پنەۆمونيا ما, جوق كوروناۆيرۋس پا؟
ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندە پنەۆمونيا دياگنوزىمەن اۋىر جاعدايدا اۋرۋحاناعا تۇسكەندەردىڭ كۇرت كوبەيگەنىنەن تەست-جۇيەلەردىڭ ساپاسىنا كۇمان تۋعانى راس. ويتكەنى وكپەسى قابىنعان ءارى سovid-19 سيمپتومدارى بار ادامداردى تەكسەرسە, ۆيرۋس انىقتالمايدى. جاقىندا تۇركىستانداعى تۋىسىمىز حابارلاسىپ, ءوزى تۇراتىن كوشەنىڭ بويىنداعى 16 ادامنىڭ پنەۆمونيادان قايتىس بولعانىن, ال وزدەرى وتباسى مۇشەلەرىمەن تۇماۋراتىپ جاتقانىن جەتكىزدى.
«وكپەسى قابىنىپ قايتىس بولعاندار اراسىندا كەيدە ءبىر ۇيدەن 2 ادام بار. كورشىلەرىمىزدىڭ كوبى تۇماۋراتىپ ءجۇر.
وتكەندە ءبىر اعايىنىمىز پنەۆمونيادان قايتىس بولعان اعاسىنىڭ سۇيەگىنە كىرىپتى. جەرلەپ كەلگەننەن كەيىن ارتىنشا مازاسى بولماعان. ەندى سول اعايىنىمىز قاتتى اۋىرىپ جاتىر. ەڭ قورقىنىشتىسى, اعايىنىمىزدىڭ سيمپتومدارى – تۋرا قايتىس بولعان اعاسىنىكىندەي. سوندا پنەۆمونيا جۇقپالى اۋرۋ بولىپ كەتتى مە؟», دەيدى تۋىسىمىز. ءيا, وتە سالماقتى سۇراق. سەبەبى تۇماۋراتقان تۇركىستاندىقتاردى تەكسەرسە, كوروناۆيرۋس انىقتالماعان. سوندا بىزگە وكپەنى «جەيتىن» جاڭا ۆيرۋس جەتتى مە, جوق تەست-جۇيەلەر كوروناۆيرۋستى انىقتاۋعا قاۋقارسىز با؟
وسى جەردە ەڭ الدىمەن ءبىر نارسەنىڭ باسىن اشىپ العان ءجون. كوروناۆيرۋستىڭ بار-جوعىن تەكسەرەتىن تەست-جۇيەنىڭ ەكى ءتۇرى بار: ءبىرى – ەكسپرەسس تەست, ەكىنشىسى – پتر تەست. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, پتر تەست سەنىمدى, دۇرىس ءارى ءدال انىقتايدى. ال ەكسپرەسس تەست-جۇيەلەر, اسىرەسە قازىر قولدانىستا جۇرگەن قىتايلىق, انگليالىق جانە رەسەيلىك ونىمدەر تەك 30 پايىز عانا جۇمىس ىستەيتىن كورىنەدى. سوندىقتان بۇل جەردە تەكسەرىلگەن ادامدار قانداي تەست-جۇيەگە جۇگىنگەنىن انىقتاپ الۋ كەرەك. ادەتتە وزدىگىنەن تەكسەرىلەتىن جاندار ەكسپرەسس تەست-جۇيەلەرىن قولدانادى, سەبەبى بۇل پتر تەست-جۇيەسىنە قاراعاندا ارزانداۋ. دەگەنمەن قاراپايىم ادامدار عانا ەمەس, تەكسەرۋگە ءتيىس كەيبىر اۋرۋحانالاردىڭ نەمەسە قانداي دا ءبىر مەديتسينالىق مەكەمەلەردىڭ ءوزى ەكسپرەسس تەستىن پايدالانۋعا ءماجبۇر. پتر تەست-جۇيەلەرى بارىنە بىردەي جەتە بەرمەيدى. ويتكەنى پتر تەست-جۇيەلەرىمەن جۇمىس ىستەۋگە ارنايى جابدىقتالعان اپپارات كەرەك. ال مۇنداي قۇرال وتە قىمبات تۇرادى. دەگەنمەن پتر تەست-جۇيەلەر دە ءدال COVID-19 بەلگىلەرى بار ناۋقاستان نەگە كوروناۆيرۋستى انىقتاي المايدى؟ وسى جەردە تەست-جۇيەلەرگە دەگەن كۇدىك تۋادى.
