 مىڭ اسكەرمەن جوڭعار حاندىعىنا قارسى ءىرى جورىق جاسادى. بىراق اياكوز وزەنىندە قازاق جاساقتارى ويسىراي جەڭىلدى. تۇپنۇسقا دەرەكتەردە كورسەتىلگەندەي, 1718 جىلدىڭ كوكتەمىندە جوڭعار اسكەرلەرى تۇركىستان ماڭىندا بوگەن, شايان جانە ارىس وزەندەرىندە «قازاقتاردى تاعى دا قىردى». تالاس, بورالداي, شىرشىق, سىرداريا وزەندەرىنەن وتكەن كەزدە دە تالاي ادام ءولدى. قازاق رۋلارى سىرداريانىڭ ارعى بەتىندە عانا باس ساۋعالاي الامىز با دەگەن دامەمەن سوعان قاراي شۇبىردى...
قازاقتاردىڭ كوزى 1755 جىلى تسين پاتشالىعى جوڭعارلاردى جاۋلاپ الىپ, ءبىرجولا كۇيرەتكەننەن كەيىن عانا اشىلدى دەۋگە بولادى. جوڭعار حاندىعىن ساقتاپ قالۋعا تىرىسقان ءامىرسانا, قاساقشيرا سياقتى جوڭعار اقسۇيەكتەرىنىڭ قازاق جەرىن پانالاعانى جانە تسين بيلىگى اسكەري كۇشتەرىنىڭ ولاردى تۇتقىنداۋ ماقساتىمەن قازاق جەرىنە كەلگەنى تاريحتان بەلگىلى. قىتاي دەرەكتەرىندە ۇشىراساتىن قازاق حاندىعى جانە ونىڭ كورنەكتى وكىلدەرى ابىلاي حان مەن تولە بي سياقتى تاريحي تۇلعالار تۋرالى قۇجاتتار وسىنداي جايتتارعا بايلانىستى پايدا بولعان دەۋگە نەگىز بار.
قىتاي دەرەكتەرىندەگى ەلىمىز تاريحىنا بايلانىستى قۇندى مالىمەتتەرمەن جەتە تانىسۋدىڭ مۇمكىندىگىنە ءبىز رەسپۋبليكامىز ەگەمەندىگىن الىپ, وشكەنى جانىپ, ولگەنى تىرىلە باستاعان كەزدە عانا قول جەتكىزدىك. ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ تىكەلەي باستاماشىلىعىمەن ىسكە اسقان «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى شەڭبەرىندە شەتەلدەگى قازاق تاريحى مەن مادەنيەتىنە قاتىستى دەرەكتەردى ەلگە اكەلۋ, اۋدارۋ جانە زەرتتەۋ ماقساتىندا قىرۋار جۇمىستار اتقارىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە تولە بيگە قاتىستى دەرەكتەمەلەرمەن دە تانىسۋعا مۇمكىندىك الىپ وتىرمىز.
ونداي ماعلۇماتتاردىڭ ءبىرازى ءبىزدىڭ ينستيتۋت ماماندارى باسپادان شىعارعان «قازاقستان تاريحى تۋرالى قىتاي دەرەكتەمەلەرىنىڭ» بەس تومدىعىنا ەنگىزىلدى. سوڭعى جىلدارى قازاقستان مەن قحر اراسىنداعى مادەني بايلانىستاردىڭ ارتۋىنا وراي پەكيندەگى ءبىرىنشى تاريح مۇراعاتى مەن شىعىستانۋ ينستيتۋتى «قىتاي-قازاقستان قارىم-قاتىناستارىنا بايلانىستى تسين داۋىرىندەگى مۇراعات قۇجاتتارىنىڭ جيناعى» اتتى ەكى تومدىق فاكسيميلە نۇسقانى پەكيندە شىعاردى. قازىرگە دەيىن وسى ەكى تومدىققا ەنگىزىلگەن 700-دەي قۇجاتتىڭ ءبىر ءبولىمى «قازاق حاندىعى مەن تسين پاتشالىعىنىڭ ساۋدا قاتىناستارى تۋرالى قىتاي مۇراعات قۇجاتتارى» جانە «قازاق حاندىعى مەن تسين پاتشالىعىنىڭ ساياسي ديپلوماتيالىق قاتىناستارى تۋرالى قىتاي مۇراعات قۇجاتتارى» دەگەن اتپەن ءتورت توم بولىپ جارىق كورىپ, وقىرماندارعا ۇسىنىلدى. وسى ەڭبەكتەردەگى تولە بيگە قاتىستى مالىمەتتەرمەن تانىسا وتىرىپ, تاريحي دارا تۇلعانىڭ كەلبەتىن كوز الدىمىزعا ەلەستەتەمىز.
