تانىم • 03 تامىز، 2020

احاڭدى الاڭداتقان حلۋدوۆ

3460 رەت كورسەتىلدى

ءا.قاستەەۆ اتىنداعى ونەر مۋزەيىنىڭ قازاقستان بەينەلەۋ ونەرى كوللەكتسياسىندا تۇرعان مىنا قوس كارتينانىڭ ءبىرى «كيىز ءۇي ىشىندە»، ەكىنشىسى ء«جۇن ساباپ جاتقان قازاق ايەلدەرى» دەپ اتالادى. بۇل ەكى شىعارما دا XIX عاسىردىڭ اياقتالار تۇسىندا تالانتتى سۋرەتشى نيكولاي حلۋدوۆتىڭ قىلقالامىنان تۋعان. زامانىندا احمەت بايتۇرسىن ۇلىن الاڭداتقان حلۋدوۆ شىعارماشىلىعىنداعى تۇسىنىكسىز مانەر تۋرالى بۇگىنگى ونەرتانۋشىلار نە دەيدى؟

قازاق بەينەلەۋ ونەرىنىڭ ال­عاشقى دامۋ بارىسى تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا، وتكەن عاسىردىڭ جيىرماسىنشى جىلدارى ورىس ەلىنەن جەر اۋدارىلىپ نەمەسە ەكسپەديتسيا نەگىزىندە ەلىمىزگە كەلگەن سۋرەتشىلەردى اينالىپ وتە المايمىز. نەگە دەسەك، سۋرەت ونەرىنە تىڭ سەرپىن اكەلگەن جاس تالانتتاردىڭ كوپشىلىگى ولار­دىڭ كاسىبي بىلىگىنەن ءنار الدى. سونداي سۋرەتشىلەردىڭ ءبىرى 1921 جىلى الماتىدا تۇڭعىش كور­كەمسۋرەت ستۋدياسىن اشىپ، ءابىل­حان قاستەەۆكە ءدارىس بەرگەن نيكو­لاي حلۋدوۆ.

الپىس ەكى جىل ءومىرىن شىعار­ماشىلىققا ارناعان ول قازاق بەينەلەۋ ونەرىنىڭ دامۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوستى. ۇلتىمىزدىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن، سالت-ءداستۇرىن كەنەپ بەتىنە تۇسىرگەن سۋرەتكەر ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن قازاق دالاسىن مەكەندەپ، تۇمسا تابيعاتىنا تامسانۋمەن ءوتىپتى. بۇل پىكىرىمىزگە تۋىن­دىگەردىڭ: «مەن ارمان الە­مىنە ەنىپ كەتكەندەيمىن. جەرۇيىق دەگەنىمىز وسى بولار، ءسىرا. مەنىڭ تۋعان جەرىمدە مۇنداي عالامات تاۋلار، كوكوراي شالعىن زاڭعار بەلەستەرگە ءمولدىر سۋىن جەتكىزۋگە اسىققان وزەندەر، جەتىسۋ ءوڭىرىن مەكەندەگەن كەرەمەت ادامدار جوق»، دەگەن ءسوزى دالەل.

ول وزىنە تانىس ەمەس حالىقتىڭ ءومىرىن باقىلاپ، ءتۇرلى سۋرەتتەردى دۇنيەگە اكەلدى. ءبىز ءسوز ەتىپ وتىر­عان پولوتنودا كوشپەلىلەر تۇ­راق­جايىنىڭ قۇرىلىمى، ونىڭ ىشكى جاساۋ-جابدىقتارى، ۇلتتىق كيىم-كەشەك، كۇندەلىكتى تىرشىلىك قامى تۇتاس باياندالعان. «كيىز ءۇي ىشىندە» دەپ اتالعان سۋرەتتەگى جەتى كەيىپكەردىڭ كوڭىل كۇي ىر­عاعى ءبىر-بىرىنە ۇقساس بول­عانى­مەن، ەموتسيالارى جەتى بو­لەك. شەبەردىڭ قولتاڭباسى كار­تيناعا جان ءبىتىرىپ-اق تۇر. دەي تۇر­عان­مەن، بۇل شىعارمانى قازاق ەتنو­گرافياسىنىڭ باي مۇراسىن كور­سەتەتىن تاريحي ءمانى زور شى­عارما دەپ قابىلداي الامىز با؟ كار­تينادا ۇلتتىق تانىمىمىزعا توم­پاق كەلەتىن قانداي تۇستار بار؟ ما­مان سوزىمەن سارالاپ كورەيىك.

– بۇل ەڭبەك ۇنەمى مۋزەيدىڭ تورىندە تۇرادى. ارينە، حلۋدوۆتىڭ شەبەرلىگىنە شاك كەلتىرە المايمىز. ءبىر قاراعاندا اسەرلى بولىپ كورىنگەنىمەن، تۋىندىنىڭ ونە بويىنان قازاقى قاسيەت-قالى­بىمىزعا ساي كەلمەيتىن بىر­نە­شە جاعدايدى بايقاۋعا بولادى. اياداي بولمە بولسا دا، كيىز ءۇيدىڭ كوشپەندىلەرگە ءتان ءوز ما­دەنيەتى بار. بىرىنشىدەن، ەسى دۇرىس قازاقتىڭ وتاعاسى كەلىنىنىڭ، قىز­دارىنىڭ كوزىنشە جارتىلاي جالاڭاشتانىپ وتىرمايدى. ەكىنشىدەن، بەتى اشىق تۇرعان قازان­نىڭ قاسىندا وتىرىپ شاش ءورۋ ادەپتى بويجەتكەننىڭ ادەتى ەمەس. ۇشىنشىدەن، ءار نارسەنىڭ كيە­سىن بىلگەن ۇلتىمىز باس كيىمدى ەشقاشان جەرگە قويماعان، – دەيدى قازاقستان سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى باقىتحان مىرزاحمەت.

جاس سۋرەتشى شاتتىق باتان دا بۇل سۋرەتتەردىڭ ونە بويىندا حال­قىمىزدىڭ تابيعاتىنا تەرىس كورىنىستەر بەلەڭ العان دەپ ەسەپتەيدى. ونىڭ پىكىرىنشە، ءبىزدىڭ بولمىسىمىزدان مۇلدە بەيحابار شەتەلدىك كورەرمەندەر اتالعان شىعارمالار ارقىلى «قازاق وسىن­داي بولعان ەكەن» دەگەن وي ءتۇيۋى مۇمكىن. «كوپ ىشىندە ءتوسىن جار­قىراتىپ وتىرىپ ءجۇن ساباعان قازاق ايەلى تۋرالى قانداي ويعا قالار ەدىڭىز؟» دەيدى ول.

1

ءوز قولتاڭباسىمەن بەينەلەۋ ونەرىنە جاڭا لەپ اكەلگەن شەبەر، ۇلتتىڭ جان دۇنيەسىن، مىنەزىن، ۇزاق زەرتتەگەندە وسى دۇنيەگە نەگە ءمان بەرمەدى دەگەن ساۋال تۋىندايدى. بۇل جاي عانا كەزدەيسوقتىق پا، جوق الدە باسقا ما؟

جوعارىدا تىلگە تيەك ەتكەنى­مىزدەي، ورتالىق مۇراجايعا عى­لى­مي كەڭەسشى بولعان تۇسىندا احمەت بايتۇرسىن ۇلى حلۋدوۆتىڭ بىر­نەشە تۋىندىسىن سىن ساداعىنا الىپتى.

