مەديتسينا • 29 شىلدە، 2020

پاندەميانى ساقتىقپەن جانە سابىرمەن جەڭەمىز - باۋىرجان راقىشەۆ

307 رەت كورسەتىلدى

جاھاندى جاۋلاعان پاندەميا ادامزاتتىڭ ءومىرىن ءبىر مەزەتتە كۇرت وزگەرتىپ، قارۋسىز جاۋمەن بىرگە سوعىسۋعا ءماجبۇر ەتتى. العى شەپتە – دارىگەرلەر. قىزىل جولاقتىڭ ۇستىمەن كۇن سايىن ارى-بەرى ءوتىپ، قاۋىپ-قاتەرمەن بەتپە-بەت كۇرەسىپ جۇرگەن مەديتسينا سالاسىنىڭ ماماندارى حالىقتى ءارى ساقتىققا، ءارى سابىرعا شاقىرادى. وسى ورايدا "قازاقستاننىڭ 100 جاڭا ەسىمى" جوباسىنىڭ وتكەن جىلعى جەڭىمپازى، ا. ن. سىزعانوۆ اتىنداعى ۇلتتىق عىلىمي حيرۋرگيا ورتالىعى كارديوحيرۋرگيا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى باۋىرجان راقىشەۆتا پاندەميا كەزىندە حالىققا كەڭەس بەرۋدى ازاماتتىق مىندەتى سانايدى.

- CoVid-19 ىندەتىمەن جاپپاي الەم بولىپ كۇرەسىپ جاتىرمىز. ونىڭ نەگىزگى ەمى ءالى ناقتى تابىلماعانىن عالىمدار جازىپ تا، ايتىپ تا جاتقانى بارىڭىزگە بەلگىلى. قازىر ءار ەلدىڭ عالىمدارى بىرىگىپ، ۆاكتسينالار جاساۋمەن اينالىسىپ جاتىر. ازىرگە قۋانتارلىق ناتيجە بولماعانىمەن تۇبىندە وعان قارسى داۋا تابىلىپ، جەڭىپ شىعاتىنىمىزعا سەنىمدىمىن، - دەپ باستادى باۋىرجان راقىشەۆ.

- ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، پاندەميا ادامزات ءومىرىن قانشالىقتى وزگەرتتى؟ بۇل ءبىزدىڭ سانامىزعا سەرپىن اكەلدى مە؟

- ادام بالاسى نەبىر زۇلمات زاماندى باستان كەشىردى عوي. پاندەميا ءبىزدى تۇبەگەيلى باسقا ادام ەتىپ شىعارادى دەگەنگە بىردەن كەلىسە سالۋ قيىن. ۋاقىت ءبارىن ءوز ورنىنا قويادى. دەگەنمەن، بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە كوزقاراسامىز بەن سانامىزدىڭ وزگەرەتىنى راس. مىنا قالىپتاسقان جاعداي ءبىزدى ءبىراز نارسەگە ۇيرەتتى. ادامزات بالاسى ءبىر-بىرىنە باۋىرمال بولا باستادى دەپ سەنەمىن. شۇكىر ەتۋدى ۇيرەندىك. ءومىردىڭ جاڭاشا تالاپتارىنا بەيىمدەلە باستادىق. حالىق بۇرىن سۇرانىسقا اسا يە بولماعان كاسىپتەردى يگەرىپ جاتىر. كەيبىر ماماندىقتاردىڭ ماڭىزى ارتتى. ادەتكە اينالعان كەيبىر ارەكەتتەرىمىزدەن ارىلدىق. سايىپ كەلگەندە سانامىزدى جاڭعىرتپاساق، جاقسى جولعا تۇسپەيتىنىمىزدى تۇسىنەتىن كەز جەتتى.

- ال ءوزىڭىز كوروناۆيرۋستان ساقتانۋدىڭ قانداي جولدارىن ۇسىنىپ، وسى ۆيرۋستى جۇقتىرعاندارعا قانداي كەڭەس بەرەر ەدىڭىز؟

كارديوحيرۋرگ رەتىندە مەنىڭ ماماندىعىمنىڭ كوروناۆيرۋستى جۇقتىرعان ناۋقاستارعا تىكەلەي قاتىسى جوق. ايتسە دە، مەديتسينا سالاسىنىڭ وكىلى رەتىندە ءوز ويىمدى ايتايىن. ەڭ باستىسى، ساقتىق پەن سابىرلىق قاجەت. بارىنشا ساقتانىپ ءجۇرۋ كەرەك. ال ەگەر ۆيرۋس جۇقتى ما، وندا ءبىرىنشى كەزەكتە سابىر ەتىڭىز. بايبالام سالىپ، بۇدان تراگەديا جاساۋدىڭ قاجەتى جوق. اۋىرعانداردىڭ كوبى امان-ەسەن جازىلىپ شىعىپ جاتىر. بىرەۋ ايتتى ەكەن دەپ ءدارى-دارمەكتى دارىگەردىڭ تاعايىنداۋىنسىز قولدانا بەرۋگە بولمايدى. دارىگەردىڭ نۇسقاۋىن ءجىتى ورىنداڭىز. قازىرگى جاعدايدى ءتۇرلى پيعىلدا پايدالانىپ، نەشە ءتۇرلى ءداستۇرلى ەمەس جانە دالەلدەنبەگەن ەم ۇسىنىپ جاتقاندار دا شىعىپ جاتىر. وندايدان بارىنشا اۋلاق بولعان ءجون. كارانتين ۆيرۋستىڭ ءبىر مەزەتتە جاپپاي تارالىپ كەتپەۋى ءۇشىن جاسالعان شارا عوي. دەگەنمەن، ەگەر ءوزىمىز ءتارتىپ ساقتاماساق، ەشقانداي دا كارانتين كومەكتەسپەيدى. ءبارى وزىمىزگە بايلانىستى.