«قىتايدىڭ ءبىرىنشى تاريحي مۇراعاتىنداعى قۇجاتتار» جاريالانعانعا دەيىن عىلىمي اينالىمدا بولعان تاريحي شىعارمانىڭ ءبىرى «پاتشا بەكىتكەن پاتشالىعىمىزعا قاراستى باتىس ولكەنىڭ كارتالارى مەن سيپاتتامالارىندا» تولە بي جانە ونىڭ ەلى مەن جەرى تۋرالى بىلاي جازىلعان: «وڭ قانات قازاقتارىنىڭ جەرى شىعىس جاعىنداعى سول بولىك قازاقتارىنان ەكى مىڭ لي شالعايداعى سولتۇستىك جاعى ورىستارمەن شەكتەسەدى. وڭتۇستىك باتىسى تاشكەنتپەن شەكارالاسادى. بۇل ۇلىس « ۇلى ءجۇز» دەپ اتالادى. حانىنىڭ ەسىمى – ابىلەز. ولاردىڭ تولە بي, قويگەلدى, ساسىق بي ىسپەتتى ءتورت باتىرى بار. ابىلەز حان تاشكەنت قالاسىندا تۇرادى. ول ەل باسقارۋعا قىرسىز بولعاندىقتان, جۇرتىن نەگىزىنەن تولە بي باسقارادى».
بۇل جولداردان ۇلى ءجۇزدىڭ ابىلەز اتتى حانى بولعانمەن ناقتى بيلىكتىڭ تولە ءبيدىڭ قولىندا ەكەنىن اڭعارامىز. وسى ماسەلە تۋرالى ءارى قاراي: «بۇل كەزدە تولە بي جانە ونىڭ قاۋىمى تاشكەنتتىك تۇرجاننىڭ كىسىلەرىمەن سوعىسىپ, ءبىرىن-ءبىرى الا الماي, ۇزاق تەكەتىرەس سوعىس جاساپ جاتقان كەز بولاتىن. ءسويتىپ, تولە بي جانە ونىڭ ادامدارى ءبىر جاعىنان ادىلەتكە مويىنسۇنسا, ەندى ءبىر جاعىنان ايباتىمىزدان سەسكەنىپ ءبىزدىڭ قوسىننىڭ الدىنا كەلىپ ات تارتۋ ەتتى», دەپ جازىلعان.
وسى ەكى وقيعادا دا تولە بي نەگىزگى تۇلعا رەتىندە سۋرەتتەلگەن. ال ۇلى ءجۇز حانى دەپ كورسەتىلگەن ابىلەزدىڭ اتى بۇل وقيعادا اتالمايدى. سول سياقتى, تسين پاتشالىعى وكىلدەرىمەن بولعان كەزدەسۋ كەزىندەگى ديپلوماتيالىق ماقساتتاعى سۇحباتتى تاعى دا تولە بي جۇرگىزگەن. ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ بولاشاق بەتالىسى مەن باعىت-باعدارىن شەبەر بەينەلەپ وتكەن. تولە بي سۇحبات ۇستىندە تسيانلۋن پاتشاعا ءوزىنىڭ ولارعا ەلشى جىبەرۋ ويى جايلى دا ايتىپ وتەدى. ادەتتە, مۇنداي جۇمىستاردى حاندار بەلگىلەۋگە ءتيىس, ال مۇندا تولە بي حانسىز-اق ءوز الدىنا شەشىم قابىلدايدى. قىتايعا ەلشى جىبەرۋدە دە تولە ءبيدىڭ اتى اتالادى. تاريحي قۇجاتتا ول تۋرالى: «23-جىلى (1758 ج.), تولە بي ءوز ۇلى جولان مەن قويگەلدىنىڭ ءىنىسى بۇسىرماندى استاناعا ەلشىلىككە جىبەردى. ولارعا پانشانداعى تسزينتسزي تاۋىنداعى سارايدا مول قۇرمەت كورسەتىلدى, ونان كەيىن ولار نانيۋاندا اسكەري ونەردى كوردى جانە وت شاشۋدى تاماشالادى», دەلىنگەن. سول تۇستا ءوزىن اسپان استىنداعى بارلىق ەلدىڭ يەسى دەپ سانايتىن تسين پاتشاسى تسيانلۋن تولە بيگە ۇلكەن قۇرمەت كورسەتكەن. ادەتتە, ءبىر ەلدىڭ ەلشىسىنە كورسەتىلگەن سىي سول ەل مەن سول جۇرتتىڭ باسشىسىنا دا كورسەتىلگەن قۇرمەت دەپ ەسەپتەلەدى. سول سەبەپتى جولان مەن تولە بي ەلشىسىنە قىتاي استاناسىنداعى جوعارى دەڭگەيلى قۇرمەت پەن جاسالعان سىي-سياپاتتار تولە بي مەن ونىڭ ەلىنە جاسالعان قۇرمەت تە ەدى دەپ باعالاۋعا بولادى.
تولە ءبيدىڭ كوسەمدىك كەلبەتى تۋرالى ماعلۇماتتار سوڭعى جىلدارى پەكين مۇراعات قورلارىنان تابىلعان قۇجاتتاردا دا ساقتالعان. سونىڭ ىشىندە 1755 جىلدىڭ 17 قىركۇيەگىنە گەنەرال بانديگە باتىس قازاق, ياعني ۇلى ءجۇز قازاقتارىنىڭ ەلشىسى جەتكىزگەن ءبىر حاتتان دا بايقالادى. ءمانجۋ تىلىندەگى بۇل حاتتا بىلاي دەلىنگەن: «ءبىز, تولە بي, قويگەلدى, تاۋلىك, ساسىق بي, قۇتتىباي, جانگەلدى جانە كۇيزەمەس حاتنامامىزدى جىبەرىپ وتىرمىز: بۇرىن, گالدان-تسەرەن زامانىندا ءۇش ءجۇزىمىز دە سوعىستان اۋلاق بولىپ, شات-شادىمان ءومىر سۇرگەن ەدى. كەيىنىرەك ويراتتاردىڭ ءتورت بولىگى ءبىر-بىرىمەن جاۋلاسىپ, ءبىر-بىرىنە شابۋىلداپ, ەل-جۇرتى ميشا شاشىلدى. سول كەزدە بوسقىندار «ويراتتار كەلىپ سەندەردى توناماقشى» دەگەندى جەتكىزدى. ول حاباردى ەستي سالا, ءبىز اتقا قونىپ, ولارعا قارسى ۇمتىلدىق تا قونىسىن بارىمتالادىق. سوعىس باستالعاننان بەرى ەلىمىز جاۋىنگەرلەرىنىڭ اتتارى ءبىر ساتكە دە دامىلداماي كەلەدى. سىزدەر قازىر ءبىزدىڭ ەسكى جۇرتىمىزعا كەلىپ بەكىنگەن ەكەنسىزدەر, مۇنى ەستىپ قۋانىشتامىز. گالدان-تسەرەننىڭ زامانى قايتىپ كەلەر دەگەن ويمەن ەلدەگىلەر ءوز جۇرتتارىمىزعا جەكە-جەكە ورالساق دەپ تىلەك بىلدىرۋدە, وعان قوسا تاعى ءبىر ايتارىمىز: ءبىز سىزدەردەن تاشكەنتكە تاعايىندالاتىن «اكىم» مەن «حارحان» سىندى لاۋازىم-مانساپتار يەلەرىن الىپ كەتۋدى وتىنەمىز. ولار قالسا ارامىزعا ىرىتكى سالىپ, كەلەڭسىزدىك تۋدىرادى. ودان دا بۇدان بىلاي ءبىر-بىرىمىزگە وسىلاي ەلشى جىبەرىپ تۇرعانىمىز ءجون. وسى حاتىمىزدان باسقا, سىزدەرگە ەلشىلەرىمىزدىڭ ءبىرى اۋىزشا سالەمىمىزدى دە جەتكىزەدى».
