دەلەبە قوزدى. رومان جەلىسىنە جەلىمدەلدى. دەرەۋ قالامسابىنا جۇگىرمەك بوپ, ءمارمار ەرنەۋدەن سۋ شىلاعان جامباسىن جەڭىل قاققىشتاپ كوتەرىلە بەرگەندە تۋ سىرتىنان تانىس داۋىس ساڭق ەتە قالدى.
– اسسالاۋماعالەيكۇم, مۇحا!
– تۋسىرىلا بۇرىلماي-اق جاتىپ ءسابيت قۇرداسى ەكەنىن سەزدى:
– ۋاعالايكۇماسسالام, سابە!
– قۇشاق جايىسىپ, قولتىقتاسا سىلىكپەلەسىپ, باياعىنىڭ باتىرلارىنشا توستەرىن يتەرە تارتىپ ءتۇيىستىرىپ, نەداۋىر تۇرىپ قالعانى. مىق شەگەدەي مىقتانعان مۇقاڭ, سەلدىرلەنىپ قۇيقاسى قىزارا بورىتكەن توبەسىن ۇزىنتۇرا ءسابيتتىڭ يەك تۇسىنان تارتىپ بوساتتى دا كەۋدەسىن كەرە اۋا قارپىدى. شاتتانعان قوس جۇرەك ەكەۋىن دە دەممەن بۋىپ, ەجىل-قوجىل بۋسانتىپ جىبەرىپتى. ماڭدايلارى جىپسىگەن. ىسسى كۇننەن ەمەس ارينە!..
– مۇقا-اۋ, قالىڭ ويدا وتىرىپ, قاپىدا شىققان داۋىستان جازباي تانعانىڭىزعا عاجاپ قالعانىم...
– ناعىز ماڭعازدىڭ سالەمى دە دارا شىعىپ, اۋەزى اتا-بابا اماناتىنداي بوپ ۋىلدەيتىنىن سەنىڭ داۋسىڭنان عانا اجىراتامىن عوي. شاتاستىرا المايمىن.
– ال مەن ءسىزدىڭ ۇنىڭىزدەن باياعى ساق-عۇنداردىڭ بەبەۋلەگەن تىلسىم سارىنىن اڭعارعانداي بوپ, ءتىپتى شىعىس حاننىڭ داۋىسىن اجىراتىپ دەگەندەي, بويىم ىسىنىپ-كۇيىپ, دەگبىرىم قاشىپ ساسقالاقتاپ, ساباما ارەڭ تۇسەتىنىمدى وسى سىرتتا مويىندايىنشى.
– كەلشى وندا! – دەپ مۇحاڭ وڭ اياعىن سەرپىلتە ارتقا تىرەپ, كەۋدەسىن العا كەرە ۇمسىنىپ, قوس قولىن الەمدى سىيدىرارداي كەڭ اشىپ ەدى, عالىم قۇرداسى دا قۇلاي ءتونىپ, ىقىلاستانا شىرماتىلىپتى.
– ءاي, قازاقتارىم-اي! – دەدى, مۇحاڭ قىستىعا ساڭقىلداپ.
قوس داۋىس بوتەن اسپاندى جاتسىنباي, شارىقتاپ ۇزاپ, شاربى بۇلتتاردىڭ قاناتىنا ىلىگىپ, ىلگەرى ىلەسە جۇزگەندەي مە!..
باقىتجامال ەلدەن توركىنى قوپارىلا كوشىپ كەلگەندەي, سىناپتاي سىرعىپ ءجۇر. الماتىدا بارماعىن جالاپ جۇرگەندىكتەن بولار, اس ءمازىرىنىڭ بايلىعىنا ءسابيت كوندىككەن قالىپپەن ونشا ەلىكپەي, اڭگىمە اۋانىنا بەرىلگەن-ءتىن. ءبىر كەزدە داستارقانعا بەتىندە قوي باسى دىرىلدەگەن ۇيمە تاباق ەت قويىلعاندا, تاڭدانىسىن تەجەي المادى:
– اياگوزدە وتىرعانداي بولدىق قوي!
– ءبىزدىڭ باقاڭ سىيلى قوناقتان كادەلى باس ايىرمايدى! – دەپ مۇحاڭ بايبىشەسىن كوزىمەن ايمالادى.