وزگەنىڭ ءونىمى قانشالىقتى ساپالى؟
قازاقستان عالىمدارى ۋحان قالاسىنان ىندەت شىققاننان كەيىن ىلە-شالا ۆيرۋستىڭ بار-جوعىن انىقتايتىن تەست-جۇيەلەردى جاساپ شىعاردى. ولار جىل باسىندا ازىرلەپ قويسا دا ءالى كۇنگە شەتەلدىك ونىمدەردى پايدالانىپ كەلەمىز. بۇل – شىن مانىندە ۇكىمەتتىڭ توتەنشە جاعدايعا دايىن بولماعانىن جانە وسى ۋاقىتقا دەيىن وتاندىق عىلىمعا لايىقتى كوڭىل بولىنبەي كەلە جاتقانىن كورسەتەدى. سەبەبى عالىمدارىمىز ءونىمدى ازىرلەپ, سىناقتان ءساتتى وتكىزىپ, دايىن ۇلگىسىن قولعا ۇستاتسا دا ونى كوپ مولشەردە شىعاراتىن زاۋىت نەمەسە شەتەلدە شىعارۋعا قارجىسىن سالاتىن ينۆەستور جوق. ال وزگەنىڭ ءونىمىن پايدالانۋدىڭ ءوزى كوڭىلگە سەنىمسىزدىك ۇيالاتادى. ويتكەنى الەمگە تارالعان ۆيرۋس ءبىر بولعانىمەن, پاندەميانىڭ ءار ۇلتتىڭ گەنى, ءار ەلدەگى تاماقتانۋ, سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋ, جالپى دەنساۋلىققا دەگەن كوزقاراسى, مەنتاليتەتى مەن يممۋنيتەتىنە قاراي ءارتۇرلى اسەر ەتىپ جاتقانىن, ءارى اعزاعا قاراي وزگەرىسكە ۇشىراپ وتىرعانىن كورىپ ءجۇرمىز. ال شەتەلدىك تەست-جۇيەلەر وسىنداي وزگەشەلىكتەر مەن ەرەكشەلىكتەر ەسكەرىلىپ ازىرلەندى مە؟
ءيا, سولاي ازىرلەنگەن كۇننىڭ وزىندە ءبىز قولدانار الدىندا جان-جاقتى باقىلاۋدان وتكىزىپ الدىق پا؟ ويتكەنى كەز كەلگەن تەستتىڭ ءوزىن تەكسەرۋ كەرەك. بۇل – تۇتىنۋشىلىق قانا ەمەس, ءاربىر زەرتحانانىڭ جۇمىس جۇيەسىندە بولۋى ءتيىس ءتارتىپ-تالاپ.
ۇلتتىق بيوتەحنولوگيا ورتالىعى الماتى فيليالى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى يۋري سكيبا: «بىلىكتى مامان كەز كەلگەن تەست-جۇيەنىڭ ساپاسىن الدىمەن تەكسەرىپ الادى. بارلىق زەرتحانادا تەست-جۇيەنى تەكسەرۋدىڭ ارنايى الگوريتمى بار. ال بۇل ءونىمنىڭ ساپاسى ەڭ الدىمەن ونى قولداناتىن مامانعا, سودان سوڭ تەست-جۇيەنىڭ ساقتالۋىنا بايلانىستى. نەلىكتەن ءبىرىنشى مامانعا ەكپىن بەرىپ وتىرمىز؟ سەبەبى مەديتسينا مامانى پاتسيەنتتەن ءاناليزدى دۇرىس الماسا, تەست-جۇيە قانشا جەردەن ساپالى بولعانىمەن ناتيجە بۇرىس شىعادى. ماسەلەن, دياگنوستيكادان وتكەن تانىستارىممەن سويلەسكەندە ءاناليزدىڭ كەيدە دۇرىس الىنبايتىنىن ءبىلدىم. وكىنىشكە قاراي, مەملەكەتتىك جانە جەكەمەنشىك زەرتحانالاردا دا وسىنداي جاعدايلار ورىن الىپ وتىر», دەيدى. بيولوگ-عالىمنىڭ ايتۋىنشا, ارنايى قۇرالمەن تاماقتان نەمەسە مۇرىننان جۇعىندى كوبىنە جەتكىلىكتى جەردەن, قاجەتتى تەرەڭدىكتەن الىنبايدى, بەرگى جاعىنان قايتادى. ۇزىن, جىڭىشكە قۇرالدى تەك 2 سانتيمەترگە دەيىن تاماق پەن مۇرىنعا سۇعاتىن ماماندار دۇرىس ناتيجەگە قول جەتكىزە المايدى. قۇرالدى 8 سانتيمەترگە دەيىن سۇعىپ, جۇعىندى كومەكەيدىڭ ۇستىڭگى قاباتىنان, تىم بولماسا سوعان جەتەر-جەتپەس جەردەن الىنۋى كەرەك. ياعني اناليز الۋدىڭ دا ءوز ءتارتىبى بار.
وتاندىق ءونىم قاشان قولدانىسقا ەنەدى؟
وتاندىق ءونىم دايىن بولسا دا, نەگە ءبىز ءالى كۇنگە شەتەلدىك تەست-جۇيلەردى قولدانىپ وتىرمىز؟ نە كەدەرگى؟ بۇل سۇراققا وتاندىق تەست-جۇيەنىڭ ۇلگىسىن جاساپ شىققان ورتالىقتىڭ مامانى, جوعارىدا اتى اتالعان ساراپشى يۋري سكيبا: ء«بىز وتاندىق ءونىمدى وندىرىسكە ەنگىزۋ ماسەلەسىندە شەتەلدىك شيكىزاتقا تاۋەلدىمىز. بۇل دا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە جۇمىستى كەشەۋىلدەتىپ وتىر. البەتتە تەست-جۇيەنىڭ نەگىزگى بولىگىن ءوزىمىز دايىندايمىز, ال پتر-گە قاجەتتى فەرمەنتتەردى ازىرگە شەتەلدەن الدىرتۋعا ءماجبۇرمىز. بىراق ءدال وسى فەرمەنتتەردى ءبىز دە ازىرلەپ, وندىرە الامىز. دەسەك تە اۋقىمدى وندىرىسكە قارجى قاجەت. ال ءبىز زەرتحانامىزدا ءبىرشاما داناسىن عانا شىعارا الامىز», دەپ جاۋاپ بەردى. ونىڭ ويىنشا, الەم بويىنشا ناق وسى ونىمگە, ياعني فەرمەنتتەرگە سۇرانىس ارتقان. سوندىقتان ونى ەلدە شىعارۋ شەتەلدىك شيكىزاتقا تاۋەلدىلىكتى جەڭۋگە, قاراجاتتى ۇنەمدەۋگە, سەنىمدىلىكتى ارتتىرۋعا سەپتىگىن تيگىزىپ, بىردەن بىرنەشە پروبلەمانىڭ ءتۇيىنىن تارقاتادى.
عالىمدار تەست-جۇيەنى دە, وعان قاجەتتى شيكىزاتتى دا شىعارۋعا ءازىر ەكەن. قارجى عانا كەدەرگى. البەتتە تەست-جۇيەلەردى وندىرۋگە تاپسىرىس بەرۋ, نارىققا شىعارۋ نەگىزىنەن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنە قاتىستى بولار. الايدا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىندە عىلىمي جوبالاردى ءۇش ءتۇرلى باعىتتا قارجىلاندىرۋدى (بازالىق; گرانتتىق; باعدارلامالىق-نىسانالى) جۇزەگە اسىراتىن عىلىم قورى, عىلىم كوميتەتى بار. وسى رەتتە مينيسترلىك ازىرگە شۇعىل قاجەتتىلىگى جوق جوبالارعا بولىنگەن قارجىنى كوروناۆيرۋسپەن كۇرەس جوبالارىنا باعىتتاعانى ءجون-اق. ويتكەنى ەلدەگى جاعدايدى رەتتەۋ بارىنەن دە ماڭىزدى بولىپ وتىر. ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى جۋرناليستەرمەن ونلاين رەجىمدە كەزدەسكەن بريفينگتە: ء«بىز وسى ىندەت ەلگە تارالماي تۇرىپ مينيسترلىككە قاراستى ەكى ءىرى ۇيىمنىڭ – ۇلتتىق بيوتەحنولوگيا ورتالىعى مەن بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك پروبلەمالارىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن جاڭارتۋعا قوماقتى قارجى بولدىك. شەشىمىمىزدىڭ دۇرىس بولعانىنا ۆيرۋس جايلاعاندا انىق كوز جەتكىزدىك. سونىمەن قاتار جىل باسىندا, قارجى ءبولىنىسى كەزىندە دە عىلىمي جوبالاردىڭ نەگىزگىسى رەتىندە وسى بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنا باسىمدىق بەردىك. بۇل باسىمدىقتى پرەزيدەنت تە ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا ايتقان بولاتىن. ءبىز وسى تاپسىرمانىڭ شەڭبەرىندە بيوتەحنولوگيا مەن مەديتسينا عىلىمىنداعى جوبالاردى قارجىلاندىرۋدى قولعا الدىق. ونى جۇزەگە اسىرۋعا عالىمدارىمىزدىڭ الەۋەتى تولىعىمەن جەتەدى», دەدى.
ءيا, ءوزىمىز قادىرىنە جەتە بەرمەيتىن وتاندىق عالىمداردىڭ ءبىلىم-بىلىگى بىزدە ماقتاۋلى شەتەلدىك ماماندارمەن تەڭدەي دارەجەدە ەكەنىنە سوڭعى ۋاقىتتا انىق كوز جەتكىزىپ ءجۇرمىز. سونداي عالىمنىڭ ءبىرى – انگلياداعى نوتتينگەم ۋنيۆەرسيتەتىندە گەنەتيك ماماندىعىنىڭ باكالاۆرياتىن, بيومەديتسينالىق ينجەنەريا باعىتىندا نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوكتورانتۋراسىن بىتىرگەن عالىم, Cellular Therapeutics كومپانياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, بيولوگ بولات سۇلتانقۇلوۆ جاقىندا جاڭالىعىمەن ءبولىستى. الەۋمەتتىك جەلىدەگى جازباسىن: «COVID-19 جايى بىزدە كۇن وتكەن سايىن كۇردەلەنىپ بارادى, جاي عانا ۆاكتسينانى كۇتىپ وتىرۋعا بولمايدى. مەندە كوروناۆيرۋستان ساقتانۋعا جانە ەمدەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن شەشىم بار. ناۋرىز ايىنان باستاپ ءتيىمدى ءارى ارزان تەست-جۇيەنى ازىرلەۋ ماقساتىندا كوروناۆيرۋستى كوپ زەرتتەدىم. وسى ىسپەن اينالىسىپ جاتقان الەمدەگى كوپتەگەن عالىمعا حات جازدىم. مەنى وتانداستارىم ماسساچۋسەتس تەحنولوگيا ينستيتۋتىنداعى مايا ميتاليپوۆا مەن ستەنفورد ۋنيۆەرسيتەتىندەگى بولات ءمۇرسالى قولدادى», دەپ باستاعان بيولوگ-عالىم زەرتتەۋ جۇرگىزۋىنە جاس عالىمدار اليانسىنىڭ قولداۋ كورسەتكەنىن جەتكىزگەن. سونىمەن قاتار شۆەيتسارياداعى تسيۋريح ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ماركۋس سيگەر (Markus Seeger) جولداعان بەيتاراپتاندىراتىن نانودەنەنىڭ (Nanobody – كىشكەنتاي انتيدەنە) ەلىمىزگە جەتكىزىلگەنىن جازدى.
«ول ماعان ءوز ءونىمىن ءبىر تيىن الماستان تەگىن بەردى. بۇل نانودەنەنى ۆيرۋستىڭ قاۋپىن ازايتاتىن تەراپەۆتيكالىق سپرەي نەمەسە اعزاداعى انتيدەنە مەن ۆيرۋستىڭ بار-جوعىن انىقتايتىن تەست-جۇيە جاساۋعا قولدانا الامىن. شۆەيتساريا عالىمدارى سينتەتيكالىق نانودەنە جاساۋدان الەمدە كوش باستاپ كەلەدى. ەندى COVID-19-عا قارسى وتاندىق ۆاكتسينانى ازىرلەۋ توبىنداعى عالىم, پروفەسسور قايسار تابىنوۆپەن نانودەنەنىڭ وسى ۆيرۋسقا تيىمدىلىگىن تەكسەرەمىز. كۇزگە قاراي كوروناۆيرۋسپەن كۇرەستە ءبىر شەشىم شىعارا الامىز», دەدى ب.سۇلتانقۇلوۆ.
مىنەكەي, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى مەن كاسىپكەرلەر قاۋىمى وندىرىسكە ەنگىزىلۋىن قولداۋعا تۇرارلىق – جوبا. ءيا, بيولوگ-عالىم ايتقانداي, امەريكالىقتار, شۆەيتساريالىقتار, جالپى شەتەلدىكتەر كومەكتەسىپ جاتقاندا مەملەكەتىمىزدەن, وتاندىق ينۆەستورلاردان دەمەۋ بولاتىن شىعار. توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى, ساپالى تەست-جۇيە بىزگە قوعام بولىپ پنەۆمونيادان قايتىس بولعانداردى كوروناۆيرۋستان كەتكەندەردىڭ قاتارىنا قوسۋدى جانە دۇرىس ستاتيستيكانى تالاپ ەتىپ جاتقان قازىرگى ۋاقىتتا عانا ەمەس, بۇدان بىلاي دا ءاردايىم قاجەت. ال تەست-جۇيەنىڭ وتاندىق ءونىم بولعانى – ەكى ەسە قۇت.
