وقيعا • 30 شىلدە، 2020

اباي مۇراجايىنىڭ باس شىراقشىسى

330 رەت كورسەتىلدى

ءبىر جىلدىڭ ءتولى بولىپ سانالاتىن قۇرداسى ءاليحان باستاعان الاش ارىس­تارىنىڭ بىردەن-ءبىر تىلەكتەس، نيەتتەسى بولعان اكەسى مۇحامەدحان ۇستالىپ كەتكەن سوڭ ينستيتۋتتان قۋىلعان قايىمنىڭ ەندىگى جالعىز قامقورشىسى مۇحتار اۋەزوۆ بولدى. جاقسى اعانىڭ اقىل-كەڭەسىمەن ول ستۋدەنت كەزىنىڭ وزىندە عى­لىمي تۇرعىداعى وننان استام زەرتتەۋ ەڭ­بەگىن جازىپ ۇلگەردى. مۇنىڭ سىرتىندا ولەڭ جازىپ، اۋدارمامەن دە اينالىستى. سونىڭ ناتيجەسىندە جاسى جيىرمانىڭ ورتاسىنا كەلمەي جاتىپ، رەسپۋبليكا جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەلىگىنە ءوتىپ ۇلگەرگەن.

ادامدى تانۋ جونىنەن قامشى سالدىرمايتىن، ءبىر جاعىنان اعاسى ىسپەتتەس مۇح­تار قايىمنىڭ بويىنان يماندىلىق پەن ادالدىقتى قاپىسىز اڭعارعاندىقتان وعان وتىزىنشى جىلداردىڭ اياعىنان باس­­تاپ جاۋاپتى دا ناقتىلى مىندەتتەردى جۇك­تەگەن. اباي جانە ونىڭ شاكىرتتەرى مۇرا­سىنىڭ جوعالىپ كەتۋىنەن قاۋىپتەنگەن مۇحاڭ ەسكى زاماننىڭ ەستى اڭگىمەلەرىن بىلەتىن قاريالاردان دەرەك الىپ قالۋ، اقىن ولەڭدەرىنىڭ تەكستولوگياسىن زەرتتەۋ، ابايدىڭ العاشقى مۇراجايىن اشۋعا نەگىزدەمە جاساۋ جۇمىستارىن سەنىمدى شاكىرتى قايىمعا جۇكتەگەن. وسىدان كەيىن-اق قايىم ءارى دوسى، ءارى ارىپتەسى بولىپ تابىلاتىن بوريس اكەرمان دەگەن ازاماتپەن جۇك ماشيناسىمەن شىڭعىستاۋدى ەرىنبەي-جالىقپاي ايلاپ ارالاپ، ابايدى كوزى كورگەن قاريالارمەن دە اڭگىمەلەسۋگە ۋاقىت تابا ءبىلدى، اقىن شىعارمالارىنىڭ شىنايىلىعىن دا انىقتاپ باقتى. سا­پار بارىسىندا اقىن ومىرىنە قاتىستى تۇر­مىس­تىق زاتتار دا تابىلىپ جاتتى. سول كەز­دىڭ وزىندە 500 جادىگەر ناقتىلانىپ، ولارعا عىلىمي سيپاتتاما بەرىلگەن ەكەن. سو­لايشا قايىم مۇحامەدحانوۆ 1940 جىلى سەمەيدە اشىلعان اباي مۇراجايىن ۇيىم­داستىرۋعا ولشەۋسىز ەڭبەك ءسىڭىردى.

ۇستازى مۇحتار اۋەزوۆپەن بىرگە مۇرا­جايعا لايىقتى عيماراتتى تاڭداسقان دا قايىم. 1940-1944 جىلدارى بەكباي بايى­سوۆتىڭ ۇيىندە اشىلعان مۇراجاي 1944-1967 جىلدارى ءانيار مولداباەۆتىڭ ۇيىنە جايعاستى. بۇل ەكى ءۇيدىڭ دە ابايعا ەرەكشە قاتىسى بار ەدى. انيارعا قامقورلىق تانىتىپ وقىتقان دا ءوزى. اقىن 1875-1904 جىلدارى سەمەيگە كەلىپ جۇرگەندە وسى ۇيلەرگە تۇسەدى ەكەن.