حاتتىڭ تولە بيدىكى ەكەنىنە كۇمان جوق. سەبەبى, جوعارىدا ايتىلعانداي, تولە بي سول تۇستا ۇلى ءجۇزدى بيلەپ وتىرعان بىردەن-ءبىر ادام بولاتىن. حاتتىڭ باسى: «ءبىز, تولە بي, قويگەلدى, تاۋلىك, ساسىق بي, قۇتتىباي, جانگەلدى جانە كۇيزەمەس» دەپ باستالۋىنىڭ ءوزى حات يەسى تولە بي ەكەندىگىن بايقاتىپ تۇر. كوپتى كورگەن ويشىل دا ءباھادۇر قارت ءوز ءسوزىن وتكەن داۋىردەگى گالدان-تسەرەن زامانىنداعى بەيبىت ءبىر زامان تۋرالى باستاي كەلە, سوڭعى كەزدە جوڭعار حاندىعىندا ورىن العان الاساپىران وقيعالاردىڭ قازاق ەلىنە تۋدىرعان زارداپتارى مەن قازاق-جوڭعار قارىم-قاتىناسىندا بولعان وزگەرىستەردى تىلگە تيەك ەتكەن. بۇنى وتە ماڭىزدى مالىمەت دەپ ويلايمىز.
بۇدان دا ماڭىزدىسى حاتتاعى «سىزدەر ءبىزدىڭ ەسكى جۇرتىمىزعا كەلىپ بەكىنگەن ەكەنسىزدەر, مۇنى ەستىپ اسا قۋانىشتامىز. گالدان-تسەرەننىڭ زامانى قايتىپ كەلەر دەگەن ويمەن ەلدەگىلەر جەكە-جەكە ءوز جۇرتتارىنا ورالساق دەپ تىلەك بىلدىرۋدە» دەگەن جولدار. سەبەبى, «اقتابان شۇبىرىندى» كەزىندە قازاقتاردىڭ ءبىراز قونىستارىنان ايىرىلىپ قالعانى بەلگىلى. ال تسين پاتشالىعى جوڭعار حاندىعىن تالقانداپ جويعاننان كەيىن جوڭعارلار يەلىگىندەگى جەرلەردى ءوز يەلىگىنە اينالدىرۋعا ارەكەتتەنىپ, ولاردىڭ بۇدان شامالى بۇرىن عانا قازاقتاردىڭ جەرى بولعانىن ەسكەرۋسىز قالدىردى. تولە بي «گالدان-تسەرەننىڭ زامانى قايتىپ كەلەر دەگەن ويمەن ەلدەگىلەر جەكە-جەكە ءوز جۇرتتارىمىزعا ورالساق دەپ تىلەك بىلدىرۋدە» دەگەن ءبىر اۋىز ءسوزى ارقىلى كەزىندە جوڭعارلار جاۋلاپ العان, ەندى تسين پاتشالىعى ءوز يەلىگىنە الۋعا ۇمتىلعان جەردىڭ باسقا ەشكىمنىڭ دە جەرى ەمەس, تەك قازاقتاردىڭ جەرى ەكەندىگىن, سول سەبەپتى قازاقتاردىڭ ول جاققا جەدەل كوشىپ بارىپ, قونىستانۋى كەرەك ەكەنىن تسين پاتشالىعىنا ەسكەرتىپ وتىر. حاتتا كورسەتىلگەندەي, تولە بي تسين پاتشالىعىنان, سونداي-اق, جوڭعارلار تاشكەنتكە بيلىك جۇرگىزگەن كەزدە تاعايىندالعان «اكىم» مەن «حارحان» سىندى لاۋازىم-مانساپ يەلەرىن بۇدان بىلاي وندا تاعايىنداماۋدى ەسكەرتكەن. مۇنى تولە بي سىندى ۇلى تۇلعانىڭ ەلىنىڭ ازاتتىعى جولىندا اتقارعان ەلەۋلى ەڭبەكتەرىنىڭ ءبىرى دەپ ەسەپتەيمىز.
وسى جانە باسقا دا جايتتاردان تولە ءبيدىڭ قازاق ەلى مەن جەرىن ساقتاپ قالۋ جولىندا ەرەكشە ەڭبەك ەتكەن پاراساتتى تۇلعا بولعانىنا تاعى ءبىر رەت كوز جەتكىزەمىز. قۇجاتتا ولار تولە ءبيدىڭ ەلشىسى «تەمىرجاننان سۇراپ ەدىك, ول حات ىشىندە جازىلعان سوزدەرگە ۇقساس جاۋاپ بەرىپ: «ويراتتار تابيعاتىنان وتىرىكشى بولعاندىقتان, كوسەمدەرىمىز ولارعا سەنبەي, بىزگە شىندىقتى كوزدەرىمىزبەن كورۋدى تاپسىرعان. كورگەن-بىلگەندەرىمىز ويراتتاردىڭ ايتقاندارىمەن ساي كەلەر بولسا, كوسەمدەرىمىزدىڭ وزدەرى-اق قۋانا-قۋانا سىي-سياپاتتارىن اكەلىپ امبان (مانجۋشە مانساپ اتى – ءا.د.) سىزدەرگە ءۇش مارتە سالەم بەرۋ سالتىن اتقارار ەدى» دەگەن. دەمەك, تولە بي حات جازۋمەن قاتار اۋىزەكى سالەمىن جەتكىزۋدى دە پايدالانعان. وسىنىڭ ءوزى تولە ءبيدىڭ ديپلوماتيالىق قىرىن دا كورسەتىپ تۇر.
