وسى ايدا ءسىبىر ۇكىمەتىنە «الاشوردا ءوز ارمياسىن بۇكىلرەسەيلىك ارميانىڭ قۇرامداس بولىگى» دەپ ەسەپتەيتىنى حابارلاندى. ال 12 تامىزدا الاشوردا اسكەري ءبولىمىنىڭ باسشىسى كاپيتان حاميت توقتامىسوۆ ۇكىمەتكە سەمەيدە قۇرىلعان ءبىرىنشى الاش اتتى اسكەرى (38 وفيتسەر, 750 اتتى جىگىت) وقىپ-جاتتىعۋعا كىرىسكەنىن, ال پاۆلودار, زايسان, قارقارالى, وسكەمەندە جينالعان جىگىتتەردىڭ (بارلىعى 850) «قارجى, قارۋ, كيىم-كەشەك جانە نۇسقاۋشىلار» بولماۋى سەبەپتى بوس وتىرعاندارىن حابارلادى. سول كۇنى ءسىبىر ارمياسىندا بەرىلگەن بۇيرىق بويىنشا «قازاق قارۋلى كۇشتەرىن قۇرۋعا بايلانىستى ماسەلەلەردى شەشۋ» دالا كورپۋسى كومانديرىنە جۇكتەلدى. بىراق الاشوردا توراعاسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى مۇحامەدجان تىنىشباەۆ پەن توقتامىسوۆ 18 تامىزدا ءوزارا الماسقان حابارعا قاراعاندا, «الىس بولىستاردان, ءتىپتى باسقا ۇيەزدەردەن جىگىتتەر كەلىپ جاتىر», بىراق ميليتسيا ۇستاۋعا قاجەت «قارجى تاۋسىلدى. ...شاراسىزدىق احۋال قالىپتاسىپ تۇر»...
بۇكىلرەسەيلىك قۇرىلتايشى جينالىس مۇشەلەرىنىڭ كوميتەتى (كومۋچ) 1918 جىلعى شىلدەدە سامارا قالاسىندا الاشوردامەن ء(اليحان بوكەيحانوۆ, مۇستافا شوقاەۆ باستاعان وكىلدەرمەن) اسكەري-ساياسي وداق شارتىنا قول قويدى. الاشوردا كومۋچپەن بىرگە ۋفا قالاسىندا ۋاقىتشا بۇكىلرەسەيلىك ۇكىمەت – ۋفا ديرەكتورياسىن قۇرعان 1918 جىلعى 8–23 قىركۇيەكتەگى مەملەكەتتىك ءماجىلىستىڭ جۇمىسىنا قاتىستى. ەرتەڭىنە, 24 قىركۇيەكتە (قۇجاتتاردا ەسكى كۇنتىزبەمەن 11 قىركۇيەك دەپ كورسەتىلگەن), مەملەكەتتىك ماجىلىسكە قاتىسقان الاشوردانىڭ ۇكىمەت مۇشەلەرى ء(اليحان بوكەيحانوۆ, ءۋاليتحان تاناشەۆ, حالەل دوسمۇحامەدوۆ, جانشا دوسمۇحامەدوۆ, احمەت ءبىرىمجانوۆ, ءالىمحان ەرمەكوۆ, مۇحامەدجان تىنىشباەۆ) ءوز وتىرىسىن وتكىزدى. وندا الاش اۋماعىنداعى جەرگىلىكتى باسقارۋدى ۇيىمداستىرۋ جانە الاشوردانىڭ باتىس بولىمشەسىن قۇرۋ تۋرالى ماسەلە قارالدى. 11 باپتان تۇراتىن قاۋلى قابىلداندى. 5-باپتا «سوعىس ۋاقىتىنا جانە قاتىناس جولدارىنىڭ ناشارلىعىنا بايلانىستى, الاش اۆتونومياسىنىڭ بوكەي ورداسى, ويىل ءۋالاياتى, زاكاسپي وبلىسىنىڭ ماڭعىستاۋ ۇيەزى, تورعاي وبلىسىنىڭ اقتوبە جانە قازاق ۇيەزدەرى كىرەتىن باتىس بولىگىن ءىس جۇزىندە باسقارۋ ءۇشىن الاشوردانىڭ باتىس ءبولىمى قۇرىلادى» دەپ تۇجىرىمدالعان. كەيبىر زەرتتەۋشىلەر بۇل قاۋلىمەن «ويىل ءۋالاياتى تاراتىلدى» دەپ جاڭساق پايىمداپ ءجۇر, كەرىسىنشە, بايقالىپ تۇرعانداي, ويىل ءۋالاياتى – باتىس ءبولىمنىڭ قۇرىلىمىنداعى اكىمشىلىك اۋماقتاردىڭ ءبىرى. ال بۇرىنعى ويىل ءۋالاياتى ۇكىمەتىنىڭ قۇرامى جاڭادان قوسىلعان اۋماقتاردىڭ باسشى قايراتكەرلەرى ەسەبىنەن ۇلعايىپ, باتىس بولىمشەنى باسقاراتىن ۇكىمەتكە اينالدى. جاڭا قۇرامعا جانشا دوسمۇحامەدوۆ, باقتىگەرەي قۇلمانوۆ, حالەل دوسمۇحامەدوۆ, ەسەن تۇرمۇحامەدوۆ كىردى جانە ول اۋماقتاعى قازاق ەمەس, حالىقتىڭ ءوزى سايلايتىن تاعى ەكى وكىلمەن تولىقتىرىلاتىن بولدى. وسىلاي توتەنشە جاعدايلاردا الاشوردانىڭ بارلىق قۇقىقتارىن پايدالانا الاتىن باتىس الاشوردا ۇكىمەتى جاساقتالدى.
ۋفادان ومبىعا كەلگەن ۋاقىتشا بۇكىلرەسەيلىك ۇكىمەت «جاقىن كەزەڭگە بارلىق مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارىن ءبىرتۇتاس مينيسترلەر كەڭەسىنە باعىندىرۋ قاجەت» دەپ تاۋىپ, 1918 جىلعى 4 قاراشاداعى پارمەنىمەن «الاش ۇكىمەتى – الاشوردا ءومىر ءسۇرۋىن دوعاردى» دەپ قاۋلى ەتتى. سول پارمەنمەن «ەرەكشە ەرەجە نەگىزىندە قازاق ۇلىستارىنىڭ مادەني-تۇرمىستىق جانە ەكونوميكالىق مۇقتاجدىقتارىنا قاتىستى بارلىق ماسەلەلەر قاراماعىندا بولاتىن الاشتى باسقارۋ جونىندەگى باس ۋاكىل لاۋازىمى» تاعايىندالدى. وسى جايتقا وراي الاش اۆتونومياسىن قولدامايتىن اۆتور «يكس» دەگەن بۇركەنشىك اتپەن سەمەيدە شىعىپ تۇرعان «سۆوبودنايا رەچ» گازەتىندە: ء«بىز سۇلتان بوكەيحانوۆ قازاق ولكەسىن باسقارۋ جونىندەگى باس ۋاكىل بولىپ تاعايىندالادى دەپ ەستىدىك», دەپ باستاپ, «مادەنيەتى جوق حالىققا» اۆتونوميا بەرۋ «قۇردىمعا اپاراتىنىن», الاشورداشىلاردىڭ «قارۋلى قىلمىسكەر ەلەمەنتتەرى اۆتونومياعا قارسى قازاقتاردى – بولشەۆيك دەپ قاتاڭ جازالاپ جۇرگەندەرىن» جازدى. «بوكەيحانوۆ مىرزا ەشقانداي دا بارشا قازاق حالقىنىڭ ەرىك-جىگەرىن ءبىلدىرۋشى ەمەس», دەپ ءتۇيدى. بوكەيحانوۆتى «قازاق حالقىن باسقارۋعا باستى ۋاكىلدىك بەرىلگەن ادام ەتىپ تاعايىنداۋ – سۇر قاسقىرعا تابىن تاعدىرىن ۇستاتقانمەن بىردەي» دەدى. ونىڭ «1748 جىلى حاندىق لاۋازىمعا تالاسىپ, ...بيلەۋشىنى ز ۇلىمدىقپەن ولتىرگەن ورتا ورداداعى تانىمال سۇلتان باراقتىڭ تىكەلەي ۇرپاعى» ەكەنىن ەسكە سالىپ, «الاشوردا توراعاسى» جانە «الاشتى باسقارۋ جونىندەگى باس ۋاكىل» تەرميندەرى قازاقتار ءۇشىن «باسقاشا تۇزدىقتالعان باياعى حان لاۋازىمى» بولىپ شىعاتىنىن ايتتى. دەگەنمەن ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ ەل ىشىندەگى دە, ساياسي قايراتكەرلەر اراسىنداعى دا بەدەلى وتە جوعارى ەدى. بوكەيحانوۆ باسقارعان «الاشوردا» حالىق كەڭەسى ءوز قىزمەتىندە سىبىردەگى بيلىككە ءۇمىت ارتتى. ادميرال كولچاك «ۇكىمەت جارشىسى» گازەتىنىڭ 1918 جىلعى 20 قاراشاداعى نومىرىندە جاريالاعان حالىققا ارنالعان ۇندەۋىندە: «بۇكىلرەسەيلىك ۋاقىتشا ۇكىمەت 1918 جىلعى 18 قاراشادا ىدىراپ كەتتى. مينيسترلەر كەڭەسى بيلىكتى تولىعىمەن قابىل الدى دا, ماعان, ورىس فلوتىنىڭ ادميرالى الەكساندر كولچاكقا بەردى, – دەپ حابارلاپ, الداعى جوسپارىن بىلاي تۇجىرىمداعان-دى: – ازامات سوعىسىنىڭ جانە مەملەكەتتىك تۇرمىستىڭ تولىعىمەن ىرىگەن وتە قيىن جاعدايىندا وسى بيلىك ازابىن موينىما الا وتىرىپ, ءوزىمنىڭ باستى ماقساتىم: حالىق باسقارۋ ءتۇرىن وزىنە كەدەرگىسىز سايلاپ الا الاتىن بولۋ ءۇشىن ...شايقاسقا قابىلەتتى ارميا قۇرۋ, بولشەۆيزمدى جەڭۋ جانە زاڭدىلىق پەن قۇقىقتىق ءتارتىپ ورناتۋ, ءسويتىپ ...بوستاندىقتىڭ ۇلى يدەيالارىن جۇزەگە اسىرۋ». مۇنداي مالىمدەمە نيەتىنە ۇيلەسىپ تۇرعاندىقتان, الاشوردا كولچاك بيلىگىمەن بايلانىسقا ءمان بەرىپ قارادى. ماقساتتى قارىم-قاتىناس جاساۋدىڭ ارقاسىندا جوعارعى بيلەۋشى ادميرال كولچاكتىڭ پارمەنىمەن رەسەي ۇكىمەتى (رەسەي مەملەكەتىنىڭ ۇكىمەتى, كولچاك ۇكىمەتى) كەڭسەسىندە ارنايى كوميسسيا قۇرىلدى دا, وندا قازاق حالقىنىڭ ۆەدومستۆوارالىق جايعاستىرىلۋى قارالماق بولدى. ماسەلەمەن كوميسسيا 1919 جىلعى 11 اقپانداعى وتىرىستا الدىن الا تانىستى. ماجىلىسكە الاشوردادان ءاليحان بوكەيحانوۆ, ءۋاليتحان تاناشەۆ جانە ايدارحان تۇرلىباەۆ قاتىناسقان. سوندا بوكەيحانوۆ الاشوردانىڭ پايدا بولۋى جانە العا قويعان ماقساتتارى جايىندا دايەكتى اڭگىمە قوزعاپ, ەل ىشىندەگى سوت, جەر-سۋ, ارميا ۇيىمداستىرۋ, ت.ب. ماسەلەلەردىڭ ءبىرىنشى كەزەكتە قارالۋىن سۇرادى. «قازاق حالقىندا سەپاراتشىلدىق وي جوق, ول رەسەيدەن ءبولىنۋدى قالامايدى. ءبىز – باتىسشىلدارمىز, – دەدى ول. – ...ءبىز مۇندا ءبىر عانا تىلەكپەن – ەلدىڭ قۇرىلتايشى ياكي ۇلتتىق جينالىسقا جەتۋىنە قاجەت ءتارتىپ ورناتۋعا اتسالىسۋ ماقساتىمەن كەلدىك». تاناشەۆ 1918 جىلدىڭ 4 قاراشاسىنداعى پارمەندى ەسكە الدى. سوعان سايكەس وزدەرىنىڭ «قازاق حالقىنىڭ وكىلدىك ورگانى تۋرالى ەرەجە» جانە «الاشوردا بويىنشا باس ۋاكىل تۋرالى ەرەجە» جاسايتىن كوميسسيالار ۇيىمداستىرىلادى دەپ كۇتكەندەرىن, ال جوعارعى بيلەۋشىنىڭ پارمەنىمەن قۇرىلعان مىنا كوميسسيانىڭ العا قويعان مىندەتى قانداي ەكەنىن بىلمەي تۇرعاندارىن ايتتى. وزدەرىنىڭ «الاشتى باسقارۋ ءۇشىن سوت قاجەت, جەر ماسەلەسىن شەشۋ كەرەك, ميليتسيا جانە باسقا جايتتار قارالۋعا ءتيىس» ەكەنىن ايتىپ وتىرعاندارىن, سولاردى قاراستىرۋ وسى كوميسسيانىڭ قۇزىرىنا كىرە مە, جوق پا – سونى ايقىنداپ العان ءجون بولماعىن ايان ەتتى. «باس ۋاكىل تۋرالى ماسەلە... ءبىز ۇكىمەتتە دايىندالعان ەرەجە بار بولار دەپ ويلاعان ەدىك» دەي كەلە, بۇل تاراپتا وزدەرىنىڭ الاشوردا بويىنشا باس ۋاكىلدى – گەنەرال-گۋبەرناتور قۇقىقتارى بەرىلگەن نەمەسە يندياداعىداي ستاتس-سەكرەتار مارتەبەسىندەگى قۇقىقتارى بار تۇلعا بولۋعا ءتيىس دەپ ويلايتىندارىن ەستىرتتى.
الاشوردانىڭ ءتۇرلى سالادا ومبىعا ەلەڭدەۋى جالعاسىپ جاتتى. ماسەلەن, ۇلت كەڭەسىندەگى ساياسي قىزمەتىمەن قاتار مۇحامەدجان تىنىشباەۆ ەكونوميكا جانە تۇرمىس ماسەلەلەرىمەن شۇعىلدانعان ەدى. 1919 جىلعى ناۋرىزدا سەمەي زەمستۆو باسقارماسى قۇرىلىس-تەحنيكالىق ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى رەتىندە سىبىردەگى ومبى, توم, نوۆونيكولاەۆسك ء(نوۆوسىبىر) قالالارىن ىسساپارمەن ارالاپ, ۇيەزدە سالىنباق مەكتەپتەر مەن ەمحانالار قۇرىلىسىنا قاجەت ماتەريالدار الدى. ال 1919 جىلعى 16 ساۋىردە «جەتىسۋ وبلىسى قازاقتارىنىڭ ۋاكىلى, 2-ءشى مەملەكەتتىك دۋمانىڭ مۇشەسى, (لۆوۆ پەن كەرەنسكي ۇكىمەتى) تۇركىستان كوميتەتىنىڭ مۇشەسى, تۇركىستان اۆتونومياسى مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى, الاشوردا مۇشەسى, جەتىسۋ جانە سىرداريا وبلىستارىنداعى اشىققان قازاقتارعا كومەك كورسەتۋ جونىندەگى كوميتەتتىڭ توراعاسى, قاتىناس جولدارى ينجەنەرى مۇحامەدجان تىنىشباەۆ» دەپ قول قويىپ, الاش (زارەچنايا سلوبودكا) قالاسىنان جوعارعى بيلەۋشىگە جەتىسۋ وبلىسى قازاقتارىنىڭ اۋىر ءحالى جايىندا ۇلكەن بايانداما جولداپ, بولشەۆيكتەردەن ازات ەتىلگەن اۋداندارداعى ەل-جۇرتقا كومەكتەسۋ ءۇشىن جەتى باپقا تىزىلگەن (استىق, شارۋاشىلىق قۇرال-جابدىقتارىن, قۇرىلىس ماتەريالدارىن, ءدارى-دارمەك, قارجى ءبولۋ جانە قازاق ينتەلليگەنتسياسىن قۋدالاۋدى توقتاتۋ جونىندە) كومەك كورسەتۋدى سۇرادى. سول جىلعى جازدا جوعارعى بيلەۋشى الەكساندر كولچاك ومبىداعى ورداسىندا ورال كازاك اسكەرى مەن جايىق سىرتى قازاقتارىنىڭ وكىلدەرىن قابىلداپ, وتىنىشتەرىن تىڭدادى, كوتەرگەن ماسەلەلەرىن ءوزىنىڭ كەڭەسىندە شۇعىل قارايتىنىن مالىمدەدى. قازاق وكىلى جوعارعى بيلەۋشى كولچاكقا «قۇرمەتتى اقساقال اتاعىن بەرۋ تۋرالى» سەزدىڭ قاۋلىسىن تابىس ەتتى. 1919 جىلعى 7 ماۋسىمدا جانشا دوسمۇحامەدوۆ جىمپيتىدان الەكساندر كولچاكقا جولداعان حاتىندا قازاق ولكەسىنىڭ بولشەۆيكتەر ورىنبور–تاشكەنت تەمىر جولى بويىن الۋىنا بايلانىستى ءىس جۇزىندە تەڭدەي ەكى جارتىعا – شىعىس جانە باتىس بولىككە ءبولىنىپ قالعانىن, وسى ەكى بولىك اراسىنداعى «بايلانىس قيىنداپ كەتكەندىكتەن, الاشوردا قازاق ولكەسىن باسقارۋ ءىسىن ۋاقىتشا شىعىس جانە باتىس بولىمشەگە ءبولىپ جۇرگىزۋگە ءماجبۇر بولعانىن ايتتى. «الاشوردانىڭ باتىس بولىمشەسىنىڭ سالىستىرمالى تۇردە قاراعاندا شىعىس بولىمشەدەن ينتەلليگەنتتىك كۇشتەرى مولىراق بولعاندىقتان, تيىسىنشە قول جەتكىزگەن تابىستارى دا ارتىعىراق بولدى», دەپ, ناقتى مىسالدار كەلتىردى. ازاماتتىق باسقارۋ سالاسى بويىنشا ءوز اۋماعىندا زەمستۆولىق جانە قالالىق ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ىستەرىن جولعا قويۋدى اياقتادى. سوت جۇيەسىن جاسادى. باسقارۋدىڭ پوليتسيالىق بولىگىن دە رەتتەدى. قارۋلى كۇشتى ۇيىمداستىرىپ, جاساۋداعى قيىندىقتاردى جەڭۋ ءۇشىن «قازاق ءتىلىن, تۇرمىسى مەن ادەت-عۇرپىن, پسيحولوگياسىن» بىلەتىن وفيتسەرلەر قاجەت ەدى, سوندىقتان بولىمشە اسكەري مەكتەپ اشتى, قازاق پراپورششيكتەرىنىڭ العاشقى تۇلەگى دايارلانىپ تا قويدى. ءبىرىنشى پولك جاساقتالدى, بىراق اسكەري بولىمدەردى ويداعىداي قۇرۋعا قارۋ-جاراق, قارجى جەتىسپەيدى. ەش جاقتان ەشقانداي ماتەريالدىق كومەك الماعاندىقتان, الاشوردا ءوز اسكەري بولىمدەرىن تەك جەرگىلىكتى حالىقتىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن ۇستاۋدا.
الايدا ازامات سوعىسىنىڭ وت-جالىنى شيەلەنىستىرگەن ساياسي جاعداي, جەر-جەردە كەڭەس وكىمەتىنىڭ نىعايا باستاۋى الاش اۆتونومياسى ۇكىمەتىنىڭ جۇمىسىن مۇلدەم قيىنداتتى. الاشوردانىڭ تورعاي وبلىستىق بولىمشەسىندە «سوۆەت وكىمەتىنە قارسى كۇرەسىپ جۇرگەن احمەت بايتۇرسىنوۆ جانە باسقالار», تورعاي گۋبەرنياسىنىڭ اسكەري كوميسسارى توكارەۆ پرەدسوۆناركوم لەنينگە (كوشىرمەسى ۆتسيك پەن سوعىس ىستەرى حالكوماتىنا) جولداعان جەدەلحاتقا قاراعاندا, «سوۆەت وكىمەتىن مويىنداۋعا ءماجبۇر بولدى. ...بايتۇرسىنوۆتى تورعاي ۇيەزدىك سوۆدەپ توراعاسى قارالدين ...جانگەلدين جولداسقا ەرتىپ كەتتى». احمەت بايتۇرسىنوۆ (ىڭعايى, ورتالىق الاشوردانىڭ تاپسىرماسىن العاننان كەيىن) كەڭەس وكىمەتىمەن كەلىسسوز جۇرگىزۋ ءۇشىن دالا ولكەسىنىڭ توتەنشە كوميسسارى ءالىبي جانگەلدينمەن بىرگە ماسكەۋگە اتتاندى. جانگەلدين اسكەر-رەۆوليۋتسيالىق كەڭەسكە (رۆس), بۇكىلرەسەيلىك باس شتابقا, سوعىس كوميسسارلارى بيۋروسىنا بەرگەن بايانداماسىندا «...قانتوگىس بولدىرماۋ ءۇشىن دۋلاتوۆتىڭ شايكاسى جانە... جاساعى سوۆەت وكىمەتىن مويىندادى... باسشىلارىنىڭ ءبىرىن, اتاپ ايتقاندا كورنەكتى قازاق ادەبيەتشىسى رەتىندە بايتۇرسىنوۆتى ماعان قوسىپ ماسكەۋگە جىبەردى. ... بايتۇرسىنوۆ قازىر مەنىمەن بىرگە ماسكەۋدە» دەپ كورسەتكەن. بايتۇرسىنوۆتىڭ ساپارى ءساتتى بولدى. بۇكىلرەسەيلىك ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى (ۆتسيك) 1919 جىلعى 4 ساۋىردە ارنايى قاۋلى شىعارىپ, الاشورداشىلاردى كەڭەس وكىمەتىنە قارسى كۇرەسكەندەرى ءۇشىن جازالانۋدان ازات ەتتى, ياعني ولارعا مەملەكەتتىك بيلىك ورگانى اتىنان امنيستيا (بولعان جايتتى ۇمىتۋ, كەشىرۋ شاراسى) جاريالاندى. 