قايىمنىڭ سەمەيدىڭ كونە تاريحىن دا جاقسى بىلەتىندىگى مۇراجايدى تۇبەگەيلى جابدىقتاۋعا سەپتىگىن تيگىزىپ جاتتى. ەجەل­گى سەمەيدىڭ وبلىستىق ستاتۋستى يەلەنگەن ون توعىزىنشى عاسىردىڭ ورتاسىنان باستاپ وركەندەپ، وركەنيەتكە ءبىر تابان بولسا دا جاقىنداي تۇسكەنى دە راس. سونىڭ ايعاعىنداي، اتالعان عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارى سەمەيگە ات باسىن تىرەگەن شو­قان سىندى عۇلاما عالىمنىڭ ەڭ جاقىن دوسى، حالقىمىزدىڭ جاناشىرى، ءوزى دە اتاقتى عالىم گ.ءپوتانيننىڭ بۇل قالانىڭ سىبىردەگى قالالاردان ايىرماشىلىعى كوپ ەكەندىگىن ايتا كەلىپ، سەمەي ورتا ازيا شە­بىندەگى بەينەبىر ودەسسا سىندى قالا، تەك ونداعى كورابلدەردى تۇيەلەر كەرۋەنى الماستىرادى دەپ ءىش تارتا باعا بەرۋى دە سوندىقتان.

ايتتى ايتپادى، توعىز جولدىڭ تو­را­بىنداعى سەمەي ەندىگى جەردە ءوسىپ-ور­­كەن­دەي تۇسكەن. وعان سول شاقتا بۇل قا­لا­عا ءوز زامانىنىڭ ويلى ازاماتتارى­نىڭ كوپ­­­­تەپ جيناقتالۋى دا از اسەر ەتپەگەن. بۇل جاعداي امەريكالىق جيھانگەر دجوردج كەنناننىڭ دا نازارىنان تىس قال­­ماعان. سونىڭ ايعاعىنداي، ونىڭ دالا قازاعى ابايدى كىتاپحانادا كەزىكتىرىپ، ەرەكشە تاڭىرقايتىنى دا بار ەمەس پە؟ سەمەيلىكتەردىڭ سول شاقتاعى رۋحاني تى­نىس-تىرشىلىگىن ايعاقتايتىن مۇنداي جارقىن مىسالداردى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى. ماسەلەن، مۇندا اعايىندى بەلو­سيۋدوۆتار دەگەن بولعان. ولار كرەپوستنوي كوشەسىندەگى ەكى قاباتتى جەكە مەنشىك ۇيلە­رىن شىن مانىسىندەگى ولكەتانۋ مۇرا­جايىنا اينالدىرعان. الگى اعايىندى ازاماتتار تەك ولكە ومىرىنە قاتىستى ەكسپونات، قۇجاتتارمەن شەكتەلمەي، قازاق حالقىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە، سالت-داستۇرىنە، ادەبي مۇرالارىنا دەن قويىپ، كادىمگىدەي زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. سونىڭ بىرەر دالەلىندەي، ايداۋداعى پولياك اقىنى گۋس­تاۆ زەلينسكيدىڭ «قازاق» اتتى پوەماسىن بەزەندىرىپ شىعارعان دا، اباي پوەزياسىن ورىس وقىرماندارى اراسىندا العاش ناسيحاتتاۋشىلار دا وسىلار.

ەندىگى ءبىر دەرەك، 1878 جىلى سەمەي­دە وبلىستىق ستاتيستيكا كوميتەتى قۇرىلعا­ن، ونىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ، كە­يىندە ابايمەن دوسجار رەتىندە قاتتى سىي­لاس­قان ە.ميحاەليس تاعايىندالعان. ەڭ كەرەمەتى سول، وسى كوميتەت قۇرامىندا اباي دا بولىپ، ونىڭ جۇمىسىنا بەلسەندى تۇردە قىزۋ ارالاسقان. ونىمەن بىرگە وندا باسقا دا قازاق ازاماتتارى بولعاندىعى ەندى انىقتالىپ وتىر. اتالعان كومي­تەت وزدەرىنىڭ نەگىزگى شارۋالارىمەن بىر­گە، ولكەنى زەرتتەپ، ءبىلۋدى دە باستى مىن­دەتتەرىنىڭ ءبىرى دەپ ەسەپتەگەن. ەڭ الدىمەن ارحەولوگيا مەن زوولوگياعا قاتىستى كوللەكتسيالار مولىنان جيناقتالعان. مۇنىڭ ءوزى ميحاەليستى سەمەيدە مۇراجاي اشۋعا دا يتەرمەلەيدى. ال بۇل كەزدە جوعا­رىدا اتالعان كوللەكتسيالارمەن بىرگە، ءبى­راز مولشەردە كىتاپتار دا جيناقتالىپ قال­عان ەدى. سوعان وراي، كۇن تارتىبىنە ەن­دى مۇراجايمەن بىرگە، قوعامدىق نەگىز­دە­گى كىتاپحانا اشۋ تۋرالى ماسەلە قوسا كو­تە­رىلەدى. وسىلايشا، 1883 جىلى سەمەيدە ەكى يگىلىكتى شارۋا قاتار جۇزەگە اسىرىلادى.