تولە ءبيدىڭ تۇلعالىق كەلبەتى كەلەسى قۇجاتتان دا كورىنەدى. 1758 جىلعى 5 قىركۇيەكتە جازىلعان بۇل دەرەكتە جوڭعاريادان قاشىپ تاشكەنتتى پانالاعان قاساقشيرا اتتى جوڭعار اقسۇيەگىن تسين پاتشاسىنىڭ ەكى اسكەريى – موڭعولداي مەن حەشاننىڭ قۋىپ بارىپ, ولاردى سوندا ءوز كوزدەرىمەن كورگەندەرى جازىلعان. ولار مانكەنتكە, ودان ءارى شىمكەنتكە, ودان سوڭ تاشكەنتكە بارىپ قايتقان. قۇجاتتاعى تولە بي تۋرالى مالىمەتتەر تومەندەگىدەي: «ءبىز تاشكەنت جەرىنە جەتكەندە ساسىق بي باتىر 40-تان استام ادامىن باستاپ, الدىمىزدان قىمىز الىپ شىقتى. ءبىز ساسىق بيگە: «سىزدەردىڭ باتىس بولىگى قازاقتارى ىشىندە كىم تاشكەنت قالاسىنىڭ باستىعى سانالادى؟ سىزدەردە قانشا باتىر بار؟ ولار كىمدەر؟» دەپ سۇراپ ەدىك, ساسىق بي: «ءبىزدىڭ تاشكەنت قالاسىندا تۇراتىن ابىلەز حان باتىس بولىك قازاقتارىنىڭ بيلەۋشىسى. باتىرلاردان تولە بي, قويگەلدى جانە مەن ءوزىم بارمىن. تىلەۋكەنىڭ ورنىن كىم باساتىندىعى ءالى بەلگىسىز (ول وسىدان شامالى ۋاقىت بۇرىن قايتىس بولعان – ءا.د.). تولە بي وسى جەردەن وڭتۇستىككە قاراي 100 شاقىرىم جەردە. ال قويگەلدى وسىدان سولتۇستىكتە جاقىن ماڭدا تۇرادى.
تاشكەنت قالاسىندا مولداسامشى, شادا جانە تۇرجان ەسىمدى ءۇش قوجا بار, ولار سارتتاردى ءبولىپ باسقارادى. تۇرجان مەن شادا قالانىڭ وڭتۇستىگىندە تۇرادى, ال ابىلەز حانىمىز بەن مولداسامشى قوجا قالانىڭ سولتۇستىگىندە. ء[ۇش قوجا ىشىندە] تەك تۇرجان عانا قازاقتارمەن تالاسىپ-تارتىسىپ وتىر. ەرتەڭ مەن سىزدەردى قازاقتىڭ حانىنا ەرتىپ بارايىن» دەدى. 13-كۇنى, ءبىز ساسىق بيمەن تاشكەنت قالاسىنا كىرىپ, ابىلەز حان, قويگەلدى باتىر جانە سارتتاردىڭ قوجاسى مولداسامشى سەكىلدى كىسىلەرمەن كەزدەستىك. ۇشىراسقان شاقتا ءبىز, امبان ءسىزدىڭ تاپسىرماڭىز بويىنشا ولارعا ءمور باسىلىپ اپارعان حاتتى جەتكىزىپ, وقىپ بەردىك, سونداي-اق, وسىندا كەلگەن ماقساتىمىزدى, ياعني وپاسىز قاراقشى قاساقشيرانى تۇتقىنداۋعا كەلگەنىمىزدى مالىمدەدىك. ابىلەز حان مەن بارلىق باتىر, قوجالار ءبىر اۋىزدان: «سىزدەر ايتقان وپاسىز قاراقشىلار شىنىندا دا بىزگە كەلگەن جوق. ەگەر ولار بىزدە بولسا, قالايشا سىزدەردەن جاسىرىپ الىپ قالماقپىز! قازاق جەرىندەگى بارلىق ىستەر تولە ءبيدىڭ باسشىلىعىمەن شەشىلەدى. ەرتەڭ تولە ءبيدىڭ ءوزى وسىندا كەلمەك. ءبىز باس قوسىپ اقىلداسقاننان كەيىن, سىزدەرمەن كەزدەسىپ, ءبىر كەلىسىمگە كەلەيىك».
كورىپ وتىرعانىمىزداي مۇندا دا «قازاق جەرىن بارلىق ىستەر تولە ءبيدىڭ باسشىلىعىمەن شەشىلەدى» دەلىنگەن مالىمەت قايتالانعان.
قۇجات ءماتىنىنىڭ كەلەسى ءبىر تۇسىندا: «14-ىندە ءبىر كۇن كۇتىپ ەدىك, تولە بي كەلمەدى. 15-كۇنى ءبىز, موڭعولداي مەن حەشان ەكەۋمىز تولە ءبيدىڭ تۇرعان جەرىنە بارىپ, وعان بولعان جايتتاردىڭ ءمان-جايىن انىقتاپ ءتۇسىندىرىپ بەردىك. سول كۇنى, تولە بي ەكەۋمىزبەن بىرگە اتتانىپ, ءتۇن ورتاسىندا [تاشكەنتتىڭ ماڭىنا] جەتتىك. 16-كۇنى, قازاقتاردىڭ ابىلەز حانى مەن تولە بي, قويگەلدى جانە ساسىق بي سىندى باتىرلارى [تاشكەنتتە] باس قوسىپ, سونان سوڭ ولار قالادان كەلىپ بىزبەن كەزدەستى. ولار بىزگە مىنانى ايتتى: «ءبىز, قازاقتار, بۇرىننان ۇلىق پاتشامەن قارىم-قاتىناستا بولىپ, سول ارقىلى بەيبىت ءومىر سۇرسەك دەگەن نيەتتە بولعانبىز. امال قانشا, ارامىزدا جوڭعارلار بولىپ, مۇنداي قارىم-قاتىناس ورنايتىنداي مۇمكىندىك بولمادى. بۇگىن, مىنە, ۇلىق پاتشانىڭ تالاسقا جەتكەن ارمياسىنان ءبىزدىڭ ۇلى ءجۇز قازاق جەرىنە ەلشى جىبەرىلىپ, قاساقشيرا سەكىلدى وپاسىز قاراقشىلاردى تۇتقىنداساق دەگەن تالاپتارىمەن بىرگە, بىزبەن قارىم-قاتىناس ورناتساق دەگەن نيەتتەرىن ءبىلدىرىپ وتىر. مۇنى ەستىپ, قازاقتىڭ ۇلى ءجۇزىنىڭ بارشا ەلى ريزا بولدىق. ال وپاسىز قاراقشى قاساقشيرا ىسپەتتىلەر ءبىزدىڭ جەرگە كەلگەن جوق. ءبىز ۇلىق پاتشاعا بارىپ سالەم بەرىپ, ونىمەن جۇزدەسسەك دەگەن ويدامىز. الايدا, تولە ءبيدىڭ جاسى 83-كە كەلدى, قويگەلدى بولسا, ول دا 70 جاسقا تولعان, سوندىقتان ولار ۇزاق جول جۇرە المايدى. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, اقىلداسا كەلە ءبىز, ابىلەز, تولە بي, قويگەلدى جانە ساسىق بي, تولە ءبيدىڭ ۇلى جولان مەن قويگەلدىنىڭ اتالاس باۋىرى بوسۇرماندى ەلشى ەتىپ جىبەرىپ, اتىمىزدان پاتشامەن ديدارلاسىپ كەلسىن دەگەن شەشىمگە كەلدىك» دەلىنگەن.
قىتاي مۇراعات قۇجاتتارىندا تولە ءبيدى تەرەڭدەي زەرتتەۋ مەن تانۋىمىزعا كومەكتەسە الاتىن وسىنداي ناقتى ءارى جان-جاقتى ماعلۇماتتار بار.
ءسوز سوڭىندا قۇجاتتىڭ تولە بي تۋرالى سيپاتتاماسىن دا كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنعاندى ءجون كورىپ وتىرمىز. ءسوزدى تسين اسكەريىنىڭ اۋزىمەن بەرەر بولساق: ابىلەز – «حان» اتالعانىمەن, ءىس جۇزىندە ەشقانداي ناقتى ءىستى باسقارمايدى. باتىس بولىك قازاقتارى مەن تاشكەنت جەرىندەگى باسقارۋ ءىسىنىڭ بارلىعى تولە ءبيدىڭ قۇزىرىندا, وزگە باتىر قولباسشىلار مەن بۇقارالاردىڭ بارلىعى تولە ءبيدىڭ بيلىگىنە بويسۇنادى. ولاردىڭ جەرىنە بارعانداعى بايقاعانىمىز – تولە بي شىنىندا دا باتىل شەشىم قابىلداپ, ىستەردى تەز-تەز شەشىپ, ءبىزدى قىسقا ۋاقىت ىشىندە قايتارۋعا تالپىندى. ول ءبىزدىڭ «سارتتارمەن تاتۋلاسساڭىزدار» دەگەن ءسوزىمىزدى دە قابىل الىپ, الدىمەن بارىپ بىتىمگە كەلدى دەلىنگەن.
بۇل, ارينە, حالقىنىڭ قامىن ويلاعاندىقتان تۋعان ءىس ەكەنى ءسوزسىز. اتامىز قازاق: «سىرت كوز – سىنشى» دەيدى. بۇل تسين پاتشالىعىنىڭ موڭعولداي جانە حەشان ەسىمدى ەكى ءۋازىرىنىڭ تولە بيمەن ديدارلاسىپ, بىرگە بولىپ, ءبىراز ءىستى بىرلىكتە بەيبىت جولمەن شەشكەننەن كەيىنگى وعان بەرگەن باعاسى. شەتەل ەلشىسىن ءتانتى ەتكەن تولە بي بابامىزدىڭ جارقىن كەلبەتى, اقىل-پاراساتىمەن ماقتانامىز, ونىڭ بولمىسى بولەك كەلبەتىن ءار قازاق وزىنە ۇلگى تۇتۋى كەرەك.
ءيا, تولە ءبيدىڭ قازاق تاريحىنداعى ورنى بولەك. ول حالقى ءۇشىن ايانباي قىزمەت ەتتى. ويلاعانى جۇرتىنىڭ بىرلىگى بولدى.
بۇل قازاقتىڭ بالاسى,
تەگىندە نەنى كورمەگەن.
نەشە ءبىر جايساڭ داناسى,
شەشەن دە بولعان سوزبەنەن.
كوسەم دە بولعان ويمەنەن,
بىراق سونىڭ ءبارى دە
ىدىراپ جاتقان قازاقتىڭ,
قوسا المادى باستارىن.
مەن بولامىن دەگەندەر,
اقتامادى سەنىمدى.
كوكىرەك قاققان حانداردىڭ,
لاۋازىمعا تالاسى,
بىت-شىت قىلدى ەلىمدى,
بەرەكە-بىرلىك كەلمەستەن,
از دۇشپاننان جەڭىلىپ,
قايىستىردى بەلىمدى,
دەپ الاۋىزدىقتى كورىپ, اھ ۇردى. ودان كەيىنگى ابىلايلار دا, باسقالار دا قازاقتىڭ باسىن قوسا الماي زارلاپ كەتتى. قازاق الاۋىزدىقتان ەزىلگەن, شانشىلعان, تاپتالعان, كورمەگەنى جوق حالىق. تالاي رەت تاريح ساحناسىنان جويىلىپ تا كەتە جازدادى. مىنە, وسىنداي قاسىرەتتەن جۇرتتىڭ باسىن قوسىپ قۇتقارعان, ەل ەتۋدى, مەملەكەت بولىپ, وزگەلەرمەن تەرەزەسى تەڭ تۇرۋدى ىسكە اسىرۋدى اللا تاعالا نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ءناسىپ ەتىپتى. ەگەمەندىگىمىز ماڭگىلىك بولسىن. جاراتۋشى يەمىز ەلىمىزدىڭ بىرلىگىنە بەرەكە بەرسىن دەگىم كەلەدى.
ءابساتتار قاجى دەربىسالى,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى عىلىم جانە ءبىلىم مينيسترلىگى
ر.ب. سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