احاڭ: «سۋرەتشى حلۋدوۆتىڭ تۋىن­دىلارىنا جالپىلاما نا­زار سالعاندا، ونىڭ قازاق تۇر­مىسى مەن ومىرىندە مۇلدەم كەزدەس­پەي­تىن، نە اسا سيرەك ۇشىراساتىن قۇ­بىلىستاردى بەينەلەۋگە قۇمار باعىتى بىردەن كوزگە ۇرادى. بالكىم، مۇنىسىن قازاقتاردىڭ تۇرمىسىن كوپشىلىك جۇرتشىلىقتىڭ ساناسىنا ابدەن سىڭگەن قالىپتا، ياعني ولار­دى جارتىلاي جابايى تۇردە ەلەستەتەتىندەردىڭ ۇعىمىنا ساي بەي­نەلەگىسى كەلۋىمەن، نە ناقتى جاع­دايدىڭ بىرتەكتىلىگى سۋرەتشى كو­ڭىلىنە جاقپايتىندىعىمەن تۇ­سىندىرۋگە بولار دا ەدى. بالكىم، سۋ­­رەتشى قازاقتاردىڭ ومىرىمەن ءۇس­­تىرت قانا تانىس، سوندىقتان ونى قا­لىپتى جاعدايدا بەينەلەۋ­گە دار­­­­­مەنسىز شىعار»، دەپ جازعان ەكەن.

سول زاماننىڭ وزىندە-اق ۇلت زيالىسىن الاڭداتقان سۋرەتشىنىڭ بىرنەشە شىعارماسىنداعى جارتىلاي جالاڭاش ايەلدەردىڭ بەي­نەسى كوزگە تۇرپىدەي تيەدى. وسى تۋىندىلاردىڭ كوپشىلىگى كۇنى بۇ­گىنگە دەيىن مۇراعاتتا ەمەس، كور­مەلەر­دىڭ ەڭ كورنەكتى قابىر­­عالا­رىندا تۇر. كەيبىر ونەر­تانۋشىلار حلۋدوۆ قالا­مىنان تامعان جارتىلاي جالاڭاش كارتينالار شوعىرىن اقتاپ العىسى كەلەتىنىن دە بايقادىق. ولاردىڭ سوزىنشە: «بۇل – ونەر، سۋرەتشى قيا­لىندا ەشقانداي شەكارا بولماۋى ءتيىس». قانشا جەردەن دارا شە­بەردىڭ قولتاڭباسى دەسەك تە، بولمىسىمىزعا قايشى ورەسكەل قاتەلىكتەر بار كارتينا ۇرپاققا نە بەرەتىنىنە زەر سالعانىمىز ءجون سەكىلدى. ونەردىڭ ءبىر مۇراتى حا- ل­ىق­تىڭ مادەنيەتى مەن تاريحىن بولا­شاققا جەتكىزۋ دەيتىن بولساق، مۇنداي ماسەلەلەر اسا مۇقيات زەر­دەلەۋدى قاجەت ەتەتىندەي.

 

الماتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

انتاليادا اباي ساياباعى اشىلدى

رۋحانيات • بۇگىن، 12:00

اقسايدا سپورت مۋزەيى بار

ايماقتار • بۇگىن، 11:50

ەلىمىزدە تاعى 79 ادام ىندەت جۇقتىردى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:10

تۇراقتى ديالوگتىڭ توركىنى

قوعام • بۇگىن، 08:33

كىندىك شەشە ءھام كىسى مىنەزى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:30

ءبىر شاڭىراقتاعى قوس باتىر انا

ايماقتار • بۇگىن، 08:26

مباپپەگە كوز تىگىپ وتىر

فۋتبول • بۇگىن، 08:24

تۇرمەدە وتكەن توي

وقيعا • بۇگىن، 08:21

ءتورت جاسار «پوليتسەي»

ايماقتار • بۇگىن، 08:18

ونەردىڭ ەگىز ءورىمى

ونەر • بۇگىن، 07:58

ابىلاي حاننىڭ قارا جولى

رۋحانيات • بۇگىن، 07:54

كيەلى مەكەن – اقمەشىت

رۋحانيات • بۇگىن، 07:53

ۇقساس جاڭالىقتار