جوعارىدا ۇلى اقىننىڭ ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ جۇمىسىنا بىردەن ارالاسىپ كەتكەنىن ايتتىق. جانە بۇل ارالاستىق اقىل ايتۋ، كەڭەس بەرۋمەن شەكتەلمەگەن. سو­نىڭ ايعاعىنداي، مۇراجاي اشىلعان سوڭ ارادا جىل وتكەندە اباي اتامىز وعان تىكە ءوز تاراپىنان 60 قۇندى دۇنيەسىن وت­­كىزگەن. سونىڭ تەڭ جارىمى سەمەيدە ال­عاشقى اباي مۇراجايى اشىلعاندا سوعان بەرىلەدى. مۇنىڭ ىشىندە كەشەگى قازاق ومى­رىنەن، اباي زامانىنان مول ماعلۇمات بە­رەتىن نەبىر قۇندى مۇرالار بار. سونىڭ ءبىرازى اقىننىڭ ءوزى، اينالاسى تۇتىنعان زات­تار بولۋى تىپتەن عانيبەت. ابايداي دا­نىش­پاننىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا دەگەن جاناشىرلىعىنا جانە سۇيسىنەسىڭ! ايتپەسە، بالاپان باسىنا، تۇرىمتاي تۇسى­نا دەيتىن اۋمالى-توكپەلى كەزەڭدەردە نەبىر اسىل قۇندىلىقتارىمىز شەت جۇرتقا بەل اسىپ كەتە باردى ەمەس پە! ۇستازى اۋەزوۆ باس­تاپ، شاكىرتى مۇحامەدحانوۆ قوستاپ، سول اسىل قۇندىلىقتاردى ەندى جاڭادان اشىلىپ جاتقان اباي مۇراجايىنا كەلۋ­شىلەرگە ءاپ دەگەننەن جارقىراتىپ كورسە­تۋگە ۇمتىلىستارى سۇيسىنتەدى.

قايىمدى ۇستازى اۋەزوۆتىڭ تاپسىرماسىمەن قىرقىنشى جىلداردىڭ باسىنان اباي مۇراجايىن قۇرىپ، قالىپتاستىرۋعا بەل شەشە كىرىسىپ كەتتى دەدىك. بىراق وكى­نىشكە قاراي كەلەر 1941 جىلى باستالىپ كەتكەن سۇراپىل سوعىس بۇلاردىڭ وسى ماقساتتاعى بارلىق ويى مەن ماقساتتارىن بۇزىپ كەتكەن. سول سىن ساعاتتىڭ وزىندە بيلىك «حالىق جاۋلارىنىڭ» ۇرپاقتارىنا سەنبەي، كۇمانمەن قارادى. ءسويتىپ، قايىم ەڭبەك ارمياسىنا الىنىپ، قارا جۇمىسقا جەگىلەدى. جاس عالىم 1941-1942 جىلدار ارالىعىندا سۆەردلوۆسك، ماگنيتوگورسكىدە بولىپ، قورعانىس شەبىن جاساقتاۋعا قاتى­سادى. جانكەشتى ەڭبەگى ءۇشىن مەدالمەن دە ماراپاتتالادى. الايدا ۇزدىكسىز قارا جۇمىس سالدارىنان دەنساۋلىعىنان ايى­رىلىپ، گوسپيتالدان ءبىر-اق شىعادى. سو­دان كەيىن جۇمىسقا جارامسىزدىعى سالدارىنان ەلگە قايتارىلادى.

ال ودان كەيىنگى ەكى ارالىقتا قايىمنىڭ رەسپۋبليكامىزدىڭ العاشقى ءانۇرانىنا بايلانىستى 1943 جىلى جاريالانعان باي­قاۋدا جەڭىمپاز اتانىپ، اتاق-داڭقى بۇكىل ەل كولەمىنە ءماشھۇر بولاتىندىعى ءوز الدىنا ءبىر اڭگىمە. وعان دا اۋەزوۆ­تىڭ قوزعاۋشى بولعاندىعىن كوزىقاراقتى وقىر­مان جاقسى بىلەدى. دەمەك، مۇحاڭ كە­شەگى اعا دوسى، الاش ارىستارىنىڭ بىر­دەن-ءبىر قامقورشىسى مۇحامەدحاننىڭ ءوزى جاسىنان بىلەتىن بالاسىنا، ونىڭ قا­رىم-قابىلەتىنە قالتقىسىز سەنگەن عوي. قايىمنىڭ ەلۋىنشى جىلداردىڭ باسىندا ءۇش-ءتورت جىل ايداۋدا بولىپ، توزاق پەن ازاپتىڭ نەبىر ءتۇرىن باستان وتكەرىپ كەلگەنىمەن: «مەن قىستىڭ قاھارلى ايازدى كۇنى ومىرگە كەلگەنمەن، ومىرىمدە جار­قىن، كۇن شۋاقتى كۇندەر كوپ بولدى»، دەيتىنى دە سوندىقتان. مۇنداي ءسوزدى شىن­دىعىندا رۋحى بيىك ادامدار عانا ايتا السا كەرەك. ال قايىم 1942-1947 جىلدار ارالىعىندا قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ سەمەي، پاۆلودار جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارىنداعى ۋاكىلى بولىپ قىزمەت اتقارعانىمەن، مۇراجاي ىسى­نەن، سونىمەن بىرگە عىلىمي جۇمىستان سىرت قالماعان. اۋەزوۆتىڭ ۇسىنىسىمەن ابايدىڭ 100 جىلدىعىن ازىرلەۋ جونىندەگى مەرەيتويلىق ۇكىمەتتىك كوميسسيانىڭ عى­لىمي حاتشىسى بولا ءجۇرىپ، ول سول كەزدىڭ وزىندە ابايدىڭ بۇعان دەيىن ءمالىم ەمەس توعىز ولەڭىن عىلىمي تۇرعىدان اينالىمعا قوستى. ال قىرقىنشى جىلداردان باستاپ سەكسەنشى جىلدار ارالىعىن قامتيتىن قىرىق جىل ارالىعىندا ابايعا تيەسىلى الگىندەي ولەڭدەر سانى وتىزدان اسىپ جى­عىلادى. جانە سونىڭ ءبارى عىلىمي تۇر­عىدان ناقتىلانىپ، دالەلدەنگەن.

ال 1947 جىلى مۇراجاي رەسپۋبليكا عىلىم اكادەمياسىنىڭ قاراماعىنا وتكىزىلگەن كەزدە، اكادەميا پرەزيدەنتى قانىش ساتباەۆتىڭ بۇيرىعىمەن جاسى وتىزدان ەندى اسقان قايىم مۇحامەدحانوۆ مۇراجاي ديرەكتورى بولىپ تاعايىندالادى. ول بۇل جۇمىستى ۇستازدىق ءھام عىلىمي جۇمىستارىن قوسا جۇرگىزە وتىرىپ اتقا­رادى. سونىڭ ناتيجەسىندە مۇراجايدا ابايدىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا تىكەلەي قاتىسى بار اسا قۇندى قولجازبالار مەن قۇجاتتاردى جيناقتاۋ، ابايدىڭ اقىن­دىق مەكتەبىن زەرتتەۋ ماسەلەلەرى جوس­پارلى تۇردە ءوز جالعاسىن تابادى. الدىعا قوي­عان بيىك ماقسات جولىندا ەشكىمگە جال­پاقتاپ، جالتاقتاۋدى بىلمەيتىن قايىم جو­عارىعا حات جازىپ، ورىندى تىلەك ايتۋ­­دان ەش جاسقانباعان. سونىڭ ءبىر دالە­لىندەي، ول سوعىس ەندى عانا اياقتالعان 1945 جىلدىڭ كۇزىندە كسرو عىلىم اكا­دەمياسى قازاق فيليالىنىڭ باسشىسى ق.ي. ساتباەۆتىڭ اتىنا سەمەيدەگى گوگول اتىنداعى كىتاپحانانىڭ قورىنداعى باعا­لى كىتاپتاردىڭ كوبى سوعىس كەزىندە تا­لان-تاراجعا ءتۇسىپ كەتكەندىگىن، اراب ارپى­مەن جازىلعان كىتاپتاردىڭ جاپپاي قۇر­تىل­عانىن، جالپى سەمەيدىڭ مادەني حال-جايى ەش سىن كوتەرمەيتىندىگىن اشىنا وتىرىپ باياندايدى.

ال 1949 جىلدىڭ ورتاسىندا قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ن.د.وڭداسىنوۆ، كپ(ب)ك ورتالىق كومي­تەتىنىڭ حاتشىسى ءى.و.وماروۆ جانە قازكسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى ق.ي.سات­باەۆتىڭ اتىنا جولداعان حاتىن­دا ەندى ءبىر بەس جىلدان كەيىن اباي­دىڭ ومىردەن وزعانىنا جارتى عاسىر بو­­لا­تىندىعىن ايتا كەلىپ، سوعان وراي جو­­عا­رىداعى باس­شىلىق الدىنا ناقتى ۇسى­­نىستارىن جەت­كىزەدى. ءبىرىنشى كەزەك­تە ابايدىڭ زيرا­تىنىڭ باسىنا مازار تۇرعىزۋ، سەمەي مەن الماتىدا ۇلى اقىن­نىڭ ەسكەرتكىشىن ورناتۋ ماسەلەلەرى ايتى­لادى. ول مۇنىمەن دە شەكتەلمەي، وسى شا­رۋالارعا بايلانىس­تى قاي كەزدە بايقاۋ وت­كىزۋ كەرەكتىگى جونىندە دە ءوز ويىن ورتاعا سالادى. جيدە­بايداعى اباي قىستاۋىن جوندەۋدەن وتكىزىپ، كورىكتەندىرۋ، اباي بەينەسىن ءمۇسىن جانە سۋرەت ونەرىندە ايشىق­تاۋ جانە وعان بەلگىلى تۇلعالاردان كىم­دى تارتۋ ماسەلەلەرى دە قايىمنىڭ نازا­رىنان تىس قالماعان.