1919 جىلعى 10 شىلدەدە احمەت بايتۇرسىنوۆ قازاق ولكەسىن باسقارۋ جونىندەگى رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتتىڭ (قازرەۆكومنىڭ) قۇرامىنا ەنگىزىلدى. رەۆكومدا ەل مۇددەسىن كوزدەگەن بىرقاتار جۇمىس اتقارا كەلە, 1920 جىلعى 4 ساۋىردە ول «عاسىرلار بويى ەزگىدە بولىپ كەلگەن قازاق حالقىن ازات ەتۋدىڭ جولدارىن كوپ ۋاقىت بويى ىزدەۋدەن كەيىن... تاپتار مەن ۇلتتاردى تولىق ازات ەتۋدى ءوزىنىڭ الدىنا تىكەلەي ماقسات ەتىپ قويعان جانە ونى ءىشىنارا جۇزەگە اسىرعان ينتەرناتسيونالدىق كوممۋنيستىك پارتيا... ...باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا كومەكتەسۋ ءۇشىن روسسيا كوممۋنيستىك بولشەۆيكتەر پارتياسىنا وتۋگە شەشىم قابىلدادىم» دەپ, رك(ب)پ ورىنبور كوميتەتىنە ءوتىنىش تاپسىردى. قازرەۆكوم 1919 جىلعى 15 قىركۇيەكتەگى وتىرىسىندا «اقگۆاردياشىلار جاعىندا ارەكەت ەتىپ جۇرگەن, باسىندا دوسمۇحامەدوۆ تۇرعان ورالدىق الاشورداشى قازاقتاردى سوۆەت وكىمەتى جاعىنا تارتۋ ءۇشىن» ارنايى قاۋلى قابىلداپ, «رەۆكوم مۇشەلەرى بايتۇرسىنوۆ پەن تۇنعانشين جولداستارعا ءوز اتتارىنان دوسمۇحامەدوۆپەن كەلىسسوز جۇرگىزۋگە قۇق بەردى». 27 قازانداعى وتىرىستا احمەت بايتۇرسىنوۆ «سوۆەت وكىمەتى قازاق حالقىنا اۆتونوميالىق ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى جالعان ەمەس, ءىس جۇزىندە بەرگەنىن قازاقتاردىڭ انىق كورىپ, كوزدەرى جەتەتىندەي ارەكەتتەر» جاساۋ كەرەك ەكەنىن ايتتى. سول ورايدا «قازاق رەۆكومى بارلىق قازاقتارعا, سونىڭ ىشىندە اقتار جاعىندا سوۆەت وكىمەتىنە قارسى كۇرەسىپ جۇرگەن الاشورداشىلاردىڭ تورعايلىق جانە ورالدىق توپتارىنا سوۆەت وكىمەتى جاعىنا شىققان جاعدايدا امنيستيا جاريالاۋدى» ۇسىندى. 31 قازاندا قازرەۆكوم امنيستيا جاريالاۋ جايىنان تۇركمايدانعا ءوتىنىش بەرۋگە قاۋلى الدى. 1919 جىلعى 4 قاراشادا تۇركىستان مايدانىنىڭ اسكەري-رەۆوليۋتسيالىق كەڭەسى (رەۆۆوەنسوۆەت, رۆس) «سوۆەتتىك رەسەيگە قارسى كۇرەسكە تىكەلەي نەمەسە جاناما تۇردە قاتىسقان بارلىق قازاق حالقىنا تولىق كەشىرىم جاريالانسىن» دەگەن قاۋلى شىعارىپ, امنيستيا شارتتارىن جاريالادى. وسى شەشىمدەرمەن قوسا قازرەۆكوم وكىلدەرىنىڭ بەلسەندى تۇردە جۇرگىزگەن كەلىسسوزدەرى كوپ ۇزاتپاي ءوز ناتيجەسىن بەردى. ازامات سوعىسىندا رەسەي جوعارعى بيلەۋشىسىنىڭ اسكەرىنەن قىزىلدار باسىم تۇسە باستاعانى ايقىندالىپ كەلە جاتقان, تيىسىنشە ونىڭ قازاق قايراتكەرلەرىنىڭ وتىنىشتەرىنە كوڭىل بولۋگە مۇرشاسى كەلمەيتىن. وسىنى كورگەن ءارى كەڭەس وكىمەتىنىڭ امنيستياسىنا ارقا سۇيەگەن كوپتەگەن ازامات كەڭەستىك جۇيەنى مويىنداپ, جاڭا وكىمەتتىڭ مەكەمەلەرى مەن ۇيىمدارىنا قىزمەت اتقارۋعا كىرە باستادى. ءاليحان بوكەيحانوۆ ءوزىنىڭ عىلىمي-شىعارماشىلىق جۇمىستارىمەن شۇعىلداندى. مۇحامەدجان تىنىشباەۆ تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنا كەتتى. كەڭەستىك بيلىك الدىندا جەتىسۋدىڭ سولتۇستىگىندە تۇراتىن حالىقتىڭ اۋىر جاعدايى جونىندە ماسەلە كوتەردى. حالەل عابباسوۆ سەمەي پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمىنا وقىتۋشىلىققا كىردى. مىرجاقىپ دۋلاتوۆ ومبىدا از ۋاقىت اقمولا جانە ءسىبىر وبلىستىق وقۋ بولىمدەرىندە ىستەپ, 1920 جىلعى كۇزدە تاشكەنتتەگى «اق جول» گازەتىنە قىزمەتكە تۇردى. ءالىمحان ەرمەكوۆ توم پوليتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندەگى وقۋىن جالعاستىردى. رايىمجان مارسەكوۆ سەمەي گۋبەرنيالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ اقپارات-نۇسقاۋ بولىمىندە نۇسقاۋشى-تەكسەرۋشى بولىپ قىزمەت اتقارۋعا كىرىستى...
1919 جىلعى 10 جەلتوقساندا باتىس الاشوردا سوۆەت وكىمەتى جاعىنا شىعۋ شارالارىن مۇقيات ويلاستىرىپ بەلگىلەدى. اق كازاكتارعا قارسى سوعىس قيمىلىن جۇرگىزۋ جونىندە قۇپيا بۇيرىق شىعاردى. سول بۇيرىق بويىنشا تۇراقتى قازاق اسكەري بولىمدەرى 27 جەلتوقسان كۇنگى تاڭعى ساعات التى جارىمدا شابۋىلعا شىقتى. ءۇش ساعاتقا سوزىلعان شايقاستان كەيىن قىزىلقوعا قالاسى ازات ەتىلدى. ەلەك كورپۋسىنىڭ كۇللى شتابى كورپۋس كومانديرىمەن, ونىڭ كومەكشىسىمەن, شتاب باستىعىمەن بىرگە قاماۋعا الىندى. جانە 500 جاۋىنگەر كازاك پەن وفيتسەر تۇتقىندالدى. تابىستى شايقاستار ناتيجەسىندە ەكىنشى كۇنى قالا اينالاسى 25–30 شاقىرىمعا دەيىن تازالاندى. قارسىلاستار تىلىنداعى جەرگىلىكتى جاساقتار دا سوعىس ارەكەتتەرىن جۇرگىزىپ, اق كازاكتاردىڭ ۇساق جاساقتارىن قارۋسىزداندىردى. وسىلار جايىندا باتىس الاشوردا ورىنبورداعى قازرەۆكومعا تولىق بايانداي كەلە, «سوۆەت وكىمەتىنىڭ جاۋلارىمەن كۇرەسكە بەلسەندى تۇردە قاتىسا وتىرىپ, الاشوردا ءوزىن سوۆەتتىك رەسەيگە ءىس جۇزىندە قوسىلدىق دەپ سانايدى» دەپ مالىمدەدى. «الاشوردانىڭ قازاق رەۆكومىمەن ءبىر مەكەمەگە قۇيىلىپ-بىرىگۋىن الاشوردا ءوزىنىڭ سوۆەت جاعىنا ءوتۋىنىڭ تابيعي ناتيجەسى رەتىندە بىلەدى» دەگەن تۇجىرىمىن ايان ەتە كەلە, كىدىرتپەي شەشىمىن تابۋعا ءتيىس ماسەلەلەردى تىزبەلەدى. 1920 جىلعى 11 قاڭتاردا ويىل ۋالاياتىنداعى قىزىلقوعادا الاشوردا باتىس ءبولىمىنىڭ كەڭەس وكىمەتىنىڭ وكىلدەرى قاتىسقان وتىرىسى بولدى. شىعىس مايدانى 1-ءشى ارمياسى اسكەري-رەۆوليۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ (رۆس) وكىلى ەۆگەني ناۋموۆ پەن قازرەۆكوم وكىلى نىسانعالي بەگىمبەتوۆ الاشورداشىلاردى كەڭەس وكىمەتى جاعىنا ناقتى تۇردە شىعۋىمەن قۇتتىقتاپ, الدا تۇرعان ماسەلەلەردى تۇجىرىمدادى. ولاردىڭ تۇيگەن قورىتىندىلارىنا سايكەس (الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ قازرەۆكومعا قوسىلاتىنى جانە الاشوردا اسكەري بولىمدەرىنىڭ ورال مايدانى جويىلعانشا تاتار قوسىنى قۇرامىندا بولاتىنى, سوعىس ولجالارى ەسەپكە الىنىپ, قىزىل ارميانىڭ مۇقتاج بولىمدەرىنە بەرىلەتىنى, تاعى باسقا ماڭىزدى ماسەلەلەر جونىندە) شەشىمدەر قابىلداندى. حاتتاماعا الاشوردا باتىس ءبولىمىنىڭ توراعاسى جانشا دوسمۇحامەدوۆ پەن قازاق اسكەريرەۆكومىنىڭ وكىلى نىسانعالي بەگىمبەتوۆ قول قويدى. الايدا ءوزىن جەڭىمپاز سانايتىن كەڭەستىك بيلىك بۇعان كوڭىل اۋدارعان جوق. قازرەۆكوم 1920 جىلعى 5 ناۋرىزدا «قازاق ۇلتتىق «الاشوردا» ۇكىمەتىنىڭ باتىس ءبولىمىن جويۋ تۋرالى» ماسەلە قاراپ, الاشوردا باسشىلارىن «سوۆەت بيلىگى قازاق ولكەسىندە نەعۇرلىم بەكەم ورنىققانعا دەيىن قازاقتىڭ ەڭبەكشى بۇقاراسىنان وقشاۋلاۋ» جونىندە قاۋلى الدى. قازاق حالقىنىڭ سوۆەت وكىمەتىنە تىلەكتەستىكپەن قارايتىن بولىگى مەن ورتالىق اۋدانداردان قونىس اۋدارىپ كوشىپ كەلگەندەر (پەرەسەلەندەر) الاشوردانىڭ بەلسەندى قىزمەتكەرلەرىنە «جاۋىعىپ قارايتىندىقتان, ولاردى رەۆكوم مۇشەلىگىنە دە, باسقا جاۋاپتى جۇمىستارعا دا ۇسىنۋدان باس تارتاتىندىقتارى» جونىندە شەشىم شىعاردى. قازرەۆكوم باتىس الاشوردانىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرىن ورىنبورعا شاقىردى, سوسىن جانشا دوسمۇحامەدوۆ, حالەل دوسمۇحامەدوۆ, يسا قاشقىنباەۆ, كارىم جالەنوۆ, بەركىنعالي اتشىباەۆ بەسەۋىن ماسكەۋگە جىبەرىپ, تاعدىرلارىن بۇكىلرەسەيلىك ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ شەشۋىنە قالدىردى...
اكىمشىلىك-تەرريتوريالىق قۇرىلىمى قالىپتاسقان, تۇراقتى ارمياسى بار, ۇزاققا سوزىلعان كەلىسسوزدەردەن كەيىن بەلگىلى ءبىر شارتتارمەن كەڭەس جاعىنا شىققان باتىس الاشوردانىڭ قىزمەتىن توقتاتىپ, مۇلدەم تاراتىپ جىبەرۋ ۇلكەن تاريحي وقيعا ەدى. بۇل جايت حح عاسىر باسىنداعى العاشقى ورىس رەۆوليۋتسياسىمەن بىرگە ۇشقىنداپ, ءبىر مۇشەل بويى دامۋ ۇدەرىسىن باستان كەشۋ ارقىلى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ جەڭىستى بەلەسىندە شاڭىراق كوتەرگەن الاش ورداسىن تۇگەلدەي جويۋ رەتىندە باعالاندى. سودان بەرى ءجۇز جىل ءوتتى. بىراق الاش رۋحى وشكەن جوق. قوزعالىس كەڭەستىك پلاتفورمادا استىرتىن جالعاستى. ازاتتىق مۇراتتارىنا ادال ازاماتتار تاپ تۋىن كوتەرە ءجۇرىپ, ءاردايىم ۇلت مۇددەسى ءۇشىن كۇرەستى. الاش يدەياسى ەگەمەندىك مۇراتتارىمەن دە ۇيلەسىپ كەتكەن, ول كۇنى بۇگىنگە دەيىن جاڭا تۇرپاتتى تاۋەلسىزدىك كۇرەسكەرلەرىنە ەل يگىلىگىنە قىزمەت ەتۋدىڭ سارا جولىن كورسەتىپ كەلەدى.
بەيبىت قويشىباەۆ,
جازۋشى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