وتكىر پىشاق مۇحاڭ قولىندا ويناپ, ەت قيالاي, جاپىراقتانا ءارى سۇرىپتالا تۋرالىپ جاتىر. كىم-كورىنگەنگە بۇلاي كىشىرەيمەيتىنىن بىلەتىن ءسابيت ىقىلاسىنا ەلىتىپ, اساۋ تۇلعانىڭ مەيىرىمىنە قالايشا بولەنىپ جۇرگەنىنە ىشتەي ىڭعايسىزدانىپ, باس قۇيقاسىنا پىشاعىن ايىرباستاپ الماق بولىپ ەدى, كونۋشى مە ەدى, ءوزى ءتامامدادى. تاعى ءبىر ويى «عۇلاما ويشىل جازۋ ۇستەلىنە وتىرار الدىندا ەت پەن شايعا كەڭىردەكتەپ تويىپ الۋشى ەدى. سونىڭ كەرى مە, مىناسى... قول بايلاۋ بولمادىم با؟» – دەپ ءار ءمينوتىن بوسقا ءراسۋا ەتپەيتىن كلاسسيكتىڭ جۇزىنە جاسقانشاقتاپ كوز قىرىن سالدى. كوڭىل ۇركەكتىگى تىيىلدى. مۇحاڭ «الساڭشى, الساڭشى», – دەي وتىرىپ, ءوزى دە سۇيسىنە قاربىتىپ جاتقانداي. ەتەنە جاقىنىمەن, جاقسى كورەتىن ادامىمەن وسىلايشا تابەتتەنە ءتۇسىپ, ءتاۋىر توعايىپ الاتىنىن ەسكەرىپ, قوناق تا قولقا سالدىرماي اراگىدىك قۇيرىق-باۋىردى دا قوسىپ سوقتى.
بۇلارعا ەدىگە كەشتەۋ قوسىلدى. ساپارلاپ ورالعان بەتى. ءسابيت اعاسىنا سالەم بەرىپ, قۇشاعىنان بوساپ ورىندىققا وتىرا بەرگەندە ونىڭ كوڭىلى بوساعانىن سەزگەن اكەسى «شەتتەگى قازاقتار اسەرشىل», دەگىسى كەلىپ وقتالىپ, اڭگىمەنى باسقا ارناعا بۇرىپ جىبەردى:
– ءسابيت, سەن, ءبىز قۇساپ ۇزاق مەرزىمگە شەت جەردە تۇرا الار ما ەدىڭ؟
– قيىن, قيىن... – دەپ كۇمىلجىگەن ءسابيت ءۇنسىز قالۋدى ءجون كورمەي تەجەلىڭكىرەپ ءتىل قاتتى. – توزە الماس ەدىم... قايرانمىن تۇگە, چەحوۆ, گوركي, بۋنين, بۋلگاكوۆ, پاستەرناك, بىزدەن مۇحتار, تاعى كىمدەر ەدى؟ – دەپ سۇراۋلى جۇزبەن اڭتارىلدى دا ءسوزىن مىسقىل ارالاستىرا بىراق شىنايى ويىمەن ۇستەدى:– ۇلى جۇرەكتىلەر جەر دۇنيەگە سىيمايدى بىلەم!
مۇحاڭ مىرس ەتتى دە تەرەزە شىنىسىن تۇمسىعىمەن تۇرتكىلەپ, سارالا دەنەسىن جاسىل باقتىڭ كوگىلدىر باۋىنان سۋىرا ارەڭ كوزگە ىلىگىپ, ماڭايىنا سۇلۋلىق نۇرىن شاشىپ, بالاڭ ءمۇيىزىن ەركەلەي شايقاپ سالەم بەرگەندەي ادەتىمەن ءبىر ورنىندا تىپىرلاپ تۇرعان ەلىكتى سابيتكە نۇقىپ كورسەتىپ:
– انە, ءسابيت, ورمانشى-عالىم ەكەندىگىڭدى ەلىك تە سەزىپ تۇر, – دەدى بالاشا قۋانىپ.
– بۇل ءوزى اسىراندى ەلىك پە؟ – دەپ ءسابيت تاڭىرقاي باستاعاندا ەدىگە ونىڭ ءۇي ماڭىنداعى توعايشادان زەرىگىپ كەتكەندە وسىلايشا ادامدارعا كەلىپ ەسەندەسەتىنىن, قازاقى قالىپتى سۇيەتىنىن, الدەبىر مەيىرىمدى اڭسايتىنىن اسىعىس تىزبەلەپ ايتىپ بەرگەن. سوسىن:
– بۇل ءوزى ءسىزدىڭ تورعاي جاقتىڭ كيىگىنە دە ۇقساپ كەتەدى كەيدە. جوسىلتىپ, ىرعىپ, تاناۋىن جەلمەن كەرە سەكىرىپ قۇيعىتقاندا, باياعى رادياتسيادان جازىقسىز قىرىلعان جارتى ميلليون كيىكتى كوز الدىما توسادى.
– ءيا, تورعاي دالاسىندا قىرىلدى عوي. وسى تاقىرىپقا ءوزىڭ «ازاتتىق» راديوسى ارقىلى كەڭ كوسىلىپ جەر جۇزىندەگى قازاقتاردى قۇلاقتاندىردىڭ عوي. سەمەي پوليگونىنان ساقتاندىرا سويلەۋىڭ ءوز الدىنا, ەدىگە! ول جاققا, اباي بابامىزدىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىنان باسقا ۋاقىتتاردا دا تالاي بارىپ, ورماندارىن ارالاعاندا ەل قاريالارىنان ەستىپ-تۇيگەندەرىم ءوز الدىنا, – دەپ ءسابيت كوزىنىڭ ءبىر قيىعىنان قازاق ەلىنىڭ ءتۇرلى زوبالاڭدارىن اۋىر تامشىلاتقانداي بوپ ءۇنى باسەڭسىپ, كەمىرىلە كۇرسىندى.
– سەندەر ءوزى, دۇرىس قازاقسىڭدار-اۋ, تەگى, – دەپ مۇحاڭ اس باتاسىن توگىلتە جاساپ, الدەنە كوپ ويعا ەلىككەندەي ءھام نايزاسىن اڭساعان باھادۇردەي ايباتتانىپ, مۇمكىن قالامى-قارۋىنا قول سالۋعا وجەتتەنە ۇمتىلعانداي بوپ, ايتەۋىر مۇلدە باسقا كەيىپپەن تانىماستاي تۇرلەنىپ سالا بەرگەن ەدى...
ارەگىدىكتە دوڭبەكشىپ, جاعانى شاپاقتاپ ۇرىپ, كەيدە تولقىنىمەن اق كوبىكتەنە الاسۇرىپ, ادام مىنەزىنە تۇرلىشە وي سالاتىن تەڭىز-دولى ساباسىنا تۇسىڭكىرەمەي كۇڭىرەنىپ جاتقان. جازۋشى تۇسىنەدى تەڭىز جانىن. جازۋشىنى دا ول باۋىر باسىپ قالعانداي. ەكەۋى دە تىنشىمايدى. كۇركىرەيدى. سارقىرايدى. ءبىر-بىرىنەن بىردەڭە سۇراعىسى كەلەتىندەي, اڭىسىن اڭديدى. بىراق ەكەۋى دە اككى, سىر الدىرتپايدى...
بۇلار جاعاجايدا جاتىر. كۇن كۇيدىرىپ تۇر. كۇنقاعاردىڭ كولەڭكەسىمەن جۇگىرگەن سامال عانا جانعا دەس. اساۋ تولقىنمەن ەتەككە تۇرىلگەن مايبالىقتارشا قۇجىناعان ادام. ەكەۋى دە جايما ساكىدە سۇلاپ جاتىپ, ءۇنسىز كۇيدە ويلارىمەن ارپالىساتىنداي. تەڭىز لەبى كەڭسىرىك ءجىبىتىپ, تىنىس اشادى. ءبىر ءسات مۇحاڭ دەنەسىن ىرعاپ كوتەرىلىپ, تىكەسىنەن قاقشيدى. ءتان ساۋلىعىنىڭ, دەنە شىنىعۋىنىڭ دالەلىندەي, جالپاق جاۋىرىن بۇلعالانا قازديىپ, يىق بۇلشىق ەتتەرى بۇلتىلداپ, كەڭ كەۋدەسىن كەرە ىشكە دەم جۇتتى. قارا كوزىلدىرىگىن سىپىرىپ, تەڭىز وتىنە عاشىعىنا كوز سالعانداي قۇمارلانا ءسۇزىلدى. ءوزىنىڭ الاكولىن ەلەستەتتى. تەڭىز بەن كول. ەكەۋى دە سۋىنىڭ كوكشىلدىگىمەن, كەيدە داۋىل ساپىرعانداعى جاسىلدىعىمەن ۇقساستاي. انە, جوڭعار الاتاۋى, جوڭعار قاقپاسى... بەينە الاكولدىڭ ايدىنىنا قۇمارتقان قالماقتار سۋدان جان شاقىرماققا بەكىنگەندەي اتويلاپ سالىپ كەلەدى. الاكولدىڭ كيەسى بار, قازاعىنىڭ قولىن تاس-ءتۇيىن قىلىپ, سۋ بەتىمەن جەڭىل سىرعىتا اتتانداتىپ, ءوزى قارسى تۇرعىزعان تولقىنىمەن جاۋ شابۋىلىن تەجەپ, تۇقىرتىپ, تابانىنىڭ استىنا سالىپ بەردى. قۇددى, سۋ پاتشاسى سۇلەيمەن دە كومەككە كەلگەندەي... جوڭعارلار جالپاسىنان وڭباي ءتۇستى...
ءسابيت مىنا مۇحاڭنىڭ قالىڭ ويىن وقىپ بىلگەندەي, سىرتىنان باعىپ, ماسايراپ جاتىر. ەندى ءبىر ءسات بۇل دا تۇزەلىپ وتىرىپ, تەڭىزگە ويىن قوتارعىزدى. قاپتالداسىپ قازديعان ەكەۋ. ءبىرىن-ءبىرى ۇمىتقان, ويدى سەرىك ەتكەن. عالىم ءوزىنىڭ قوڭىراۋلى وزەنىنە سۋعا ءتۇسىپ ءجۇر ەكەن... و, عاجاپ اناداي تۇستان مىرجاقىپتىڭ توبەسى ءبىر باتىپ, ءبىر شوشايادى. اقتەڭىزدىڭ سۋىنا ءتۇسىپ, كانالىن قولمەن قازعان الاش ارىسى ء«وزىمنىڭ سۋىم, ءوزىمنىڭ سۋىم», – دەپ اۋپىلدەكتەي داۋىستاپ, قۇلاشتاي ءجۇزىپ تىم ءارى ۇزاي بەرگەن. «ورالىڭىزشى!»- دەپ قيماستىقپەن بۇل قالا بەرگەن. اق تىلەك, ادال نيەت, جالبارىنا ءوتىنۋ... قۇردىمعا كەتپەيدى ەكەن. «الاشىم, قازاعىم!» دەپ ۇرانداتقان مىرجاقىپتىڭ مۇردەسى تۋعان توپىراعىنا ارۋلاپ قويىلعان. ەندى ونىڭ جالعىز قىزى گۇلنار اپاسىنىڭ داۋىسى ەستىلە بەرگەندە, مۇحاڭنىڭ ساڭق ەتكەنىنەن ءسابيتتىڭ ويى ءبولىنىپ كەتتى.
– گۇلنار مىرجاقىپقىزى اپامىزعا توپىراق سالا الماعان وكىنىشىم باسىلۋدىڭ ورنىنا ۇدەي بەرەتىنى نەسى, ءسابيت-اۋ؟
عالىم ءوڭىم بە, ءتۇسىم بە دەگەندەي قۇرداسىنا تاڭىرقاي قاراپ, ەكەۋىنىڭ وي ساباقتاۋىنىڭ ءوزى دالمە-ءدال ءتۇسىپ, ءتىپتى ءبىر ادام تۋرالى تۇيىندەلگەنىنە قايران قالسىن. بىراق اسەرلەنگەنىن مۇحاڭا سەزدىرمەي:
– شاڭىراعىندا دۇعا وقىپ, باتا جاسادىڭىز! كوڭىلگە مەدەت ەتىڭىز! – دەدى الگى سيقىرلى سەزىمنىڭ سەرگەلدەڭىنەن سىتىلماعان كۇيى. «بۇل وي ۇقساستىعى تەگىن ەمەس, تەگىن ەمەس», – دەپ ول مۇحاڭنىڭ سوڭىنان ەرگەن كۇيدە, قاقپاقتاي جاۋىرىنىنان الدەنە كورىپ-بىلگەندەي سياقتانىپ, تەڭىز سۋىنا قوسارلانا كۇمپ ەتكەن. تولقىنعا قارسى قوس قازاق جوسىلتىپ, قۇشىرلانا قۇلاش ۇرىپ, جويقىنداپ بارادى. اقكوبىكتەنگەن قوس ءىز بۇيرالانا ايقىندالىپ, باياعى ەگەمەندىك ءۇشىن كۇرەسكەن قازاقتىڭ قالىڭ قولىنداي بولىپ, ايبارلانىپ ءارى ايبىندانىپ جوتالانا تۇسۋدە... كادىمگى جورىقتا كوسىلگەن جىلقى جالىنداي شۋدالانىپ...
تاۋ سىلەمدەرىنىڭ جولبارىس تەرىسىندەي الاپەستەنىپ, تۋىرلىقتاي تۇيىقتالعان تۇسى ەدى. كوزگە قانىق بوياۋ جاعاتىنداي. تابيعاتقا تويىمسىزدىقتان جان تۇلەگەن. ەلىكپەۋ – كۇيزەلىس نىشانى, بەتى اۋلاق. مىنا قۇرداستار, جاراعان, جىمىڭداسىپ, بىردە كەزەك بەرىسىپ, كەيدە تىزگىن تەجەمەي, اۋىزدىق شايناي تارپىنىپ, وي مەن ءسوز قايشىلاسىپ جاتقانى. ۇشى ۇشكىرلەنە قيىلىپ, ۇستىڭگى ەرىندى انتەك جاپقان قويۋ دا سۇلۋ مۇرت ەكەۋىنىڭ وڭىنە اڭگىمە ىڭعايىنا قاراي سۇستىلىق پەن جايدارىلىق تابىن ەسەلەپ تابانداتاتىنداي ما؟ ءبىراز سىرلارى مۇرت استىندا جىبىرلاپ جاتاتىن سەكىلدى.
قىزىققا قاراڭىز. قۇرداستار ءدىرىلسىز قالدى. تاۋ اسقارىنا ەلتىگەن. تومەنگى باۋرايدا جازىق دالانىڭ ءتۇسىپ قالعان ۇلتاراعىنا ۇقساس جاپ-جاسىل, ءشوبى تىقىرلانا قىرقىلعان الاڭقاي كوسىلەدى. ءبىرى تاۋعا, ءبىرى دالا پىشىمىنە نازار جىعىپ, وي جۇلگەلەگەندەي. مۇحاڭنىڭ اڭساعانى: باقاناس وزەنىنىڭ سول جاعالاۋىنداعى بارشاتاس اۋىلى ەدى. ال سەزىم جەتەگىندەگى ءسابيتتىڭ كوكسەگەنى: قىزبەل تاۋى مەن وعان ەنشىلەسە جابىسقان قىزەمشەك قىراتىنىڭ قىزىق تاعدىرلى قاتپارلارى ەدى. ەبىل-سەبىل سەزىم يىرىمدەرى... دالا مەن تاۋدى ساعىنادى. ارمانداتادى. ءدال قازىر سول اڭسارلارىنا جەتىپ جىعىلار ما ەدى, دەسەيشى. ءوز تاۋىن بيىكتەتكىسى كەلەدى, ءوز دالاسىن كەڭەيتكىسى بار.
– دالامدى ساعىنىپ ءجۇرمىن! – مۇحاڭ مۇڭايعانداي بولىپ, ون ساۋساعىنىڭ اقجەمدەنگەن ۇشتارىن بىتىرلاتىپ سىندىرىپ قويدى.
– قىزبەل مەن قىزەمشەگىم تۇسىمنەن شىقپايدى! – سابەڭ ۇزىن بويىن ودان ارمەن كەرىپ, تاۋ سىلەمدەرىنە وڭەشىن سوزىپ ىنتىقتى.
ەكەۋىن دە وي مەڭدەي تۇسكەن. انە, مۇقاننىڭ جالعىزى مۇحتار, ءوزىنىڭ ماعاۋيا اتاسىنىڭ نارقىزىل اتىنىڭ جالىنا جارماسىپ, جەلدەي ۇشىپ بارادى... دالامەن جارىسىپ جۇيتكيدى... ءتىپتى ەۋروپانى اداقتاپ ءوتىپ, ودان ءارى تايبۋرىلشا اتىلىپ مۇحيت اسىپتى... ال ءۇش جاسار ءسابيت مايدانعا اتتانعان اكەسىنىڭ ءتۇرىن بىلمەيدى. التى جاستاعى سايلاۋ اعاسى ەڭىرەگەن قالپى ءبىر قولىمەن مۇنى سۇرىنگەن جەرىنەن تۇرعىزىپ, ەكىنشى قولىمەن جىبەك اناسىنىڭ باۋىرىنداعى قىزىلشاقا ءسابيدىڭ (بۇگىنگى راقىش قارىنداسى) سۇيرەتىلگەن جايالىعىن جيىستىرا اكەسىنە قول بۇلعايدى... سوعىس ءوتتى, جەڭىس كەلدى. اكە جوق! حابارسىز. ۇزىلمەگەن ءۇمىت شوعىن ءسابيتتىڭ ۇلى ايبەك ۇرلەپ, بەلارۋس جەرىندەگى باۋىرلاستار زيراتىنان بايزاق اتاسىنىڭ قورىم توپىراعىن اكەلىپ, جارىن كۇتىپ جاتقان اجەسىنىڭ قاسىنداعى بوس ورىنعا كاپسۋلا تۇرىندە جايعاستىردى... تاعى ءبىر ۋىسىن ءوزىنىڭ تۋعان قىزبەلىندەگى اتا-بابالار بەيىتىنە اماناتتادى. قازىر سول توپىراق ۆورونەجدە اتىلعان الاش ارىسى, ءوز اتالاسى سەيدازىم قادىرباەۆتىڭ جات جەردەن اكەلىنگەن زيرات ۇگىندىسىمەن بىرگە قوڭسىلاس ەتىپ وسىندا «جەرلەنگەن». الاشتىڭ وسى زەرەك زاڭگەرى سەيدازىم ەسكەرۋسىز قالىپ بارا جاتقان سوڭ گۇلنار مىرجاقىپقىزىنا زەرتتەۋ ماقالا جازعىزىپ, مۇحاڭ قولىنا تاپسىرعاندا ىلە «جۇلدىز» بەتىنە جارق ەتكەنى ۇمىتىلار ما, ءسىرا؟
قۇرداستار ورىندارىنان تۇرىپ, ىلديعا قاراي ىڭعايلاندى. كىلت ەتكەن تىزەسىن اۋىرسىنا تىكتەگەن مۇحاڭ سەگىز كوزىنەن شانشىپ, جامباسىنا ينەدەي قادالعان الدەنە پىسپەكتەن كوزىن شاراداي ەتىپ اشتى دا قيرالاڭداعانىن سەزدىرگىسى كەلمەي ەڭىسكە يرەلەڭدەي تۇسە بەردى. «عۇمىر بويى ۇستەلگە جەلىمدەلگەندەي بولۋ – وڭاي ما! وزىمە دە بەلگىلى جايت», دەپ ىشتەي اياۋشىلىق تانىتقان ءسابيت تە ۇزىن سيراعىنىڭ بوساڭسي باستاعان بالتىرىن نۇقىپ جىبەرىپ, قان جۇگىرتتى.
– بەۋ, جازىق دالام-اي! – دەدى مۇحاڭ تەپ-تەگىس الاڭقايعا تابانى تيگەندە شاتتانىپ. – ءوز دالاما قايدان جەتسىن! بىراق كۇللى ەۋروپانىڭ مايدان دالاسىن ەتىگىمەن كەشىپ وتكەن مەنىڭ جاۋجۇرەك باتىرلارىمنىڭ تابانى تيگەن-اق شىعار وسى جەرگە. مەنىڭ دە تابانىم جەلىمدەلىپ تۇر وسىندا. مۇمكىن, باياعى ۇندىستەر جەرىنە دە جەتىپ جىعىلارمىن...
ءسابيت ەركىنەن تىس سۇراق قويدى:
– مۇحا, ەلگە قاشان قايتاسىز؟
– قايتپايمىن! مۇمكىن, ك ۇلىم اتلانتيكا مۇحيتىنا شاشىلار...
* * *
كۇمىس بۇلاق... (سيلۆەر سپرين). كادىمگى ءوز اۋىلىنىڭ كەسكىنىندەي كەرىم-اق. اينالاسىنا قاراعان سايىن كوزى جاينايدى. جۇرەگى جازۋعا تۇتانادى. وسىندا قونىس اۋدارعالى, بۇل ەكىنشى مەكەنى. ۆاشينگتون ونشا قاشىق ەمەس. ارالاس اعاشى مولىنان ۇيىسقان تىنىش تۇس. اتىنىڭ وزىنەن توعاي اراسىنان جىلىستاي جۇگىرگەن بۇلاقتار سىڭعىرى سەزىلە تاڭىرقاتىپ ەسىڭدى ەلەگزىتەتىندەي. تۋعان جەرىندەگى ءار بۇتانىڭ تۇبىنەن جىلت ەتىپ كورىنىپ جىلانشا جىبىرلاپ اعاتىن بالا بۇلاقتارىن ساعىندىرتادى. بوزبالا شاعىندا وزىندەي بوپ جالاڭ اياق جۇگىرگەن جالقى بۇلاقتارىنا باس قويىپ, سىمىرگىسى كەپ كەتەدى. ءدامى شە؟ بالداي ەدى عوي. مىندا دا سول دامگە ۇقساس. بىراق... قايدان جەتۋشى ەدى. مۇحاڭ تامسانا جۇتىنىپ قويدى. ەرنىن اقتىق رەت قاي بۇلاق سۋى شىلار ەكەن؟.. اكەسى اتىن سۋارىپ, اناسى سۋ العان كۇمىس بۇلاق بالكىم, بۇيىرا قويماس... قاباعى تۇسىڭكىرەپ كىرپىگىن جاپقان جانارىن كەڭ اشىپ, ويدان سەرگىپ, ءوز تىرشىلىگىنە قىزىنا دا قىزىعا قۇشاق اشقان اينالاسىن مارقايىپ شولۋلادى.
اقپان باسى بولسا دا جۇمساق تابيعاتتىڭ جانعا جايلى جادىرعان كۇنى سىلاڭدايدى. ءالى سيداڭ, بىراق كەيبىرى جاسىل جاساۋىن قىس ىزعارىنان دا قورىنباي مولىنان كوزقۋناقتى ەتىپ, جايمالاعان الۋان اعاش شوعىرى بۇركەمەلەگەن اشىق ساڭىلاۋدان كادىمگى قازاق كيىز ءۇيىنىڭ تۇڭلىگى تۇرىلگەن. بۇگىن سەكسەنگە تولعان. توسىن سىيعا ەلەگىزىپ, جۇرەگى شىم ەتىپ, مۇحيتتىڭ قيىر قاپتالىنداعى قازاقى قالىپقا تاڭ-تاماشا كۇيدە ەدى. قالىڭ توپ وزىنە قارسى ءجۇرىپ كەپ, توي قۇشاعىن اشىپ, ءبىرتۋار قازاقتى تىك كوتەرىپ الدى دا كيىز ۇيگە قاراي قول ۇشىنا سالىپ, حان كوتەرگەندەي ەتىپ, قيقۋلاتا جوسىلتىپ بارا جاتتى.
– تۋعان توپىراعىنا اۋناتۋ كەرەك!
– امىريكان قايدا, بارشاتاس قايدا؟
– قازاقتىڭ كيىز ءۇيى قايدا بولسا, سوندا قازاق جەرى!
جىلقى سويىلىپتى. قازان كوتەرىلگەن. جاس ەتتىڭ ءيىسى اينالانى الىپ كەتىپتى. مۇرىن جارادى.
– بۇل قىستاي قوڭداعان بايتالىم عوي, – دەپ نۇرالى بالاداي ءماز مۇحاڭا قاراپ ك ۇلىم قاعادى. – سىزگە سەزدىرمەي سەكسەنىڭىزگە شالىپ تاستادىم.
ماڭاي بۇل سوزگە دۋعا تيگەن وتتاي دۇركىرەدى. قۋىرداقتىڭ كوكەسى ءالى الدا ەكەنىن, مىنا ەدىگە مەن نۇرالىنىڭ قازاقستاندى شاقىرىپ ات شاپتىرىپ, كۇرەس سايىستىرىپ, ايتىس ارقىراتىپ, كۇي توگىلدىرەتىن الاپات تويدى الداعى جازعا بەلگىلەگەنىن, سول داستارقانعا سويىلاتىن تۋ بيەنى دە سەمىرتە باستايتىنىن جۇلقىلاي جامىراتىپ, ۇلتتىڭ ۇلىلعىن پاش ەتىستى. كۇلكى, ءازىل قالجىڭ كۇمىس بۇلاقتىڭ سىڭعىرىن ەسەلەپ, وسىندا جويىلىپ كەتكەن ءتۇپ تامىرلى ۇندىستەردىڭ اتامەكەنىنە قۇددى, قازاق قوتارىلا كوشىپ كەلگەندەي, پاھ شىركىن, دۋمان مازداپ جۇرە بەرگەن.
مۇحاڭ قويۋ وسكەن كيپاريستىڭ جاپىراعىنا بەت سيپاتقانداي بولىپ, شەتكە ءسال وڭاشالانعاندا قالتا تەلەفونى تولقىندانا تىز ەتتى.
كادىمگى ءوز ءسابيتى! ءوزى تەكتەس تەگەۋرىندى عالىم. سوڭعى كەزدە ءوز ءومىربايانىن ورىمدەپ, قالام تەربەپ ءجۇر. ءاپ-ادەمى سوزدەرى ءۇيىرىلىپ تۇسەدى. كەشە جازىپ جىبەرگەن سەكسەندىك سالەمىندەگى قورعاسىنداي ويلارىنا ۇيىعان. قازاق ادەبيەتىندەگى ۇلەسىن الەمدىك دەڭگەي ولشەمىمەن بەزبەندەپ, ۇتىرلى ءتۇيىن جاساپتى. قامقور كوڭىلى شەكسىز. بىراق ىققا جىعىلا سالمايتىن تورعايلىق ءمارت مىنەزىنەن, كەسىمدى پىكىرىنەن اينىمايدى. زامانداسىنىڭ «جۇلدىزبەن» وزگە مەرزىمدى باسىلىمدارداعى تۋىندىلارىن تاڭدانا وقىپ, تامسانا باعالايدى. ءسابيت تە سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە وزىمەن قاناتتاسا كوتەرىلگەلى تۇر-اۋ! سەكسەندەگىلەردىڭ سىرى قۇرىق بويلاتار ما؟
بىردە ءسابيت ءوزىنىڭ جازۋدان بۇرىن عىلىمدا تانىلعانىن استارلى سىنالاپ, جازۋشىلىق ەڭبەك پەن عىلىمي جۇمىستىڭ قايسىسى قيىن دەگەن ىڭعايدا سۇراق بالالاتقان. ارينە, جاۋابى دايىن ەدى: «...عىلىم الدەقايدا اۋىر. قالاي دەسەڭىز دە, كوركەم شىعارما – باستان شىعادى. ال عىلىمي زەرتتەۋ... تاستان شىعادى», – دەگەن. ءسابيت تە رازىلانىپ باسىن يزەي تۇسكەن... سوسىن ول داۋىسىن كۇرت كەنەپ, اباي باباسىنىڭ: «ادامشىلىقتىڭ الدى – ماحاببات, عادەلەت, سەزىم... سەزىم كىمدە كوبىرەك بولسا, ول كىسى – عالىم, سول – عاقيل», – دەگەن عاقلياسىن تاقپاقتاپ جىبەرسىن.
سول جولى ەكى دوس عىلىم مەن جازۋشىلىقتىڭ بايلانىسىنا قاتىستى ءبىراز وي بولىسكەن. ءالى ەسىندە ءسابيتتىڭ تاعى ءبىر شىعارماشىلىق ورەلى اڭگىمەسىنە وراي ءوزىنىڭ دە كوسىلە تۇسىنىك بەرگەنى. البەتتە قازاق ادەبيەتىن ءابىش كەكىلباەۆ پەن تولەن ابدىكسىز ەلەستەتۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگىن تەرەڭنەن تۇيىندەپ, قوس تالانتتىڭ شىعارماشىلىعى مۇمكىن, شەنەۋنىكتىك لاۋازىمدارمەن نوقتالانباعاندا, ءتىپتى ارىندى, ەرەن ايشىقتى بولاتىنىنا كۋالىك ەتكەن ەدى-اۋ!
ءسابيتتى نەگە وسىنشاما جانىنا جاقىن تارتاتىنىنا باس قاتىرماپتى. سەزەتىنى جالعىز-اق – جۇرەكتەرى ءتۇسىنىسىپتى. بالكىم, گۇلنار مىرجاقىپقىزى جاقىنداستىردى. اكەسى اقتالعاندا قادىرلەپ شاقىرعان. قاسىرەتتەن قاستەرلى شىعا بىلگەن الاش قىزىنىڭ كوز جاسىن ءسۇرتىپ, باسۋ ايتىسقان. دەمەك, بۇلاردى دۋلاتوۆ وياتىپ, قازاق ەگەمەندىگىنىڭ ماسەلەلەرىنە قوسارلاپ سالىپ جىبەرگەن شىعار-اۋ! ءدال سولاي. «سەندەر, قالقالارىم, اناۋ كەنجەعالي, ابدىساعيت بار, ۇلت زيالىسىسىڭدار, تاۋەلسىزدىك كەشىكپەي تۋىپ قالار, سوعان قامدانىڭدار, كەيىن ونى مىزعىماستاي ەتۋگە قاپىسىز تالپىنىڭدار!» – دەپ گۇلنار اپاي ەكى تۇلعانى قاسىنا وتىرعىزىپ قويىپ, «توقپاقتاعان» دا شىعار, بالكىم. سودان بولار تامىرلاسىپ كەتۋى. قايران, الاشتىڭ سوڭعى تۇياعى! قانداي كورەگەن! ءوزى دە جىلدار بويى جاسىرىپ جازعاندارىن بەرتىنگى كەزدە عانا جاريالاپ, تۇتاستاي الاش گالەرەياسىن جاساپ, ءجۇز جاسقا جىعىلىپ, ماڭگىلىككە جانتايدى. كۇللى الاش قىزىنىڭ جيىنتىق بەينەسى ەتىپ وسى گۇلنار اپايعا ەسكەرتكىش قويسا ايىپ پا؟ قازاق ەلىنەن جەر تابىلىپ قالار, بالكىم؟!
«شىڭعىس حاننىڭ» ءتورت كىتابىن ەلدەگى وقىرماندارىنىڭ ءبىرازىنا ءسابيت ارقىلى سۇيىنشىلەپ ەدى. دوسىنا – ەسەپ! بىلاي تۇرماق, كىم قازىر قايبىر دوسىن سىيلاپ, ەسكەرىپ جاتىر؟ ءوزى, «شىڭعىس حانعا» ەل-جۇرتىمىز قۋانا ما ەكەن؟ كەشىگىپ جۇرەتىن ادەتىمىز بار عوي. مۇحاڭ مىرس ەتتى... ونىڭ وي قاتپارىنا ءبارى-ءبارى جاسىرىنا بەرەدى. ۇلگىلىسى دە, ءۇستىرتى دە. كەسىمدىسى دە, كەڭدىگى دە. باياعىدا قازاق ۇكىمەتىنە حاتى جاريالانعاندا مۇنىڭ ەكى اياعىن ءبىر ەتىككە تىققىلارى كەلگەندەر دە كەزىككەن. ايتسە دە قۇر اكىرەڭنەن نە شىعۋشى ەدى؟ ساناعا سالعاسىن ءبارىبىر ماعاۋيننىڭ ىعىنا جىعىلعان. وتكىردىڭ جۇزىنە ادىلدىك قانا شىدايدى عوي. باسقا شارۋالارىن تۇگەسكەندەي وزىنە «ەلگە قايت!» دەگەن جاناشىرلىق سىڭايدا حات جازعىشتار كوبەيگەلى تۇرعانىن سەزەدى. ءپالى, جاندايشاپتار سوزىنە جىعىلاتىن ماعاۋيندى كىم كورىپتى! ماعاۋين بىرەۋ-اق! «مەندى» وقىعاندار ويتپەيدى. پاراقتاماعاندار عانا سولاي كوكيدى. ايتپەسە الماتىنىڭ ارەدىك ۇدەپ كەتەتىن وسەك-اياڭىندا, قوڭىزداي ىزىڭىندا, قىزعانىش شىجعىرىلىمىندا, انە-مىنە, الەمگە مويىندالعالى تۇرعان «شىڭعىس حاننىڭ» ەرەك ۇلگىسى, بۇعان دەيىن جارىق كورگەن وزگە اۆتورلاردىڭ ونداعان شىعارمالارىنان باسى وزىق مىناداي بەرەنسوز ءبىتىمى سومدالار ما ەدى! سامارقاۋلىق-اي, دەسەڭىزشى, ءالى كۇنگە بۇل تۇشىمدى تۋىندى تۋرالى قازاق ادەبي سىنى دا ء«لام-ميم» دەپ, جاق اشپاي وتىر.
وسى تەكتەس ۇزىن ىرعاقتى ءسوز تەلەفون جەلىسىنە ىلىگىپ ەدى. ەكى دوس ءماز-ءمايرام.
– ءيا, ءيا, جيىرما بەس توم قولىڭا ءتيىپ قالادى. بۇرىنعى ون ءۇش تومنىڭ سۇلباسى ءارى جالعاسى رەتىندە!
ءتاڭىرىم دارا جاراتقان مۇحتار ماعاۋين ءجۇزى جادىراپ, كيىز ءۇيدىڭ تابالدىرىعىنان بالاشا ارسالاڭداپ اتتاپ, ىشكە ەندى. ويحوي... ەلىم! شەتتە وتكەن ون ءتورت جىلى ءبىر كۇنگىدەي بولماي كوز الدىنان زۋ ەتە تۇسكەندەي ەدى! وحوي, قالام قۇدىرەتى!.. بارماعىنان ۇزدىكسىز, ۇدەمەلى جازۋ بالىن, ۋىن سورعىزاتىن... الگى ءسابيت دوسى كوڭىلگە ءتۇرلى وي سالدى عوي. «ەلىمە سالەم دە! جازۋىمنىڭ ماڭگىلىك ءالديى!..»
قايسار ءالىم,
جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