وسى ورايدا ول سول تۇستا وزىنە جا­بىل­­­عان جالا، وتىرىك، وسەكتەن دە ەش تاي­سال­ماعان. ايتالىق، 1951 جىلى اقىن مۇ­­را­جايى تۋرالى جازىلعان ءبىر ماقالا تاقىرىبى «مۇراجايدى ەسكى-قۇسقىدان تازارتۋ» («وچيستيت مۋزەي وت حلاما») دەپ اتالادى. ماقالا تاقىرىبىنىڭ ءوزى ايتىپ تۇرعانداي، بۇل ناعىز جاپتىم جالا، جاقتىم كۇيەنىڭ ءوزى ەدى. ورىنسىز قياناتقا توزبەگەن قايىم پۋشكين، تولستوي، لەر­مون­توۆ مۇراجايىندا ولاردىڭ اتا-انا­لا­رىنىڭ سۋرەتى جوق پا ەكەن دەپ سالا­دى. ونى ايتاسىز، وسىندايدا ەسكە تۇ­سە­دى، سەكسەنىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا ال­ما­تىدان كەلىپ، اباي مۇراجايىنا باس سۇققان ءبىر باسشى قانداسىمىزدىڭ «مۇندا كەشەگى الاشورداشىل تۇراعۇلدىڭ سۋرەتى نەگە تۇر؟» دەگەنىن دە ءوز قۇلاعىمىزبەن ەستىگەنبىز.

سونداي سوراقىلىقتىڭ ءبىرىن سۇحبات بارىسىندا قايىم اعانىڭ ءوزى دە ايتقان. «قىرقىنشى جىلدارى اباي مۇراجايى اشىلعاندا مۇراجاي تورىنەن ابايدىڭ كەيبىر جاقىن-جۋىق تۋىستارى مەن شا­كىرت­تەرى ەسكى زاماننىڭ كەرتارتپا وكىل­دەرى رەتىندە شەتتەتىلىپ، ولاردىڭ ورنى­نا سول شاقتا سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتان­عان ەڭبەك ادامدارىنىڭ قويىلعانىن قاي­تەرسىز!.. ال مۇحاڭنىڭ تىكەلەي اقىل-كە­ڭەسىمەن اباي مەكتەبىن زەرتتەۋگە كىرىس­كەن مەن ات­قا تەرىس مىنگىزىلىپ، قۋعىن-سۇر­گىنگە ۇشى­­رادىم. «ماركسيزم-لەنينيزم مەكتە­بى دەگەندى ءبىلۋشى ەدىك، اباي مەك­تەبى دەگەن قايدان شىقتى؟» دەپ داۋ­رىق­تى كوكەزۋ «دانىشپاندار». ءسويتىپ ەلۋىن­شى جىلداردىڭ باسىندا جيىرما بەس جىل­عا سوتتالىپ كەتە باردىم». وسىنى ەستى­گەندە اتاقتى رومان-ەپوپەياسىنا «اباي جولى» دەپ ات قويىپ، ايدار تاققان اۋە­زوۆ قانداي ەرجۇرەك دەپ ىشتەي تاڭعالعان­بىز. ويتكەنى سول كەزدەگى اتاۋدىڭ كوبى «لەنين جولى»، «كوممۋنيزم جولى» بولىپ كەلدى ەمەس پە! ءيا، سولايشا سوناۋ 37-ءشى جىلعى زۇلماتتىڭ ەكىنشى تولقىنى جا­قىن­داپ كەلىپ قالعان. ياعني قايىم اباي مۇرا­جا­يىنا ديرەكتور بولىپ بەكىتىلگەن سوڭ ارادا ءتورت جىل وتكەندە، ناقتىلاپ ايت­قان­­دا 1951 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنىڭ با­­سىندا جوعارىدا ايتقانىمىزداي 25 جىل­­عا ايدالىپ كەتە بارعان. بىراق وسى وراي­دا قايىمعا ۇلتشىل رەتىندە ايىپ تا­عىلعانىنا ەرىكسىز تاڭعالادى ەكەنسىڭ! 1948 جىلى سەمەيگە كەلگەن ورىستىڭ كور­نەك­تى جازۋشىلارىنىڭ ءبىرى ۆسەۆولود يۆا­نوۆ­تىڭ سول «ۇلتشىل» قايىمعا وسىندا دوس­توەۆسكيدىڭ مۇراجايىن اشۋعا كو­مەك­­­تەسىپ، مۇرىندىق بولۋىن وتىنەتىنى بار. ال سول شاقتا باسىمەن قايعى بولىپ كەت­­كەن قايىمنىڭ كەيىنىرەك بولسا دا وسى ما­­سەلەگە وزىندىك ۇلەسىن قوسقانى تاعى شىن­­دىق.

حاكىم ابايدىڭ بيىلعى 175 جىلدىق مە­رەيتويىنداعى مىنا ءبىر سايكەستىككە كو­ڭىل بولمەسە بولمايدى. ىرگەتاسىن ۇستا­زى اۋەزوۆ پەن شاكىرتى مۇحامەدحانوۆ قالاعان ابايدىڭ قورىق مۇراجايىنىڭ قۇرىلعانىنا بيىل 80 جىل تولىپ وتىر. ونىڭ اۋەزوۆتىڭ ۇسىنىسى بويىنشا رەس­پۋبليكا ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسىمەن اباي­دىڭ تۋعانىنا 95 جىل تولۋىنا وراي 1940 جىلدىڭ 16 قازانىندا اشىلعانىن ايت­تىق. سوندا ەندى ارادا بەس جىلدان سوڭ ابايدىڭ ءجۇز جىلدىعى دا كوزدى اشىپ-جۇمعانشا جەتىپ كەلەتىنىن مۇحاڭدار ال­دىن الا ەسەپتەپ وتىرعان عوي. بىراق سول ەكى ارالىقتا سۇراپىل سوعىس باستالىپ كە­تەتىندىگىن بىلگەن جوق. بىراق سوعان قا­را­­ماستان، ابايدىڭ عاسىرلىق تويى ءوز زا­مانىنا ساي جاقسى ءوتتى دەۋگە ابدەن بولادى. قاراۋىلدا وتكەن تويعا اتاقتى جازۋشى، عالىمدارمەن بىرگە اتى اڭىزعا اينالعان، «قازاق دالاسىنىڭ باتىرى» اتانعان قاجىمۇقان دا قاتىسىپ، وعان قارسىلاس شىقپاسا دا حالقىمىزدىڭ دار­قان داستۇرىمەن سىيعا تۇيە تارتىلىپتى. پالەن شاقىرىمدىق الامان بايگەنىڭ قىزىعى مۇنىڭ سىرتىندا دەگەندەي...سول الامان بايگەدە اتامىز ءالىنىڭ اباي اۋداندىق وقۋ ءبولىمىنىڭ اتىنان قوسقان سۇر اتىنىڭ بايگەنىڭ الدىن بەرمەي كومبەگە ءبىرىنشى بولىپ كەلگەنىن، ءبىز، ول كىسىنىڭ ۇرپاقتارى ءالى كۇنگە دەيىن ماقتانىشپەن ءسوز ەتەمىز. كەشەگى سۇراپىل سوعىستان ابدەن قالجىراپ، شارشاپ-شالدىققان ەلدىڭ ەڭسەسى وسىلايشا ءبىر كوتەرىلگەن ەكەن.

راس، ونىڭ ءبارى – وتكەن كۇننىڭ اڭگىمەسى. ال بۇگىنگى كۇننىڭ اڭگىمەسىنە كەلەتىن بول­ساق، مۇراجاي ومىرىندە وزگەرىستەر مەن جا­ڭالىقتار بارشىلىق. ونىڭ ەڭ باس­تى­­سىنا توقتالاتىن بولساق، اقىننىڭ تۋ­­عا­نىنا 150 جىل تولۋىنا بايلانىس­تى يۋنەسكو دەڭگەيىندە وتكىزىلگەن ءدۇ­­بىر­لى مەرەيتوي قارساڭىندا سەمەي وڭى­­رىن­دەگى ابايعا قاتىستى مادەني مۇ­را­­­جايلاردىڭ باسى ءبىر ورتالىققا شوعىر­­لان­دىرىلىپ، احمەت ريزا مەشىتى مەن مەد­رەسەسى سەمەيدەگى مۇراجايدىڭ قا­سى­نا كوشىرىلىپ، قالپىنا كەلتىرىلدى. جيدە­بايدان 6400 گەكتار مولشەردە تابي­عي قورىق ايماعى ءبولىنىپ، 1990 جىلى بۇ­رىنعى مۇراجاي ابايدىڭ مەملەكەتتىك تاريحي جانە ادەبي-مادەني مەموريالدىق مۇراجايى بولىپ قايتا قۇرىلدى. ونىڭ قۇرامىنا قازىردە سەمەي قالاسىنداعى اباي مۇراجايى، اۋەزوۆ جانە الاش ارىس­تارى مۇراجايى، ابايدىڭ جيدەبايداعى قورىق مۇراجايى، ماقانشىداعى اسەت نايمانباەۆ مۇراجايى، كوكبايدىڭ مە­شىت-مەدرەسە كەشەنى جانە شاكىر ابە­نوۆتىڭ مۇراجاي ءۇيى كىرەدى. بۇگىنگى كۇنى مۇراجاي قورىندا جالپى العاندا 20 مىڭ­عا جۋىق ەكسپونات بار.

ال جيدەبايداعى قورىق القابىنا كى­رەتىن تاريحي ورىندارعا كەلەتىن بولساق، ولار ابايدىڭ مۇراجاي ءۇيى، «اباي-شا­كارىم» مازار كەشەنى، ەركەجان زيراتى، قۇدايبەردى، زەرە، ۇلجان زيرات قور­عانى، زۇلعارىش قىستاۋى – اق باز، كەڭ­گىرباي (بي اتا) مازارى، قۇنانباي قۇ­دىعى، «شا­كارىمنىڭ سايات قوراسى» ەكس­پوزيتسياسى بولىپ ءبىر-بىرىنە جالعاسىپ جاتىر. اباي­­دىڭ جيدەبايداعى قورىق مۇراجايى اقىن­نىڭ 125 جىلدىق مەرەيتويىندا رەس­­پۋبليكا ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسىمەن قال­پىنا كەلتىرىلىپ، مۇراجاي رەتىندە اشىل­عان ەدى. اقىننىڭ كوزى تىرىسىندەگى ءبىراز دۇنيەلىكتەر، جيعان كىتاپتارى، توعىز­قۇ­مالاق تاقتاسى، قويىن ساعاتى مەن ءتىس قابى جانە باسقا دا باعالى زاتتار دا وسىندا.

 وسى ارادا ەرەكشە توقتالىپ ايتا كە­تەتىن ءبىر جايت، حاكىم اقىننىڭ بۇل جول­عى كەزەكتى ءدۇبىرلى مەرەيتويىندا ونىڭ اكەسى، «قارادان شىعىپ حان اتانعان» قۇنان­بايعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ اقىندار مەككەسى اتانعان جيدەبايعا بىلتىرعى جىلى ارنايى ات باسىن تىرەگەن ساپارىندا جەرگىلىكتى باسشىلارعا وسىعان دەيىن ابايداي دا­نىشپاننىڭ اكەسى قۇنانباي تۇلعاسىنا جەتكىلىكتى كوڭىل بولىنبەي كەلە جاتقانىن ايتا كەلىپ، وسى جولى مۇنى ەسكەرۋ كەرەك دەگەن ەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسى ساپارىنان كەيىن ابايدىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويىن وتكىزۋ جونىندە ارنايى جار­لىعى شىققان بولاتىن. ەل جاقتان الداعى اقىن تويىنا دەيىن اقشوقىداعى قۇنانباي اۋلەتىنىڭ قورىمى اباتتاندىرىلىپ، وسىندا قۇنانباي مۇراجايى اشىلاتىندىعى جونىندە يگى حاباردى ەستىپ وتىرمىز. مۇنىڭ سىرتىندا بيىلعى جىلدىڭ باسىندا وسى اباي ەلىنىڭ تۇلەگى، اكادەميك، تاريحشى عالىم ەرلان سىدىقوۆتىڭ ماسكەۋدەن «جزل» سەرياسىمەن «قۇنانباي» اتتى دەرەكتى كىتابىنىڭ شىعۋى وڭدى شارۋا بولدى. اتالعان كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى نۇر-سۇلتان مەن الماتى قالالارىندا اقىننىڭ مەرەيتويى اياسىنداعى ءبىر شارا رەتىندە ماعىنالى تۇردە وتكىزىلدى.

ەندى ابايدىڭ سەمەيدەگى باس مۇرا­جايىنىڭ قۇرامىنا نەلەر كىرەتىندىگىن تولىقتىرىپ ايتا كەتسەك دەيمىز. قازىردە ونىڭ قۇرامى كوپەس ر.ەرشوۆتىڭ ءۇيى، اقىننىڭ 150 جىلدىعىندا بوي كوتەرگەن جاڭا عيمارات، احمەت ريزا مەشىت-مەدرە­سەسى، «الاش ارىستارى – م.اۋەزوۆ» مۇرا­جايى، اكىمشىلىك عيماراتتان تۇرادى. باس مۇراجاي ەكسپوزيتسياسىندا «اباي ءداۋىرى»، «اباي – بەينەلەۋ ونەرىندە»، «اباي مەن سەمەي شاھارى» اتتى تاقىرىپتىق كور­مە زالى، «اباي شىعارمالارىنىڭ قاي­نار بۇلاقتارى»، اقىن داستاندارىنا ارنالعان «شىعىس زالى»، «گرەك زالى»، «جاز» ولەڭىنە ارنالعان زال، «ابايدىڭ اقىندىق مەكتەبى»، «ابايتانۋ»، «اباي حا­لىق جۇرەگىندە»، «سىيلىقتار» زالى ور­نالاسقان. ولاردا اباي ءومىرى مەن شىعار­ماشىلىعى، ونىڭ اقىندىق، تۋىستىق اينا­لاسى، زامانداستارى مەن شاكىرتتەرى جاي­لى مول ماعلۇمات جيناقتالعان. اقىن وتباسىنان قالعان كونە م ۇلىكتەر، تۇپنۇسقا قۇجاتتار، اباي ءداۋىرىن، ونىڭ قوعامدىق قىزمەتىن بەينەلەيتىن ەتنوگرافيالىق جانە ارحيۆتىك دەرەكتەر، شىعىس عۇلامالارىنىڭ سيرەك كەزدەسەتىن شىعارمالارى، باتىس فيلوسوفتارىنىڭ تۋىندىلارى، قازاق ءومى­رىن قاز-قالپىندا سيپاتتايتىن التى قانات­تى كيىز ءۇي دە جاڭا عيماراتقا كەڭىنەن جايعاسقان.