- ەندى ءوزىڭىز جايلى. بۇگىندە ا. ن. سىزعانوۆ اتىنداعى ۇلتتىق عىلىمي حيرۋرگيا ورتالىعىندا كارديوحيرۋرگيا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسىز. جالپى بۇل سالاعا قالاي كەلدىڭىز؟

- بالا كەزدەگى ارمانىم دارىگەر بولۋ ەدى دەپ اسىرەلەۋدىڭ قاجەتى جوق. وقۋعا تۇسەردە اتا-انامنىڭ اقىلىن تىڭدادىم. اكەم كوپ جىلدار بويى اۋىلدىق كەڭەستىڭ توراعاسى بولعان، ال انام قازاق ءتىلى جانە ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى. ماعان باعىت-باعدار بەرگەن وسى كىسىلەر. سارالاي كەلە ۇلكەندەردىڭ اقىلىن تىڭداپ، الماتىعا س. ج. اسفەندياروۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتىنە ءتۇستىم. ءبارىن بىرتە-بىرتە ۇيرەنىپ، كەيىن مەديتسينانىڭ كارديوحيرۋرگيا سالاسىن تاڭدادىم. اۋىر دا جاۋاپكەرشىلىگى مول جول. ادام ومىرىمەن تىكەلەي بايلانىستى سالا. كەيىن "بولاشاق" باعدارلاماسى بويىنشا ماسكەۋدەگى ا. ن. باكۋلەۆ اتىنداعى رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ جۇرەك-قان تامىرى حيرۋرگياسى عىلىمي ورتالىعىندا كارديوحيرۋرگيا ماماندىعى بويىنشا ەكى جىلدىق وقۋدى اياقتاپ، ءبىلىمىمدى جەتىلدىردىم. وقۋىمدى تامامداعان سوڭ الماتىداعى ا. ن. سىزعانوۆ اتىنداعى ۇلتتىق عىلىمي حيرۋرگيا ورتالىعىنا دارىگەر-كارديوحيرۋرگ بولىپ ورنالاستىم. سودان بەرى وسىندا جۇمىس جاساپ كەلەمىن. دەگەنمەن ءاردايىم ىزدەنىس ۇستىندەمىز. باسقا مەملەكەتتەردىڭ ماماندارىمەن تاجىريبە الماسىپ وتىرامىز.

- كارديوحيرۋرگيانى وتە اۋىر، جاۋاپكەرشىلىگى مول سالا دەپ ايتىپ قالدىڭىز. ەرەكشەلىكتەرىن ايتىپ بەرسەڭىز.

- جۇدىرىقتاي جۇرەك بولعانىمەن ونىڭ ءوزىنىڭ كوپتەگەن اۋرۋى بار، سالالارى دا كوپ. اشىق جۇرەككە جاسايتىن جانە تامىر ارقىلى جابىق تۇردە جاسالاتىن وتا تۇرلەرى بار. ءبىزدىڭ سالامىز اشىق جۇرەككە جاسالاتىن وتالار. بۇل ماماندىقتىڭ ەرەكشەلىگى سول، ءسىز ناۋقاستىڭ اۋرۋىمەن عانا وقشاۋلانىپ قالماي ونىڭ ومىرىمەن تولىق تانىسىپ، كەيدە اۋرۋىنان تىس ماسەلەلەردى شەشۋگە دە ات سالىسقىڭىز كەلىپ تۇرادى. ويتكەنى، ونىڭ جۇرەك سوعىسى تىكەلەي سەنىڭ جۇمىسىڭا بايلانىستى. ءبىر جاعىنان بۇل سالا ءسىزدىڭ ادامگەرشىلىك سەزىمىڭىزدىڭ ودان ءارى ارتۋىنا، جان-جاعىڭىزداعى ادامدارعا جاۋاپكەرشىلىگىڭىزدىڭ كۇشەيۋىنە اسەر ەتەدى. بۇنى ارينە جۇرەكپەن سەزىنە بىلگەن دۇرىس.

- قازىرگى كەزدە ەلىمىزدە عانا ەمەس، الەمدە مەديتسينا ماماندىعىنىڭ ماڭىزى ارتتى. دەگەنمەن، ءبىر جاعىنان، قاۋىپتى سانالاتىن بۇل سالانى تاڭدايتىن جاستار دا مىناۋ پاندەميادان كەيىن اياق تارتىپ قالا ما دەپ قورقامىز. بولاشاق مەديتسينا ماماندارىنا قانداي كەڭەس بەرەر ەدىڭىز؟

- ەگەر بۇل ماماندىقتى تاڭداپ، جان-تانىڭىزبەن قالاعان بولساڭىز، وندا شەگىنەرگە جول بولماۋى كەرەك. بار عۇمىرىڭىزدى وسىعان ارنايسىز. بۇل ماماندىق بىرتە-بىرتە ءومىر داعدىسىنا اينالادى. سوندىقتان، ەشقانداي جالقاۋلىق نەمەسە ەرىنشەكتىككە بوي الدىرۋعا بولمايدى. بۇدان بولەك، ءسىزدىڭ ادامگەرشىلىك قاسيەتىڭىز ءبىرىنشى ورىندا تۇرۋى ءتيىس. ءال-ءفارابيدىڭ «تاربيەسىز بەرىلگەن ءبىلىم – ادامزاتتىڭ قاس جاۋى» دەگەن ءسوزى بار. سوندىقتان، ادامگەرشىلىك قاسيەتىڭىز جوعارى بولماي، ءسىز بىلىكتى مەديتسينا مامانى بولىپ شىعا المايسىز. سەبەبى، قانشا جەردەن مىقتى دارىگەر بولساڭىز دا، ادامعا جانىڭىز اشىماسا، ناۋقاستىڭ جان-دۇنيەسىن تۇسىنە الماساڭىز، سىزدەن جاقسى دارىگەر شىقپاۋى مۇمكىن. ءوز باسىم، وسى باعىتتى تاڭداپ، جولىمدى دۇرىس تاپقانىما ەش وكىنبەيمىن. باعىت-باعدار بەرگەن اتا-اناما دا العىسىم زور. ومىرلىك جولىمدا كەزدەسىپ، ءتالىم-تاربيە بەرگەن ۇستازدارعا دا كوپ راحمەت!

- "100 جاڭا ەسىمنىڭ" بىلتىرعى ماۋسىمىندا جەڭىمپاز اتاندىڭىز. جالپى بۇل جوباعا قاتىسۋداعى ماقساتىڭىز نە ەدى؟

- 2017 جىلى "قازاقستاننىڭ 100 جاڭا ەسىمى" دەگەن جوبا تۋرالى ەستىگەندە مەن دە قاتىسىپ كورسەم دەپ نيەتتەندىم. كوپتەگەن ازاماتتار قاتىستى. سونىڭ ىشىنەن فينالعا شىعىپ، ۇزدىكتەر قاتارىنان كورىنگەندە ءبارىمىز قۋاندىق. ال قاتىسۋىمنىڭ نەگىزگى سەبەبى – اتاق-دارەجە ەمەس. ءوزىمىزدىڭ جاساپ جاتقان جۇمىسىمىزدى تانىستىرۋ ارقىلى مەديتسينانىڭ كارديوحيرۋرگيا سالاسىنداعى تىڭ وزگەرىستەردى، زاماناۋي ەمدەۋ جولدارىنىڭ جاڭا ۇلگىلەرىن حالىققا كورسەتۋدى جانە سول ارقىلى قانداي كومەك الۋعا بولاتىنىنىن جەتكىزۋدى ماقسات تۇتتىم. بۇدان بولەك، مەديتسينا سالاسىن تاڭداعان جاس ماماندارعا ستيمۋل بولعانىن، تالپىنىسىنىڭ ارتقانىن قالادىم.

- سۇحباتىمىزدىڭ سوڭىندا، ءسىزدىڭ ويىڭىزشا ءار ازامات رۋحاني جاڭعىرۋ جولىندا نە ىستەۋ قاجەت دەپ ويلايسىز؟

- قازىرگى جاستارعا جۇرەكسىنۋدىڭ، قورقۋدىڭ قاجەتى جوق. ءوزىنىڭ قالاعان ءبىلىمىن الىپ، ويىنداعىسىن جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك كوپ. قاي جاقتا ءبىلىم الامىن دەسە دە بارلىق جاعداي جاسالعان. سوندىقتان، ەلىمىزدىڭ دامۋىنا، تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ساقتالىپ، ءارى قاراي نىعايۋىنا ەلىمىزدىڭ ءار ازاماتى ۇلەس قوسۋى كەرەك دەپ سانايمىن. ەگەر اركىم ءوز ماماندىعى بويىنشا سول جولدىڭ ءارى قاراي دامۋىنا جانە ونىڭ اياققا تۇرۋىنا، باسقا ەلدەرمەن باسەكەگە قابىلەتتى بولا الۋىنا سەپتىگىن تيگىزسە، ونىڭ ساناسى رۋحاني جاڭعىردى دەۋگە ابدەن بولادى.

سوڭعى جاڭالىقتار

اراق ساتىلمايتىن اۋدان

ايماقتار • كەشە

ەرلىككە تولى سۋرەتتەر

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار