ساتسىزدىكتەر مەن ساتتىلىكتىڭ سىرى نەدە؟

بىرىنشىدەن, تىلگە تيەك بولىپ وتىرعان بەس ءجۇز بەتتەن اسىپ جىعىلاتىن اۋقىمدى تۋىندى – ەكونوميكالىق ءوسىم تەورياسى بو­يىنشا 15 جىل بويى تۇبەگەيلى زەرتتەۋ­لەر جۇرگىزگەن تەرەڭ دارىن يەلەرى دارون ادجەموگلۋ مەن افريكا جانە لاتىن امەريكا ەلدەرىنىڭ ەكونوميكالارى­نا تامىر­لى تالداۋ جاساعان ونىڭ ارىپتەسى دجەيمس روبينسوننىڭ, سونداي-اق وزگە دە سۇڭ­­عىلا عالىمداردىڭ 300-گە تارتا عى­لىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ جان-جاقتى ساراپتالىپ, شەگىنە جەتكىزە سينتەزدەلگەن سىعىندى ءسولى.

ەكىنشىدەن, بۇل عاجاپ عىلىمي تۋىن­دىدا جۇزدەگەن ەل­دەر­دىڭ, ونىڭ ىشىن­دە ءبىزدىڭ زامانىمىز­دان بۇرىنعى ءبىرىنشى عاسىردىڭ 476 جىلى تاريح ساح­ناسىنان تايىپ,  كەلمەسكە كەتكەن ريم يمپەرياسىنان باستاپ, بۇگىنگى زامان­دا پلانەتا بەتىندە تىرلىك جاساپ وتىر­عان ونداعان وزا دامىعان مەم­لەكەتتەر مەن كەنجەلەپ قالعان دامۋشى مەملەكەتتەردىڭ ءوز قولدارىمەن قالىپ­تاستىرعان الەۋمەتتىك, ساياسي جانە ەكونوميكالىق ينستيتۋتتارىنىڭ ۇلگىلەرى سالعاستىرىلا ساراپتالىپ, ولاردىڭ قار­­قىندى دامىعاندارىمەن قاتار كوش سوڭىن­دا قويۋ شاڭ جۇتىپ كەلە جاتقان­دارىنىڭ نەگىزگى سەبەپ-سالدارى تىكەلەي الگى مەملەكەتتەردىڭ الگىندە عانا اتالعان الەۋمەتتىك, ساياسي جانە ەكونوميكالىق ينستيتۋتتارىنىڭ ساپاسى مەن ماقسات-مۇددەلەرىنە تىكەلەي تاۋەلدى ەكەندىگى ەڭ سوڭى ينستيتۋتسيونالدىق كوزقاراس تۇرعى­سىنان زەردەلەنەدى.

ۇشىنشىدەن, اتالمىش تۋىندى اۆتور­لارىنىڭ كوزدەگەن باستى نىسانالارىنىڭ ءبىرى – ءوز حالىقتارىنىڭ ءال-اۋقاتىن جو­عا­رى دەڭگەيگە جەتكىزە العان اقش, كا­نادا, ۇلىبريتانيا, گەرمانيا, فران­تسيا, شۆەيتساريا, نورۆەگيا, جاپونيا, وڭتۇس­تىك كورەيا سىندى الەمنىڭ وزا دامى­عان ەلدەرىندەگى الەۋمەتتىك, ساياسي جانە ەكونوميكالىق ينستيتۋتتاردىڭ ەڭ شەشۋ­شى ءرول اتقارعاندىعىن سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي تۇبەگەيلى انىقتاپ, جان-جاق­تى ايشىقتاپ بەرۋ.

تورتىنشىدەن, كىتاپ اۆتورلارىنىڭ قول جەتكىزگەن ەڭ سۇبەلى جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى جاھاندانعان بۇگىنگى زاماندا  جەر شا­رىنىڭ كوپتەگەن ايماقتارىندا, اتاپ ايتقاندا, افريكا, ازيا جانە لاتىن امەريكا كەڭىستىكتەرىندە ورىن الىپ وتىرعان كەدەيلىك پەن ەكونوميكالىق مەشەۋلىكتىڭ سەبەپ-سالدارىنىڭ ءتۇپ تامىرى سول كەڭىستىكتەردە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان مەملەكەتتەر مەن حالىقتاردىڭ ەتنوستىق قۇرامىمەن دە, مادەني ادەت-عۇرىپتارىمەن دە, سالت-داستۇرلەرىمەن دە, ءدىني ۇستانىمدارىمەن دە, گەوگرا­فيالىق مەكەنجايلارىمەن دە, ءتىپتى, كليمات ەرەكشەلىكتەرىمەن دە ەشبىر بايلانىسى جوق ەكەندىگىن, كەرىسىنشە, اتالعان ەكونوميكالىق مەشەۋلىك پەن تاقىر كەدەيلىكتىڭ سىرى الگى مەم­لەكەتتەردەگى بيلىك تىزگىنىن ۇستاپ وتىر­عان ات توبەلىندەي عانا باي-باقۋات­تى توپ­تاردىڭ مۇددەلەرىن حالىق مۇد­دەسى­نەن جوعارى قوياتىن جاساندى ساياسي-ەكونوميكالىق ينستيتۋتتاردا, ياعني بۇگىنگى عىلىم تىلىمەن ايت­قاندا «ەكستراكتيۆتىك ينستيتۋتتار» دەپ اتالاتىن ساياسي-ەكونوميكالىق قۇرى­لىم­­داردىڭ دارمەنسىزدىگى مەن سول مەملەكەتتەر كوشباسشىلارىنىڭ جەكە باس­تارىنىڭ قامىن عانا كۇيتتەيتىن ءوزىمشىل مەنتاليتەتىندە جاتقاندىعىن ەشبىر بۇك­پەسىز ءارى شىنايى زەرتتەۋلەردىڭ ناتي­جەسىندە قول جەتكىزگەن ءارى بۇرا تار­تۋعا ەش مۇمكىندىك بەرمەيتىن ادىلەتتى شىندىقپەن ايقىنداپ بەرگەندىگىندە جاتىر.

بەسىنشىدەن, اتالمىش كىتاپتىڭ عۇلاما اۆتورلارى, ادامزات تاريحىندا وزىندىك ورنى بار سان ءتۇرلى مەملەكەتتەردىڭ تۇ­راق­تى دامۋى مەن ءوسىپ-وركەندەۋىنە قول­بايلاۋ بولىپ, جال-قۇيرىعىنا جارماسىپ, العا باستىرماي وتىرعان جانە ول مەملەكەتتەردىڭ كەرى كەتىپ قانا قويماي, ساياسي-ەكونومكالىق مەشەۋلىكتىڭ تورىنا ىلىگىپ, مۇلدە شىرمالىپ قالۋىنا جانە جوعارىدا اتالىپ وتكەندەي, تاريح ساحناسىنان مۇلدە جويىلىپ كەتۋىنە تىكەلەي سەبەپشى بولۋى بەك مۇمكىن الەۋمەتتىك, سايا­سي جانە ەكونوميكالىق سىن-قاتەرلەردىڭ الدىن الىپ قانا قويماي, ادىلەتسىزدىك پەن جەمقورلىقتىڭ جەگىقۇرتى كۇللى اعزاسىنا جايىلىپ كەتكەن ساياسي-ەكونوميكالىق جۇيەنىڭ قۇرساۋىنان قۇتىلۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى ءارى بەيبىت ەۆوليۋتسيالىق جولدارىن دا قوسا ۇسىنادى.

التىنشىدان, اتالمىش عالىمداردىڭ ءسوز بولىپ وتىرعان تۋىندىسى 2012 جىلى جارىق كورگەن بويدا, «Financial Times and Goldman Sachs Business Book of the Year Award»  اتتى جىل سايىن بيزنەس الەمىنىڭ ەڭ ۇزدىك تۋىندىلارىنا تاعايىن­دالاتىن مارتەبەلى دە ابىرويلى جۇلدەنى جەڭىپ العان بولاتىن.

جەتىنشىدەن, الگى عىلىمي تۋىندىنى «Financial Times»; «New York Times»; «Wall Street Journal»,»Washington Post», «The Economist», «BusinessWeek», «Bloomberg», «The Christian Science Monitor» سەكىلدى  الەمنىڭ ەڭ ىقپالدى دا مار­تەبەلى اقپارات قۇرالدارىمەن قاتار, ەكونوميكا سالاسى بويىنشا 1972-2012 جىلدار ارالىعىندا نوبەل سىيلىعىنا يە بولعان  George Akerlof,  Robert Solow, Michael Spence,  Gary S. Becker, Kenneth Arrow  سىندى عۇلاما عالىم­دار جوعارى باعالاپ, ەكونوميكالىق مەشەۋلىك پەن كەدەيشىلىكتىڭ قۇرساۋىنان مەملەكەتتەر ەكى شارتتى ىسكە اسىرا السا عانا قۇتى­لۋى مۇمكىن ەكەنىنە كوزدى وتە تەرەڭ ءارى نانىمدى جەتكىزەدى. ول ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, الگى مەملەكەتتەردىڭ زامان تالابىنا لايىق ساياسي-ەكونوميكالىق ينس­تي­تۋتتارى بولۋىمەن قاتار, اسىرەسە, جە­­كە­مەنشىك بيزنەس سۋبەكتىلەرى مەن باسە­كەلەستىككە ۇلكەن باسىمدىق بەرگەنى لازىم. ال ودان دا ماڭىزدىسى, الگى مەم­لەكەتتەردىڭ ادىلەتكە نەگىزدەلگەن ساياسي-ەكونوميكالىق ينستيتۋتتار مەن ساياسي لاۋازىمدارعا باسەكەلەستىك سايىستا ادى­لەتتى قول جەتكىزۋگە  مۇمكىندىك بەرەتىن تولىق­قاندى ەلەكتوراتى بولۋى شارت جانە ءادىل سايلاۋدا جەڭىسكە جەتكەن جاڭا كوش­باسشىلارعا قۇرمەتپەن قاراي الاتىن اشىق ءارى پليۋراليستىك ساياسي بيلىك جۇيەسى بولۋى مىندەت.

سەگىزىنشىدەن, مىزعىمايتىن عىلىمي ىرگەتاسقا نەگىزدەلگەن تۋىندىنىڭ اۆتورلارى وقىرمان قاۋىمنىڭ الدىنا «كەيبىر مەملەكەتتەر نەلىكتەن باي-باقۋاتتى, ال ولاردىڭ ەندى بىرەۋلەرى نەگە ءسىڭىرى شىق­قان كەدەي؟»; «مەملەكەتتەردى اۋرۋ-ىندەت,  دەن­ساۋلىق, بايلىق, كەدەيلىك,  اشار­شىلىق جانە توقشىلىق سياقتى ۇعىمدار نەگە قاق بولەدى؟» سەكىلدى كو­كەيكەستى ساۋال­داردىڭ ناقتى جاۋاپتارىن دا ەشبىر بۇك­پەسىز جايىپ سالادى. بۇل تۇرعىدان كەل­گەندە, اۆتورلار پلانەتا بەتىندەگى وزا دامىعان ەلدەر مەن دامۋشى ەلدەردىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق جۇيەلەرىن سالىس­تىرا وتىرىپ, ولاردىڭ اراسىنداعى جەر مەن كوكتەي ايىرماشىلىقتاردىڭ ءتۇپ­تامىرى تەك سول ەلدەردە قالىپتاسقان الەۋ­مەتتىك جانە ساياسي-ەكونوميكالىق ينستي­تۋتتاردىڭ ماقسات-مۇددەلەرىنىڭ, كوزگە شىققان سۇيەلدەي بادىرايىپ تۇرعان الشاق­تىعىندا جاتقاندىعىنا ايقىن دا انىق كوز جەتكىزەدى.

جوعارىدا كەلتىرىلگەن پىكىر-پايىم­داردان بايقالىپ وتىرعانداي, دارون اد­جەموگلۋ مەن دجەيمس ا. روبينسوننىڭ تۋىن­دىسىنىڭ ناعىز اتىنا زاتى ساي, ءارى اسا قۇندى عىلىمي شىعارما ەكەندىگىندە ەشبىر كۇمان جوق. سوسىن, بۇل زاماناۋي كىتاپتى ءبىزدىڭ زيالى قاۋىم مەن مەم­لەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرىنە, سون­داي-اق ەلىمىزدىڭ ساياسي بيلىك تىزگىنىن ۇستاپ وتىرعان تۇلعالارعا دا تاپتىرماس ۇلگى-ونەگە بولاتىن, جانە ەڭ باستىسى, ەگە­مەن مەملەكەتىمىزدىڭ الداعى دامۋ ۇدەرى­سىنىڭ ىرگەلى  باعىت-باعدارلارى مەن ساياسي-ەكونوميكالىق ينستيتۋتتارىمىزدى ادىلەتتى ءارى زاماناۋي يننوۆاتسيالىق ۇلگىدە قايتا قالىپتاستىرۋعا ايقىن جول سىلتەيتىن باعدارشام يدەيالار مەن تەرەڭ وي تۇنبالارىنىڭ قويماسى دەۋگە لايىق.

ماسەلەن, ادجەموگلۋ مەن روبين­سون­نىڭ توپشىلاۋىنشا, تاريح قويناۋى­نا كەتكەن الىپ يمپەريالار مەن جۇزدە­گەن وزگە دە مەملەكەتتەردىڭ باسىم كوپ­شىلى­گىندە ەل-جۇرتتىڭ كۇش-قۋاتى مەن رەسۋرس­تارىن بەلگىلى ءبىر ەليتالىق توپتىڭ مۇد­دەسىن عانا كۇيتتەيتىن ەكستراكتيۆتىك جۇيە­گە عانا يەك ارتىپ, سونىڭ سالدارىنان بي­لىك تىزگىنى ۇزاق ۋاقىت بويى بەلگىلى ءبىر توپ­تىڭ عانا ۋىسىندا قالىپ, جالپىعا بىر­دەي سايلاۋ قۇقىعى قالىپتاستىرىلماي, ساياسي-ەكونوميكالىق ينستيتۋتتار دا تەك بيلىك ەليتاسىنىڭ عانا مۇددەلەرىنە ساي جاساقتالىپ وتىرعاندىعىن اشىپ ايتادى. سوندىقتان ونداي مەملەكەتتەردىڭ ساياسي بيلىگى ەش ۋاقىتتا ەل-جۇرتقا بىردەي ءارى ادىلەتتى باستاپقى مۇمكىندىكتەر تۋ­­عىزۋعا جانە ەكونوميكا سالاسىندا ين­نوۆاتسيالىق ۇدەرىستەردى جاپپاي قولدايتىن ءارى ءمولدىر پاتەنتتىك جۇيە قالىپتاستىرىپ, كۇللى حالىقتىڭ جەكە مەنشىك م ۇلىكتەرىنە وزگە­لەردىڭ قول سۇعۋى­نا جول بەرمەيتىن ءارى ولار­دىڭ قۇ­قىن قاتاڭ زاڭدارمەن قورعايتىن ساياسي-ەكونو­ميكالىق ينكليۋزيۆتى ينستيتۋتتار قۇرۋ­عا دا مۇددەلى بولماعان. ويتكەنى ءدۇيىم جۇرتتىڭ باسەكەگە قابىلەتتى بولۋى بيلىك ەلي­تا­سىنا قاۋىپ توندىرەدى دەپ قاتتى سەسكەنگەن.

بۇل ورايدا, كىتاپ اۆتورلارى جوعا­رى­داعى ءوز پايىمدارىنىڭ بۇلتارت­پاي­تىن شىندىق ەكەنىن دالەلدەي ءتۇسۋ ءۇشىن الەمنىڭ ءار تاراپىندا ورىن العان ناقتى تاريحي ءارى ساياسي-ەكونو­ميكالىق مىسالدارعا جۇگىنەدى. ماسەلەن, XIX عاسىر­دىڭ سوڭىندا رەسەي دۆورياندارىنىڭ مۇل­دە كەدەيلەنىپ كەتۋىنە سول زامانداعى ەكستراكتيۆتى مەملەكەتتىك جۇيەنىڭ كەسىرى تيسە, كەرىسىنشە, وڭتۇستىك كورەيادا ين­كليۋزيۆتى ەكونوميكالىق ينستيتۋتتار قۇرۋعا  ساياسي بيلىكتىڭ ءوزى تىكەلەي باس­تاما كوتەرىپ, تىكەلەي قولداۋىمەن قالىپ­تاسقانىن جانە سول وڭ قادامداردىڭ ارقاسىندا الگى مەملەكەتتىڭ كۇللى ساياسي-ەكونوميكالىق  ينستيتۋتتارىنىڭ تەز ارادا  قۋاتتى ينكليۋزيۆتى كۇشكە اينال­عاندىعىنا ەرەكشە نازار اۋدارادى.

ءدال وسى تۇستا 2019 جىلعى ناۋرىز ايى­نىڭ 19-ى كۇنگى ساعات 19-دان باستاپ, ءبىزدىڭ ەگەمەن ەلىمىزدە دە سول كەزدەگى ساياسي بيلىك تاراپىنان ەل-جۇرتتىڭ كوپتەن كۇتكەن بەلگىلى ءبىر وڭ قادامنىڭ جاسالعانىن اتاپ ءوتۋ لازىم. ويتكەنى ءدال سول كۇنى ەلى­مىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز ەركىمەن وكى­لەتتىگىن توقتاتىپ, كوشباسشىلىق تىز­گىندى كونستيتۋتسيالىق زاڭعا سايكەس, سول كەزدەگى سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆقا تاپسىرعان ەدى. سايكەسىنشە, مەملەكەتتىڭ ساياسي بيلىك تىزگىنىن قولىنا العان بويدا, جاڭا كوش­باسشى كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋ وتكىزىپ, سايلاۋشىلاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ مانداتىنا رەسمي تۇردە يە بولىپ, ەلىمىزدە بۇگىنگى زامان تالابىنا ساي كەلەتىن ينكليۋزيۆتى ينستيتۋتتاردىڭ العىشارتتارىن قالىپتاستىرۋعا بىردەن كىرىسىپ كەتكەن-ءدى. قاسىم-جومارت توقاەۆ­تىڭ سايلاۋالدى ۇگىت-ناسيحات جۇمىسىنىڭ وزەگى مەن ارقاۋىنا اينالعان ادىلەت, ساباقتاستىق جانە دامۋ سىندى ۇشتاعاندى ءارى ينكليۋزيۆتى ىرگەتاسقا نەگىزدەلگەن, ءارى ەلىمىزدىڭ بولاشاق دامۋىنىڭ ەڭ كوكەي­­كەستى 10 باعىتىن قامتيتىن سترا­تەگيا­لىق تۇعىرناماسى حالىققا جاريا ەتىلىپ قانا قويماي, پرەزيدەنتتىڭ تىكە­لەي ءوز باقىلاۋىمەن جانە كەزەڭ-كەزەڭمەن ىسكە اسىرىلا باستادى. سوسىن, پرە­زيدەنت تۇعىرناماسىنىڭ ەڭ قۇندى نىسانالارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونس­تيتۋتسياسىنىڭ باستاپقى ءۇش بابىندا, تايعا تاڭبا باسقانداي كورىنىس تاپقان مىنا باس­تى قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلگەن:

- قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزىن دەمو­كرا­تيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە ورنىقتى­رادى, ونىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستان­دىقتارى;

- رەسپۋبليكا قىزمەتىنىڭ تۇبەگەيلى پرين­تسيپتەرى: قوعامدىق تاتۋلىق پەن سايا­سي تۇراقتىلىق;

- بۇكىل حالىقتىڭ يگىلىگىن كوزدەيتىن ەكونوميكالىق دامۋ;

- قازاقستاندىق پاتريوتيزم;

- مەملەكەت ءومىرىنىڭ اسا ماڭىزدى ماسە­لەلەرىن دەموكراتيالىق ادىستەرمەن شەشۋ;

- قازاقستان رەسپۋبليكاسى – پرەزي­دەنت­تىك باسقارۋ نىسانىنداعى ءبىرتۇتاس مەم­لەكەت;

- مەملەكەتتىڭ بىردەن-ءبىر باستاۋى – حالىق.

مىنە, ءدال وسى تۇرعىدان كەلگەندە, اتالعان امبەباپ قۇندىلىقتاردىڭ بار­لىعى دا جوعارىدا دارون ادجەموگلۋ مەن دجەيمس ا.روبينسون ۇسىنعان ين­كليۋزيۆتى ينس­تيتۋتتارعا قويىلاتىن نەگىزگى تالاپ­تار مەن ۇسىنىستارعا ساي كەلەتىنى كوڭىل­گە ۇلكەن سەنىم ۇيالاتادى. سونىمەن قا­تار پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ كۇل­لى ەل كەڭىس­تىگىندە تۇبەگەيلى ىسكە اسىرىلۋعا ءتيىستى پراگماتيزمگە نەگىز­دەلگەن ءارى مەم­ل­ەكەتىمىزدىڭ بولا­شاق ىرگە­تاسىن نىعاي­تاتىن ىرگەلى باعدارلا­مالىق جول كار­تاسىنىڭ ىشكى مازمۇنىن ايشىقتايتىن كەلەسى ۇستانىمدارى دا تىلگە تيەك بولىپ وتىرعان ينكليۋزيۆتى ساياسي-ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك  ينستيتۋتتاردىڭ ۇدەسىنەن شىعادى. سوسىن, بىزدەر پرەزيدەنت توقاەۆ­تىڭ الگى پروگرەسسيۆتى ۇستانىمدارى تۋرالى بۇدان بۇرىن دا جازعانبىز. الايدا «ايتپاسا ءسوزدىڭ اتاسى ولەدى» نەمەسە «ايتىلماسا ءسوز جەتىم» دەمەكشى, كۇللى حالىقتىڭ مۇددەسىنەن شىققان الگى نىسانالاردى تاعى دا  وقىرمان قاۋىمنىڭ نازارىنا ۇسىنۋ ارتىق بولماس:

-تۇراقتى جانە قارقىندى ەكونو­ميكا­لىق ءوسىم ارقىلى حالىقتىڭ تابىسىن ارت­تى­رۋ;

- سىبايلاس جەمقورلىقتى جويۋ;

- سوت جانە قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ;

- مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ قاراجاتىن ەڭ الدىمەن كەلەشەگى زور جوبالارعا ءبولىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن كوبەيتۋ, حالىقتى جالا­قىمەن قامتۋ, ۇلتتىق تابىس­تى ءادىل ءبولۋ;

- تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىن شەشىپ, ءتۇرلى سانات­تاعى ازاماتتاردىڭ قولجەتىمدى باس­پانا­عا يە بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ;

- ادىلەتتى الەۋمەتتىك ساياسات نەگىزىندە ادامي كاپيتالدى دامىتۋ, ياعني جاپپاي ءبىلىم بەرۋدى قولداۋ جانە حالىققا ساپالى مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ, مۇعالىمدەر مەن دارىگەرلەردىڭ مارتەبەسىن كوتەرەتىن جاڭا زاڭدار قابىلداۋ;

- وڭىرلەر مەن ايماقتاردى جەدەل دامى­تۋدىڭ جاڭا باعدارلامالارىن جاساقتاۋ;

- ەلىمىزدىڭ رۋحاني جاڭعىرۋ قۇندى­لىق­تارىن جالعاستىرا وتىرىپ, تاريحقا قۇرمەتپەن قاراۋ;

- وتانعا ادال بولۋ, حالىقتىڭ عىلىم-بىلىمگە دەگەن ۇمتىلىسىن كۇشەيتۋ;

- سىرتقى ساياساتتا قالىپتاسقان كونس­ترۋكتيۆتى, تەڭگەرىمدى جانە كوپۆەك­تورلى قا­رىم-قاتىناستاردى جالعاستىرا وتىرىپ, الەمدىك كەڭىستىكتەگى ۇلتتىق مۇد­دەلەرى­مىزدى ساقتاپ قالۋ;

- ەل دامۋىندا شەشۋشى ءرول اتقا­راتىن جاسامپاز جاستارىمىزدىڭ بارلىق باس­تامالارىنا قولداۋ كورسەتە وتىرىپ, ولاردىڭ ارمان-تىلەكتەرىنىڭ ورىندالۋى­نا جانە پروگرەستىڭ قوزعاۋ­شى كۇشىنە اينالۋىنا بارلىق مۇمكىن­دىكتەردى جاساۋ جانە تالانتتى دا ىسكەر جاستاردى مەملەكەتتىڭ بارلىق بۋىن­دارىنداعى جەتەكشىلىك قىزمەتتەرگە تارتۋ.

قاسىم-جومارت توقاەۆ جوعارىدا اتال­عان باعدارلامالاردىڭ مۇلتىكسىز ورىندالۋى ءۇشىن, ەڭ الدىمەن قاۋقارلى ءارى تو­لىق وكىلەتتى پرەزيدەنت, ىقپالدى دا ىسكەر پارلامەنت جانە مەملەكەتىمىزدىڭ ەڭ باستى قۇندىلىعى بولىپ تابىلاتىن حالقىمىزدىڭ الدىندا ەسەپ بەرۋ­دى مىندەت دەپ سانايتىن ۇكىمەتتى مەم­لەكەت­تىك بيلىكتىڭ فورمۋلاسىنا اينالدىرۋ كەرەكتىگىن دە, سونداي-اق مەم­لەكەتتىك قىزمەتكە تەك قانا مەريتوكرات تۇلعالاردى, ياعني, مەملەكەتتىك مۇد­­­دە­لەردى ءوز مۇددەلەرىنەن جوعارى قويا­­­تىن «سينگاپۋرلىق ەكونوميكالىق عا­جايىپتىڭ» اتاسى اتانعان لي كۋان يۋ سەكىل­­­دى پيعىل-نيەتى تازا ازاماتتاردى تارتۋ كەرەكتىگىن دە كۇن تارتىبىنە قويىپ وتىر. ءوز باعدارلاماسىندا پرەزيدەنت توقاەۆ بايتاق مەملەكەتىمىزدىڭ ەڭ شەشۋشى كەزەڭىندە ەكونوميكامىزدىڭ تۇراقتى دامۋىنا قاتىستى وزگە دە ستراتەگيالىق ءمانى زور ماسەلەلەردى مۇلتىكسىز شەشۋ ءۇشىن ەلى­مىزدىڭ كونستيتۋتسياسىندا كورسەتىلگەن دەموكراتيالىق تەتىكتەردىڭ ءبىرى رەتىندە ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىن قۇردى جانە ول كەڭەس بۇگىنگى تاڭدا وزىنە قويىلعان تالاپ-مىندەتتەردىڭ ۇدەسىنەن شى­عاتىن قىزمەتى مەن ءىس-قيمىلىن باس­تاپ تا كەتتى.

