كوپتىڭ ىشىندە الاسى دا, قۇلاسى دا بولاتىنى – ءومىر قاعيداسى. ءبىرازىمىز ەمتيحانداردان «ورتا» نە «ناشار» باعا الىپ, ونسىز دا نان مەن شايىمىزدى ارەڭ ايىراتىن ماردىمسىز شاكىرتاقىدان قاعىلىپ قالماۋدىڭ قامىمەن قاربالاسىپ جۇرسەك, ەندى ءبىرازىمىز الماتىنىڭ تاۋسىلماس قىزىعىنا دەن قويدىق. كەشكىلىك «بارىمىزدى كيىپ, باقانىمىزدى قولعا الىپ» دەگەندەي «قالىڭدىقتار قويماسى» اتانعان قىزدار ينستيتۋتى مەن شەتەل تىلدەرى ينستيتۋتىنىڭ جاتاقحانالارىن جاعالايمىز. ال ءۇشىنشى ءبىر توپ – ءبىلىم جولىندا بارلىق قىزىق اتاۋلىنى جيناپ قويىپ, وقۋ-ىزدەنۋدىڭ سوڭىنا شىراق الىپ تۇسكەندەر. ولاردىڭ ىشىندە بولات باباقوۆ, اقسەلەۋ سەيدىمبەك, قۇرمانعازى مۇستافين, سونان سوڭ وسى دۇيسەنبىنىڭ پەرنەبايى بار بولاتىن.
كوپتىڭ ىشىندە الاسى دا, قۇلاسى دا بولاتىنى – ءومىر قاعيداسى. ءبىرازىمىز ەمتيحانداردان «ورتا» نە «ناشار» باعا الىپ, ونسىز دا نان مەن شايىمىزدى ارەڭ ايىراتىن ماردىمسىز شاكىرتاقىدان قاعىلىپ قالماۋدىڭ قامىمەن قاربالاسىپ جۇرسەك, ەندى ءبىرازىمىز الماتىنىڭ تاۋسىلماس قىزىعىنا دەن قويدىق. كەشكىلىك «بارىمىزدى كيىپ, باقانىمىزدى قولعا الىپ» دەگەندەي «قالىڭدىقتار قويماسى» اتانعان قىزدار ينستيتۋتى مەن شەتەل تىلدەرى ينستيتۋتىنىڭ جاتاقحانالارىن جاعالايمىز. ال ءۇشىنشى ءبىر توپ – ءبىلىم جولىندا بارلىق قىزىق اتاۋلىنى جيناپ قويىپ, وقۋ-ىزدەنۋدىڭ سوڭىنا شىراق الىپ تۇسكەندەر. ولاردىڭ ىشىندە بولات باباقوۆ, اقسەلەۋ سەيدىمبەك, قۇرمانعازى مۇستافين, سونان سوڭ وسى دۇيسەنبىنىڭ پەرنەبايى بار بولاتىن. جاتاقحاناعا جاتىپ شىعۋ ءۇشىن عانا كەلىپ, قالعان ۋاقىتتارىن ۋنيۆەرسيتەتتەگى دارىستەرىن تىڭداۋعا, ودان شىعا كىتاپحانانىڭ وقۋ زالىندا وتىرۋعا ارنار ەدى. وقۋعا كەلگەنشە اسكەر قاتارىندا بولىپ, ورىسشا ءتىل سىندىرىپ قايتقان ءۇش-تورتەۋىنەن باسقامىز, ورىسشا «موي ماما» دەپ سويلەيتىن, اۋىلدان كەلگەندەرمىز. ءبىزدىڭ «ورىسشانىڭ مايىن ىشكەن» دەپ تانىعان ءدارىباي, مۇقان, ءساۋىرباي, شولپانىمىز ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتى, ورىسشا وقىتىلاتىن شەتەل ادەبيەتى سياقتى پاندەردەن ەمتيحان تاپسىرار كەزدە كومەك قولدارىن سوزادى. ورىسشاسى بىزدەن تومەن, ارعى بەتتەن كەلىپ, وقۋعا تۇسكەن ومار دوسىمىز ونداي ەمتيحاندار كەزىندە «مانتىعا ءبىر تويعىزامىن» دەپ, تىلگە جەتىكتەردى ءتارجىماشى ەتىپ الاتىن. سوندىقتان العاشقى كۋرستاردا كۇشىمىزدىڭ دەنىن وسى ءتىل ۇيرەنۋگە ارنايتىنبىز. اسكەر قاتارىنا كەتكەنشە-اق پەرنەبايدىڭ بۇل ءتىلدىڭ ءبىراز ءيىن قاندىرىپ, ءوز ويىن ەركىن جەتكىزەتىن حالگە جەتكەنىن كوردىك. ال اسكەري قىزمەتتە بولعان از مەرزىم ونى ىشتەي دە, سىرتتاي دا ءبىراز ەسەيتىپ تاستاعانى انىق ەدى. سونىڭ ءبىر دالەلى ۇزىلگەن وقۋدى قايتا جالعاستىرعان كەزدە وقۋ وزاتى اتانىپ, كوتەرىڭكى شاكىرتاقى الىپ ءجۇردى.
بولاشاق جۋرناليسكە جاقسى وقىپ قانا قويۋ ازدىق ەتەدى. بەس-التى جول گازەت حابارىن جازا المايتىن, بىراق وقۋ وزاتى اتانعان جۋرناليست-شاكىرتتىڭ بەدەلى جوققا ءتان. سودان دا ءار ستۋدەنت العاشقى كۋرستاردا ءجۇرىپ-اق رەداكتسيالاردى جاعالاپ, وزىنشە دە قام-قارەكەت جاساۋى كەرەك. پەرنەباي جوعارى كۋرسقا جاقىنداعاندا جاي عانا حابار-وشار جازاتىن جۋرناليست ەمەس, باسقا ءبىر سوقپاققا ءتۇسىپ, ونەر زەرتتەۋگە, ونىڭ ىشىندە بەينەلەۋ, كەسكىندەمە جانرى تۋرالى وي تولعاي باستادى. ستۋدەنت جىگىتتىڭ ءوزى سۋرەتشى بولماسا دا, سۋرەتتى كاسىبي سۋرەتشىدەي تالداعان ماقالالارى وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارىنىڭ سوڭىن الا ءبىز قىزمەت ىستەپ جۇرگەن «لەنينشىل جاس» («جاس الاش») گازەتىندە جاريالانا باستادى. سول كەزدەگى رەداكتورىمىز شەراعاڭ, شەرحان مۇرتازا ونەر تۇرلەرىنە ارنالعان «اققۋ» ەستەتيكالىق كلۋبىن اشىپ, سوندا پەرنەبايدىڭ بەينەلەۋ ونەرىنىڭ الىپتارى لەوناردو دا ۆينچي, سيكەيروس, لەۆيتان, رىلوۆ, كونەنكوۆ, ساريان سياقتى ءبىرتۋارلارىنان باستاپ, قازاق تىرشىلىگى تاقىرىبىنا مول ەڭبەگىن ارناعان پ.گ.حلۋدوۆ, قازاقتىڭ تۇڭعىش كاسىبي سۋرەتشى ايەلى ايشا عالىمباەۆا تۋرالى بىلگىرلىكپەن جازىلعان تانىمدىق ەسسەلەرىن جاريالادى. اتاقتى ءبيشى شارا جيەنقۇلوۆا, ونەر قايراتكەرى بولات ايۋحانوۆ ەكەۋى بىرىگىپ قويعان «قىز جىبەك» بالەتى جونىندە دە بىلگىرلىكپەن جازدى. ءتىپتى وزبەك اعايىندار مەنشىكتەپ الىپ, ماقتانىشى قىلىپ وتىرعان سۋرەتشىسى, كسرو جانە وزبەكستان كسر حالىق سۋرەتشىسى, كسرو كوركەمسۋرەت اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى ورال تاڭسىقباەۆتىڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى جازۋ ءۇشىن شەراعاڭنىڭ ارنايى تاشكەنت قالاسىنا بالاڭ ستۋدەنتتى ىسساپارعا جىبەرگەنى ەستە. «مۇنداي قالامى جۇردەك, ءبىلىمدار ازاماتتى قىزمەتكە الايىق», – دەپ شەراعاڭ ءبىر-ەكى دۇركىن ۇسىنىس جاساعاندا دا ول سارىسۋىنان شىعا الماعان. ايتار ءۋاجى: «جاسى كەلىپ قالعان اكە-شەشەنى ەلدە قالدىرىپ, ءوز تىرىلىگىمدى كۇيتتەپ كەتە المايمىن». قازىرگى كوپ جاستارىمىزدا بولا بەرمەيتىن مۇنداي كىسىلىك قاسيەتكە كىم داۋ ايتا الار, ونىمەن شەراعاڭ دا كەلىسكەن.
ءيا, سارىسۋدا مۇعالىمدىكتەن باستالعان ءتۇرلى قىزمەتتەردە ءجۇرىپ-اق قالامى قولىنان تۇسكەن جوق. «بۇل شىركىن سۋرەت ونەرىنە سونشا نەعىپ قۇمارتتى؟» دەسەم...
...مەنىڭ كەزەكتى ءبىر تسيفردى دوڭگەلەنتكەن قۋانىشىما ارنايى شاۋىپ كەلگەن پەرنەباي اعاشتىڭ بەتىنە كەسكىنىمدى بەدەرلەپ سالىپ اكەلىپتى. «ءوي, مۇنداي دا ونەرىڭ بار ما ەدى؟» دەسەم: «بىزدىكى ەلىكتەۋ عانا عوي», – دەيدى. ءوزى زەرتتەپ جۇرگەن سۋرەتشىلەرگە ءبىراز «ەلىكتەسە كەرەك». جامبىل وبلىسى جۋالى اۋدانىنداعى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ مەموريالدىق مۇراجايىنا قويىلعان پەرنەباي سالعان باۋكەڭ مەن پانفيلوۆقا ارنالعان «قوس قىران» اتتى كوللاجدىق تاسىلمەن سالىنعان اسەرلى پولوتنوسىن كورگەنىم بار. سونداي-اق, تۋعان جەرىنىڭ كەلبەتىن مايلى بوياۋمەن بەدەرلەگەن «مايسالى مامىر ايى», ت.ب. ءارتۇرلى باسىلىمداردا جاريالانعان سۋرەتتەرىن كورىپ: «بۇل شىركىن و باستا وسى جولدى قۋعاندا, ءبىراز جەرگە جەتەدى ەكەن-اۋ», – دەگەن دە وي كەلگەن.
پ.دۇيسەنبى ۇلى قالامى جۇردەك, كەيىپكەرلەرىنىڭ جان-دۇنيەسىن تامىرشىداي تاپ باساتىن, ءار وبرازدىڭ ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن حاراكتەرلەرىن اسا شەبەرلىكپەن سۋرەتتەيتىن, كوبىنە بالالار تاقىرىبىنا قالام تەربەيتىن جازۋشى رەتىندە تانىلدى. استانادان شالعايدا, ادەبي ورتا مەن جازعاندارىن قالىڭ وقىرمانعا جەتكىزەتىن باسىلىمدار مەن باسپالاردان الىستا, اۋىلدا جۇرگەن اۆتورلاردىڭ كوپ جاعدايدا شەتقاقپاي قالاتىنى دا جاسىرىن ەمەس. «مەن بار ەدىم عوي, بۇلارىڭىز قالاي؟!» دەيتىن مىنەز ءبىزدىڭ كەيىپكەردىڭ جاراتىلىسىندا جوق. ونىڭ شىعارماشىلىق قارىمىن مويىنداتقان باياعى كەڭەستىك كەزەڭدە جىل سايىن وتكىزىلەتىن بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان ادەبي شىعارمالاردىڭ قازاقستان جازۋشىلار وداعى, قازاق كسر باسپا, پوليگرافيا, كىتاپ ساۋداسى جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەتى, قازاقستان لكجو ورتالىق كوميتەتى جانە «جالىن» باسپاسى وتكىزەتىن جابىق بايگەسى دەر ەدىم. قاتارىنان 1979, 1980, 1981 جانە 1986 جىلدارى كەۋدە تۇستاعى بايگەلەردى يەلەنگەن جۇلدەگەر اتاندى. جۇلدەگەر شىعارمالاردىڭ جيناعى كەلەر جىلى-اق جارىق كورىپ جاتاتىن. سول جىلدارى «جۇمباق جۇلدىز», «كىشكەنتاي گەنەرالدار», «كۇلكى كۇمبەزى»», «تەكتىنىڭ تۇياعى ەدى» اتتى ت.ب. پوۆەستەر مەن اڭگىمەلەر جيناقتارى جاريالانعان بولاتىن. ول العاشقى شىعارمالارىمەن-اق ناعىز الاماننىڭ الىسقا شابار جۇيرىگىندەي قارىمدى قالامگەر بولارىن بىردەن-اق سەزدىرىپ ەدى. ادەبي ءباسپاسوز بەتتەرىندە ۇلكەن باعاعا يە بولعان. العاشقى «جۇلدىزدار نەگە جىلايدى؟» ليريكالىق پوۆەسىندە: «قايىرى جوق قاۋىمنىڭ تۇكسيگەن قاباعىنان تۇرتكى كورگەن قايىرشىداي جىلاۋىق كۇز سوڭعى كۇندەرى قۇشاعىنداعى باۋىرى قارا جەردى وكپەگە وقشا قادالعان قارا سۋىعىمەن ىقتىرىپ, قىتىمىر قىلىق تانىتىپ العان» دەگەن سويلەممەن باستالادى. اۆتور جازىپ وتىرعان كۇزدىڭ قارا سۋىعى وقىرماننىڭ دا وكپەسىنە وقشا قادالعانداي. الداعى بولار وقيعانىڭ دا جاندى جابىرقاتار كوڭىلسىز ءوربيتىنىن سەزەسىڭ. ول ازداي «جول شەتىنە وقشاۋ وسكەن شەڭگەلدىڭ سەلدىر وسكەن سىلدىرماعى... ءىلبي باسىپ كەلە جاتقان جۇدەۋ ءوڭدى ءجاسوسپىرىم بالاعا... زارلى ءبىر ىزىڭمەن بەبەۋ قاعادى...». بالانىڭ جۇدەۋ وڭدىلىگى, شەڭگەل سىلدىرماعىنىڭ بەبەۋ قاعۋى – ءبارى-ءبارى كوڭىلسىز ورىلەر وقيعالاردان حابار بەرىپ, جانىڭدى دا بەبەۋ قاقتىرادى.
بۇل شىعارمادا ەشبىر ديالوگتار جوق, كەيىپكەرلەر ءوزارا تىلدەسپەيدى, مۋزىكا, ءان-اۋەن دەگەندەر جوق, ويناپ جۇرگەن بالالاردىڭ شۋىلى دا ەستىلمەيدى, ءتىپتى اۆتور اتاعان باس كەيىپكەر ون ءۇش جاسار تايجان جەتكىنشەكتەن باسقا ونىڭ اكە-شەشەسىنىڭ, باسقا دا كىسىلەردىڭ ەسىمدەرى دە اتالمايدى. اينالا, بۇكىل اۋىل, بارشا الەم قۇلاققا ۇرعان تاناداي مەڭىرەۋ تىنىشتىقتا. ءتىپتى ورمانعا كەتكەن تايجاننىڭ اعاسىن بىرنەشە جىگىت ۇيگە كوتەرىپ كىرگىزگەن سوڭ ونىڭ قينالىسىن بالانىڭ سەزىنۋى ارقىلى بىلگەنىمىزبەن, اعاسىنىڭ قانداي كەسەلگە ۇشىراعانىن بىلە المايمىز. «سوعىس جىلدارى ەدى» دەگەندى دە اۆتور, تىم بولماسا, ەمەۋرىنمەن بىلدىرمەيدى. الايدا, اۋىل ادامدارىنىڭ جۇدەۋ تىرشىلىكتەرىن, كارى-جاستىڭ تۇگەلدەي كۇن-ءتۇن دەمەي جۇمىس ىستەيتىندەرىن, ءبىر قولى جوق مۇرتتى اعايدىڭ كەيبىر ۇيلەرگە ءۇشبۇرىشتى حاتتاردى اكەلگەندە, ولاردىڭ ەرەكشە قۋانىشقا بولەنەتىندەرىن, اعاسىنىڭ سىلتي باسىپ, اۋىلعا ورالعاندا, اناسىنىڭ, بۇكىل اۋىلداستاردىڭ ەرەكشە قۋانعاندارىن وقىپ بىلگەن كەزدە ۋاقىتتىڭ بارلىق اۋىرتپالىعىن ارقالاعان ادامدار تىرشىلىگى تۋرالى وقىعاندا, «ءيا, بۇل سوعىس جىلدارى ەكەن عوي» دەيسىڭ.
ورمانعا تال قيۋعا بارىپ, اۋىرىپ قايتىپ كەپ, ۇزاماي كوز جۇمعان اعا قايعىسى. جۇرتتىڭ ازاپتى تىرشىلىكتەرى – ءبارى دە وقيعا باسىنداعى جۇرەكتى ۇرەيگە جەتەلەگەن اۋىر سۋرەتتەر, بالا جانىنداعى تراگەديانىڭ باستالۋى ەكەن.
سويتسەك, ۇنسىزدىكپەن ءوتىپ جاتقان ءومىر سۋرەتتەرىنىڭ سەبەبى, باس كەيىپكەرىمىزدىڭ بەس جاسىندا قاتتى اۋىرىپ, سوزدەن قالعان مىلقاۋلىعىندا, قۇلاقتان قالعان ساڭىراۋلىعىندا ەكەن. ادەبيەتىمىزدە بۇرىن-سوڭدى كەزدەسپەگەن جازۋشى ىزدەنىسىنىڭ تىڭ سوقپاعى – تايجان بەينەسى دە جۇرەكتى ەلجىرەتەر ەرەكشە وبراز. تايجان ەشتەڭەنى ەستىمەگەن سوڭ اۆتوردىڭ دا تەك كوزبەن كورگەندى سۋرەتتەۋى – اينالانى تۇگەلدەي تىم-تىرىس تىنىشتىققا بولەۋى – بۇل دا تابىلعان ءتاسىل, ەشكىم جازباعان نۇسقا. اتتەڭ, گرۋزين اعايىنداردىڭ ءۇنسىز فيلمدەرى سياقتى كينو تۇسىرەر مە ەدى دەگەن ويعا كەلەسىڭ. الايدا, «كىمنىڭ قانداي شىعارمالارى بار ەكەن؟» دەپ وقيتىن, ىزدەنەتىن ءبىزدىڭ كينوگەرلەرىمىز جوق قوي, شىركىن... ولار نە ىزدەسە دە باتىسقا قاراي بەرەدى.
ءبىز جازۋشىنىڭ ءبىر عانا شىعارماسىنا توقتالدىق. ونىڭ «سول ءبىر اسۋ» اتتى حيكاياسىنداعى كەرتاي بەينەسى دە ءوزىنىڭ تراگەديالىق كەلبەتىمەن, «شۋاق», «التىن ءمۇيىزدى كيىك», ت.ب. اڭگىمەلەرى دە مازمۇندىلىعىمەن, وقيعا قويۋلىعىمەن, كەيىپكەرلەردىڭ بەدەرلى بەينەلەرىمەن وقىرمان ەسىندە قالادى.
كەڭەستىك كەزەڭدە دە, تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا دا جۇزدەگەن تالاپكەر قاتىساتىن جابىق بايگەدە دۇركىن-دۇركىن الدىڭعى جۇلدەلەرگە يە بولۋى ونىڭ قالامىنىڭ قارىمىن ايعاقتاسا كەرەك. 1994 جىلى ونىڭ «ويىنپاز ويىنشىقتار وتاۋىندا» اتتى ەرتەگى پوۆەسى «بالاۋسا» بايگەسىنىڭ ەكىنشى جۇلدەسىن يەلەندى. ءبىرىنشى جۇلدە ەشكىمگە بەرىلمەدى. 2013 جىلى حالىقارالىق «دارابوز» بايگەسىندە پەرنەبايدىڭ رومانتيكالىق پوۆەست-ەرتەگىسىمەن ەكىنشى ورىندى جەڭىپ العاندىعىن تاعى دا ەسكە سالىپ كەتكەننىڭ ارتىقتىعى جوق.
ول سوڭعى ون-ون بەس جىلدىڭ بەدەرىندە ءتامام جۇرتقا وسى كەرەك-اۋ دەگەن ماقساتپەن شىعارماشىلىق ىزدەنىمپازدىعىن مۇلدە جاڭا ارناعا بۇرىپتى. جاسىرارى جوق, بۇل كۇندە ەلىنىڭ, جەرىنىڭ تاريحىن جازىپ, اتا-باباسىنىڭ شەجىرەسىن ءتىزىپ, ونى بيزنەستىڭ كوزىنە اينالدىرۋشىلار بارشىلىق. ءبىلىپ جازسا قانەكي. تۋعان جەرىنىڭ, وسكەن ورتاسىنىڭ تاريحىن ەرىنبەي زەرتتەپ كادەگە اسىرسا, بۇل ۇرپاق ءۇشىن, بۇگىنگى سول جەردىڭ پەرزەنتتەرى ءۇشىن تاپتىرماس دەرەك كوزىنە اينالار ەدى. ءارتۇرلى كىتاپتاردا, گازەت-جۋرنالداردا شىققان, كوبىنە جەكە كىسىلەر تۋرالى ماقالالاردى جيناستىرىپ, باستىرا سالۋ جەر تاريحى بولا المايدى. پەرنەبايدىڭ اۋىلداعى مۇعالىمدىك, ديرەكتورلىق, جۋرناليستىك, اۋداندىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى, تەكسەرۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى سياقتى ءتۇرلى جۇمىستاردى اتقارا ءجۇرىپ, وسىناۋ تۋعان جەر تاريحى اتتى ماسەلەگە كوپتەن بەرى دەن قويعانى انىق ەدى. 2003 جىلى جارىق كورگەن «شەجىرەلى سارىسۋ» اتتى كولەمدى ەڭبەگى, 2008 جىلى جاريالانعان «سارىسۋناما» اتتى تانىمدىق تومى – وسىعان دالەل. ەل مەن جەردىڭ تاريحتىڭ تەرەڭ قويناۋىندا قالعان دەرەكتەرىن مۇراعاتتاردان, كونە كىتاپتار مەن جازبالاردان, ەل ىشىندەگى كونەكوز قارتتاردىڭ جادىندا ساقتالعان اڭگىمە-ءاپسانالاردى مۇقيات جيناستىرىپ, جەرلەستەرىنە ۇسىندى.
شەجىرە – ەل تاريحى. كىم كىمنەن تارادى, تۋىس-تۋعاندارى كىم – مۇنىڭ ءبارى دە سانالى ادام بالاسىنىڭ ءبىر-بىرىمەن قارىم-قاتىناسىن, ءتىپتى قاندىق جاقىندىقتى انىقتاۋ ءۇشىن دە قاجەت. ءبۇتىن شەجىرەنى ايتپاعاندا, ءار ازامات تىم بولماعاندا, جەتى اتاسىن بىلۋگە ءتيىستى. كەيىنگى كەزدەرى شەجىرە جازاتىنداردى تۇگەلگە جۋىق رۋشىل دەپ كىنالاي دا باستاعاندايمىز. ارينە, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, شيكىلى-ءپىسىلى دەرەكتەردىڭ باسىن قوسىپ, كىتاپ قىپ باستىرىپ, پايداسىن ويلايتىندار دا (اتىن شىعارۋ, قارجى تابۋ) بار. الايدا, شەجىرە جازۋداعى باستى ماقسات – ەل تاريحىنا ۇلەس قوسۋ. پەرنەباي باقانداي سەگىز جىلىن سارپ ەتىپ, ەلىمىزدىڭ ءبىراز تۇكپىرلەرىن, رەسەي, وزبەكستان, قىرعىزستان سياقتى ەلدەردىڭ دە ءبىراز جەرلەرىنە ساپارلاپ, كونەكوز قارتتارمەن اڭگىمەلەسىپ, دەرەك كوزدەرىن جينادى. كونە تاريحي كىتاپتار زەردەلەنىپ, كەي وتباسىلار ساقتاپ جۇرگەن شەجىرەلەردىڭ كوشىرمەلەرى جيناقتالدى, ءار جەردەگى مۇراعات دەرەكتەرى سۇرىپتالدى. ءسويتىپ, سوناۋ حVIII-عاسىردىڭ سوڭىن الا تاعدىر تاۋقىمەتىمەن باتىستان كوشىپ, ورتالىق, وڭتۇستىك قازاقستانعا ەرىكسىز قونىس اۋدارىپ, تارىداي شاشىلىپ كەتكەن ون ەكى اتا باي ۇلىنىڭ شەركەش, تاما-ءالىپ, تاما-جوگى, جاعالبايلى ۇرپاقتارى تۋرالى «ۇركەردەي بولىپ كوشكەن جۇرت...» اتتى 130 باسپا تاباق اسا كولەمدى ەڭبەگىن جارىققا شىعاردى. بۇل – «پالەن اتادان تۇگەندەر تارايدى» دەيتىن ۇيرەنشىكتى تىزبەلەر نەمەسە كەستەلەنگەن سىزبا تاسىلمەن عانا جازىلعان شەجىرە ەمەس, دەرەكتىك, تانىمدىق, تاريحي, ادەبي, شەجىرەلىك دەرەكتەر مولىنان قامتىلعان ەرەكشە ەڭبەك. ءبىر ينستيتۋت جىلداپ زەرتتەپ بارىپ جارىققا شىعارار وسىنشا اۋقىمدى ءىستى ءبىر ادامنىڭ – پەرنەباي دوستىڭ جۇزەگە اسىرا العانىنا تاڭمىن... ايتۋلى عالىم, كورنەكتى تاريحشى اقسەلەۋ سەيدىمبەك وسى ەڭبەككە ەرەكشە جوعارى باعا بەرىپ, ءوزىنىڭ «قازاقتىڭ اۋىزشا تاريحى» اتتى اتاقتى ەڭبەگىندە جوعارىداعى ەڭبەكتەن اسا كوپتەگەن دەرەكتەردى ىجداعاتتىلىقپەن پايدالانعانىن ايتىپ ەدى.
بيىلعى جىلدىڭ 18 شىلدەسىندە «الماتى اقشامىندا» بەلگىلى جورنالشى جەڭىس شىنىبەكوۆتىڭ «تەمىر وزەك ادام» اتتى ماقالاسىن وقىعاندا, ونىڭ قاجىر-قايراتىنىڭ قانشالىقتى مول ەكەندىگىنە تاڭدانباي تۇرا المايسىز.
ستۋدەنت كەزىندە دە شۇقشيىپ, كىتاپتاردى اقتارعاننان, سەسسيا كەزىندە وزا شاۋىپ «وتە جاقسى» دەگەننەن وزگە باعانى ءبىلمەيتىن, باسقا «ونەرى» جوق پەرنەباي مەيلىنشە اقىلدى, اقجۇرەك, سونىمەن بىرگە, اڭقاۋ, اڭعىرت بولاتىن. ايدىڭ سوڭىنا الا اقشالارى تاۋسىلىپ, اش جۇرەتىن جىگىتتەرمەن قالعان تيىن-تەبەنىن بولىسكەنىن تالاي كوردىك. نە بولسا دا شىنىن ايتا سالىپ, قاراپ تۇراتىن مىنەزى دە وزىنە جاراسار ەدى...
جالپى, پەرنەكەڭنىڭ ەڭبەكتەرى ەلەۋسىز قالدى دەۋدەن اۋلاقپىن. كەزىندە ءازىلحان نۇرشايىقوۆ, سەيىتجان وماروۆ, مۇحتار ماعاۋين, سايىمجان ەركەباەۆ سىندى اعالارىنان باستاپ, بەكەن ىبىرايىموۆ, قارجاۋباي وماروۆ, ءاليا بوپەجانوۆا سياقتى زامانداستارى جازۋشى شىعارماشىلىعى تۋرالى كولەمدى ماقالالار جازدى. ەڭ باستىسى, ونىڭ كىتاپتارىن وقىعان كىشكەنتاي وقىرماندارى جازۋشى ەسىمىن ارداق تۇتارى انىق.
كەزىندە «انا ءتىلى» باسىلىمىندا جاريالانعان «تاعى دا جەتى اتا تۋرالى» ۇلكەن ماقالاسى وقىرماندار قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزعانىن اتاپ وتكەن ءجون. بيىلعى جىلى جامبىل وبلىستىق «ۇزدىك جۋرناليست» بايقاۋىندا پ.دۇيسەنبى ۇلىنىڭ «انا ءتىلىڭ – ار-نامىسىڭ نەمەسە نامىسسىزدىق سيندرومى» اتتى ەسسەسى كونكۋرستان وزا شاۋىپ, ءبىرىنشى بايگەنى يەلەنگەنىن ەسكە سالساق ارتىق بولمايدى. ول رەسپۋبليكالىق ءباسپاسوز بەتتەرىندە وزەكتى ماسەلەلەر بويىنشا ماقالالار جاريالاپ تۇرادى. كەزىندە اۋعان سوعىسىندا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن العان, ەلەۋسىز جۇرگەن قايىربولات مايدانوۆتىڭ ەلگە تانىلۋىنا ىقپال جاساپ, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە ۇلكەن ماتەريال جاريالادى.
ال 2011 جىلدىڭ 7 مامىرىندا ەلىمىزدىڭ باس گازەتى «ەگەمەن قازاقستان» ىشكى ايقارما بەتىندە « ۇلى وتان سوعىسى: قازاقتان قانشا باتىر شىقتى؟» دەگەن تانىمدىق ماتەريالدى جاريالادى. بۇرىنعى دەرەكتەردە, ءتىپتى تاريح وقۋلىقتارى بەتتەرىندە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن يەلەنگەن قازاقتاردىڭ سانى بىردە 95, بىردە 97, ەندى بىردە 98 بولىپ بەرىلىپ كەلگەن ەدى. تىنباي ىزدەنگەن پەرنەباي دۇيسەنبى ۇلى ۇلى وتان سوعىسىندا باتىر اتاعىن يەلەنگەندەردىڭ سانى 103 ەكەنىن تاسقا باسقان تاڭباداي ەتىپ, ءار باتىردىڭ سۋرەتى مەن قىسقاشا ءومىربايانىن جاريالاتتىردى. 8 مامىر كۇنى ەلباسىمىز سوعىس ارداگەرلەرىمەن كەزدەسۋدە وسى دەرەكتى ماقتان ەتە ايتقانى ەسىمىزدە.
كۇي ابىزى ىقىلاس دەنەسىنىڭ اياق باسپاس, ەلسىز ارالدا, ەلدەن جىراق جاتقاندىعى, ساۋداكەنت ماڭىندا ءمارمار كەسەنەسىنىڭ قاڭىراپ, بوس تۇرعاندىعى تۋراسىندا دا ءتۇرلى باسىلىمداردا دابىل قاققاندىعى ءمالىم.
ال اقىلدىلىعىنا... ونىڭ جەتپىستىڭ بيىگىنە جەتكەنشە تىندىرعان يگىلىكتى ىستەرى دالەل.
...ءبىز تانىسىپ, دوستاسقاننان بەرى زىمىران ۋاقىتتىڭ جارتى عاسىردان استامى وتە شىعىپتى. قانشا مويىنداعىمىز كەلمەگەنمەن, كەشەگى بۇرقاقتى جاستىق شاقتى باسىمىزدان كوشپەستەي كورىپ جۇرگەندەر بۇگىن قاريالىقتىڭ اۋىلىنا ات تۇياعىن ءىلىندىرىپپىز. تەك ىلگەرىندى-كەيىندى كەلىپ جاتقان قارتتىعىمىز بالالارعا قادىرلى, اعايىن-جۇرتقا قازىنالى بولۋىن تىلەيىك.
كادىربەك سەگىزباي ۇلى,
جازۋشى, قازاقستاننىڭ
ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.