بالا مۇحتار ابايدى جەتى جاسىندا جي­دەبايدا كورگەن ەكەن. الماتىداعى اۋە­زوۆ مۇراجايىندا مۇحاڭنىڭ ءوزى سىزىپ، قاعازعا تۇسىرگەن اباي ءۇيىنىڭ جوباسى ساقتالعان. مۇحاڭنىڭ سول سىزباسىن، باسقا دا ايتقان اقىل-كەڭەستەرىن باسشىلىققا العان ءار جىلدارداعى مۇراجاي باسشىلارى قاجىماس قايرات، زور ىزدەنىس ۇستىندە بۇكىل ەل كولەمىندەگى ەڭ ءىرى قورىق مۇراجايىن قالىپتاستىرا ءبىلدى. سولاردىڭ ىشىندە، ارينە قايىم مۇحامەدحانوۆتىڭ ءجونى بو­لەك. وسى مۇراجايدى 1976 جىلدان باستاپ شيرەك عاسىرعا جۋىق باسقارعان توكەن يبراگيموۆ دەگەن ازامات: «مۇراجايداعى ءاربىر م ۇلىك قايىم اعا جايىندا سىر شەرتە الادى. كاكەڭ مۇراجايدىڭ اكەسى بولدى»، دەگەن ەدى. ابايدىڭ 150 جىلدىعى مۇراجايدى توكەن باسقارىپ تۇرعان شاقتا وتكەن ەدى.

بەلگىلى اقىن كاشاف تۋعانباەۆتىڭ دا اتالعان مۇراجايعا سىڭىرگەن ەڭبەگىن ايت­پاسقا بولمايدى. بىراق، وكىنىشكە قاراي، ول كىسى ءوز ورنىن زەينەتكە شىققان وبلىس كولەمىندەگى ءىرى شەنەۋنىككە بوساتىپ بەرۋگە ەرىكسىز ءماجبۇر بولادى. بەلدەن باسقان ونداي دا زامان بولعانىن ايتپاسقا بولمايدى. كەيىنگى جىلدارى مۇندا بۇعان دەيىن الماتى، نۇر-سۇلتان قالالارىندا اكىمشىلىك قىزمەتىنىڭ ءتۇرلى ساتىسىندا ىستەپ ىسىلعان جۋرناليست-جازۋشى بولات جۇنىسبەكوۆ تە باسشى رەتىندە جەمىستى ەڭبەك ەتتى. سول بولات باۋىرىمىز مەن باس­تىقپىن دەپ شىرەنىپ تۇرماي، اباي مۇرا­جايىنىڭ اۋلاسىن ءوزى سىپىرىسۋدان دا ارلانبايدى ەكەن. قازىردە مۇراجايدى فيلولوگ عالىم جاندوس اۋباكىر ەكىنشى قايتارا كەلىپ باسقارىپ وتىر. ول – بۇل ەكى ارالىقتا قاسيەتتى تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي مۇراجايىن، رەسپۋبليكالىق «قازقايتاجوندەۋ» مەكەمەسىن باسقارىپ كەلگەن جاس تا بولسا ىسكەر باسشى. جانە ولاردىڭ ءبارى قايىمدى ۇستاز تۇتىپ، ونى مۇراجايدىڭ باس شىراقشىسى دەپ قادىر­لەي بىلگەن جاندار!

 

داۋلەت سەيسەن ۇلى،

جۋرناليست-جازۋشى

 

الماتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

Atmaca زىمىرانى سىناقتان ءساتتى ءوتتى

تەحنولوگيا • بۇگىن، 18:35

دوللار قايتادان قىمباتتادى

قارجى • بۇگىن، 15:00

ۇقساس جاڭالىقتار