دەمەك, بۇل كەڭەستى دە پرەزيدەنتتىڭ ەلىمىزدە ينكليۋزيۆتى  ساياسي-ەكونو­مي­كالىق ينستيتۋت قالىپتاستىرۋعا باعىتتاعان ءىرى قادامدارىنىڭ ءبىرى دەپ قابىلداعان ءجون. سوسىن, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ حالىققا جاساعان ۇندەۋىندە ەلىمىزدە كوپپارتيالىقتى, سايا­سي باسەكەلەستىكتى جانە وي-پىكىردىڭ سان الۋاندىعىن دامىتۋعا ىقپال ەتۋدى ءوزىنىڭ تىكەلەي مىندەتى دەپ سانايتىندىعىن, سول سياقتى قوعامدىق ديالوگ, اشىقتىق, ادامداردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنا جەدەل نا­زار اۋدارۋ مەملەكەتتىك ورگاندار قىزمەتىنىڭ نە­گىزگى باسىمدىقتارى دەپ تۇيىندەپ, ول ورگان­داردىڭ الدىنا بيىك تالاپ قويۋى, سول سياق­تى الداعى پارلامەنت ءماجىلىسى مەن ءماسلي­حاتتار سايلاۋىنىڭ ەلىمىزدەگى كوپ­پارتيالىق جۇيەنىڭ دامۋىنا وڭ ىقپال ەتۋىن پارلامەنتكە مىندەتتەۋى نە­مەسە پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە ازامات­تاردان كەلىپ تۇسەتىن وتىنىشتەردى مەملەكەتتىك ورگان­داردىڭ ساپالى قاراۋىن قاداعالاپ, جەدەل شارالار قابىلدايتىن ءبولىمنىڭ قۇرىلۋىنا پارمەن بەرۋى, سونداي-اق ميتينگتەر تۋرالى زاڭنامانى جەتىلدىرۋگە بايلانىستى پارلامەنتكە تالاپ قويۋى نەمەسە كونستيتۋتسياعا سايكەس, ازامات­تارىمىزدىڭ ءوز ويىن ەركىن بىلدىرۋگە قۇقىعى بار ەكەندىگىنە ەكپىن بەرۋى سياق­تى باستامالارىنىڭ ءبارى دە ەلىمىزدە جاڭا تۇرپاتتاعى ينكليۋزيۆتى ساياسي-ەكو­نوميكالىق ينستيتۋتتاردىڭ قالىپتا­سۋى­نا باعىتتالعان العىشارتتار دەپ قابىل­داۋ لازىم.

ءسوز سوڭىندا جوعارىدا تىلگە تيەك بول­ع­ان مەملەكەتتىك ينكليۋزيۆتى ينستيتۋتتاردى نىعايتا ءتۇسىپ, ەلىمىزدىڭ تۇعىرىن بيىك­تەتۋ ءۇشىن جانە الەمنىڭ وزا دامىعان مەم­لەكەتتەرىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ءۇشىن, ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە ينكليۋزيۆتى ينستيتۋتتاردى جەدەل قالىپتاستىرىپ, اسىرەسە بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى سەكىلدى مەم­لەكەتتىڭ ەكونوميكاسى قالايشا تەز قار­­قىن الىپ, تۇراقتى وركەندەپ كەلە جات­قانىنىڭ سىرىنا تەرەڭ ۇڭىلسەك, بۇدان تەك قانا ۇتاتىنىمىز كورى­نىپ تۇر. ەندەشە,  جاقسىدان ۇيرەنە, جاماننان جيرەنە ءجۇرىپ, ءدال بۇگىن كۇللى الەم­دى سانسىراتقان پاندەميا سەكىلدى سىن-قاتەر­لەرگە تولى  زاماندا ارام پيعىلدى الپاۋىتتاردىڭ جەمتىگىنە اينالىپ كەت­پەس ءۇشىن, «جارىلعاندى جاۋ الادى, بولىنگەندى ءبورى جەيدى», «جاۋ جوق دەمە – جار استىندا, ءبورى جوق دەمە – بورىك استىندا» نەمەسە اسىرەسە, ابىز ابايدىڭ قارا سوزدەرىندەگى «بي ەكەۋ بولسا, داۋ تورتەۋ بولادى» دەگەن دانالىقتاردىڭ استارىنا تەرەڭ بويلاپ, ساياسي بيلىك بۇتاقتارىن پرەزيدەنت ينستيتۋتىنا شوعىرلاندىرىپ,  بۇگىنگى تاڭدا جاڭاشا قالىپتاسىپ, جاڭاشا بۇرشىك اتىپ كەلە جاتقان جاڭا تۇرپاتتاعى ادىلەتتى بيلىك جۇيەسىنە باسىمدىق بەرىپ, ءاربىر ازاماتىمىز بەن حالقىمىزدىڭ مۇددەلەرىن ءبىرىنشى ورىنعا قوياتىن ينكليۋزيۆتى ساياسي-ەكونوميكالىق ينستيتۋتتارعا جاپپاي قول­داۋ كورسەتەيىك, قادىرلى اعايىن. سوسىن, جەم­قورلىق جايلاپ العان ەسكى ساياسي-ەكونو­ميكالىق ينستيتۋتتاردان تەز ارىلىپ, جان-جاقتان انتالاعان سۇق كوزدىلەرگە جۇتىلىپ كەتپەي تۇرعاندا, ەگەمەن مەملەكەتىمىز بەن ەل-جۇرتىمىزدىڭ ىرگەسىن تەز بۇتىندەپ, سون­شاما عاسىرلاردان كەيىن ازەر دەگەندە قول جەتكىزگەن ەگەمەندىگىمىزدى امان ساق­تاپ قالۋعا بارشامىز جۇمىلعان جۇدىرىقتاي اتسالىسايىق. ەندەشە, بۇل ساراپتامالىق ماقالانى, تىلگە تيەك بولعان جوعارىداعى كىتاپ اۆتورلارىنىڭ پايىمدارىمەن ۇندەس ءارى بۇگىنگى ەل پرەزيدەنتىنىڭ ۇستا­نىمدارىمەن  تۇبەگەيلى ۇيلەسەتىن كيەلى قۇراننىڭ 13-ءىنشى («راعىد») سۇرەسىنىڭ 11-اياتىندا كورەتىن كوزگە وتتاي باسىلىپ, ەستيتىن قۇلاقتىڭ قۇرىشىن قاندىراتىن ءارى زيالى ساناعا نۇر ۇيالاتاتىن: ء«ار ەل ءوز كۇيىن وزگەرتپەيىنشە, اللا ولاردى وزگەرتپەيدى. ءار ەل ءوز باسىن­داعى اللا بەرگەن باق-داۋلەتتى  كۇنالى بولىپ, ءوزى تايدىرىپ الماسا, اللا ونى تارتىپ المايدى», دەگەن ۇلاعاتتى باعدار­شاممەن تۇيىندەي وتىرىپ, ەل پرەزيدەنتى باستاعان ساياسي-ەكونوميكالىق جانە الەۋ­مەتتىك ينكليۋزيۆتى ينستيتۋتتاردى ەل بيلىگىنىڭ وزەگىنە تەز ءورىپ, ۋاقىتتى وزدىرىپ ال­ماي, ولاردىڭ ىرگەتاسىن قاتاڭ زاڭ­دار­مەن ورنىقتىرىپ, ءارى ەۆوليۋتسيالىق بەي­­بىت جولمەن جىلدام قالىپتاستىرىپ الۋعا جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ, بۇكىل ەل اۋماعىندا اۋىزبىرشىلىكپەن العا جىل­جيىق!  تەك سولاي ەتكەندە عانا ەل ەكونو­ميكاسىنىڭ كۇرە تامىرىنا تازا قان جۇگىرىپ, بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ جالىنا جارماسىپ, ەتەگىنە ورالعان جانە تەرىس سالدارى مەن زياندى زاردابى ەل بول­مىسىنىڭ كۇللى جۇيەسىندە سەزىلىپ تۇرعان سىن-قاتەرلەردى تۇپتامىرىمەن ج ۇلىپ تاس­تاۋعا جانە دامۋدىڭ بيىك بەلەستەرىنە كوتەرىلۋگە جول اشىلادى.

ءادىل احمەتوۆ,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, حالىقارالىق جوعارى مەكتەپ عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى