كوروناۆيرۋس • 20 شىلدە، 2020

COVID-19: تەستتىڭ ءوزىن تەكسەرۋ كەرەك

204 رەت كورسەتىلدى

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇكىمەتكە كوروناۆيرۋس پەن وكپە قابىنۋىنىڭ ستاتيستيكاسىن بىرىزدەن­دىرۋدى مىندەتتەپ، بۇل پاندەميانىڭ تارالۋ كولەمىن ناقتى كورۋگە مۇم­كىندىك بەرە­تىنىن ايتتى. وسى ورايدا دەنساۋلىق ساق­تاۋ ءمينيسترى الەكسەي تسوي 1 تامىزدان باس­تاپ جاڭا ستاتيس­تيكا جۇرگىزىلەتىنىن اتاپ ءوتتى. ەندى پتر-تەست ارقىلى كۆي انىق­تال­ما­عان، بىراق سول ىندەتتىڭ سيمپ­توم­دارى بايقالاتىن پنەۆمونيامەن اۋىر­عاندار Covid-19 ەسەبىنە قوسىلادى.

پنەۆمونيا ما، جوق كوروناۆيرۋس پا؟

ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندە پنەۆمونيا دياگ­نوزىمەن اۋىر جاعدايدا اۋرۋحاناعا تۇس­كەندەردىڭ كۇرت كوبەيگەنىنەن تەست-جۇيە­لەردىڭ ساپاسىنا كۇمان تۋعانى راس. ويت­كەنى وكپەسى قابىنعان ءارى سovid-19 سيمپ­­تومدارى بار ادامداردى تەكسەرسە، ۆيرۋس انىقتالمايدى. جاقىندا تۇركىس­تاندا­عى تۋىسىمىز حابارلاسىپ، ءوزى تۇراتىن كوشە­نىڭ بويىنداعى 16 ادامنىڭ پنەۆمونيادان قايتىس بولعانىن، ال وزدەرى وتباسى مۇ­شە­لەرىمەن تۇماۋراتىپ جاتقانىن جەتكىزدى.

«وكپەسى قابىنىپ قايتىس بولعاندار اراسىندا كەيدە ءبىر ۇيدەن 2 ادام بار. كورشىلەرىمىزدىڭ كوبى تۇماۋراتىپ ءجۇر.

وتكەندە ءبىر اعايىنىمىز پنەۆمونيادان قايتىس بولعان اعاسىنىڭ سۇيەگىنە كىرىپتى. جەر­لەپ كەلگەننەن كەيىن ارتىن­شا مازاسى بولماعان. ەندى سول اعايىنىمىز قاتتى اۋىرىپ جاتىر. ەڭ قورقىنىشتىسى، اعايى­نىمىزدىڭ سيمپتومدارى – تۋرا قايتىس بولعان اعاسىنىكىندەي. سوندا پنەۆمونيا جۇقپالى اۋرۋ بولىپ كەتتى مە؟»، دەيدى تۋى­سىمىز. ءيا، وتە سالماقتى سۇراق. سەبەبى تۇماۋراتقان تۇركىس­تان­دىقتاردى تەكسەرسە، كوروناۆيرۋس انىقتالماعان. سوندا بىزگە وكپەنى «جەيتىن» جاڭا ۆيرۋس جەتتى مە، جوق تەست-جۇيەلەر كوروناۆيرۋستى انىقتاۋعا قاۋقارسىز با؟

وسى جەردە ەڭ الدىمەن ءبىر نار­سەنىڭ باسىن اشىپ العان ءجون. كوروناۆيرۋستىڭ بار-جوعىن تەك­سەرەتىن تەست-جۇيەنىڭ ەكى ءتۇرى بار: ءبىرى – ەكسپرەسس تەست، ەكىنشىسى – پتر تەست. مامانداردىڭ ايتۋىنشا، پتر تەست سەنىمدى، دۇرىس ءارى ءدال انىقتايدى. ال ەكسپرەسس تەست-جۇيە­لەر، اسىرەسە قازىر قولدانىستا جۇرگەن قىتايلىق، انگليالىق جانە رەسەيلىك ونىمدەر تەك 30 پايىز عانا جۇمىس ىستەيتىن كورىنەدى. سوندىقتان بۇل جەردە تەكسەرىلگەن ادامدار قانداي تەست-جۇيەگە جۇ­گىنگەنىن انىقتاپ الۋ كەرەك. ادەتتە وزدىگىنەن تەكسەرىلەتىن جان­­­دار ەكسپرەسس تەست-جۇيەلەرىن قول­­دا­­نادى، سەبەبى بۇل پتر تەست-جۇ­­يە­سىنە قاراعاندا ارزانداۋ. دەگەن­مەن قاراپايىم ادامدار عانا ەمەس، تەكسەرۋگە ءتيىس كەيبىر اۋرۋحانالاردىڭ نەمەسە قانداي دا ءبىر مەديتسينالىق مەكەمەلەردىڭ ءوزى ەكسپرەسس تەستىن پايدالانۋعا ءماجبۇر. پتر تەست-جۇيەلەرى بارىنە بىردەي جەتە بەر­مەيدى. ويتكەنى پتر تەست-جۇيە­لەرىمەن جۇمىس ىس­تەۋ­گە ارنايى جاب­دىقتالعان اپپارات كەرەك. ال مۇنداي قۇرال وتە قىم­بات تۇرادى. دەگەنمەن پتر تەست-جۇيەلەر دە ءدال COVID-19 بەل­­­گىلەرى بار ناۋقاستان نەگە كورو­نا­ۆي­رۋستى انىقتاي المايدى؟ وسى جەر­دە تەست-جۇيەلەرگە دەگەن كۇ­دىك تۋادى.

 

وزگەنىڭ ءونىمى قانشالىقتى ساپالى؟

قازاقستان عالىمدارى ۋحان قالاسىنان ىندەت شىققاننان كەيىن ىلە-شالا ۆيرۋستىڭ بار-جوعىن انىقتايتىن تەست-جۇيەلەردى جاساپ شىعاردى. ولار جىل باسىندا ازىرلەپ قويسا دا ءالى كۇنگە شەتەلدىك ونىمدەردى پايدالانىپ كەلەمىز. بۇل – شىن مانىندە ۇكىمەتتىڭ توتەنشە جاعدايعا دايىن بولماعانىن جانە وسى ۋا­قىتقا دەيىن وتاندىق عىلىمعا لايىقتى كوڭىل بولىنبەي كەلە جاتقانىن كورسەتەدى. سەبەبى عالىمدارىمىز ءونىمدى ازىرلەپ، سىناقتان ءساتتى وتكىزىپ، دايىن ۇلگىسىن قولعا ۇستاتسا دا ونى كوپ مولشەردە شىعاراتىن زاۋىت نەمەسە شەتەلدە شىعارۋعا قار­جىسىن سالاتىن ينۆەستور جوق. ال وزگەنىڭ ءونىمىن پايدالانۋدىڭ ءوزى كوڭىلگە سەنىمسىزدىك ۇيالاتادى. ويتكەنى الەمگە تارالعان ۆيرۋس ءبىر بولعانىمەن، پاندەميانىڭ ءار ۇلتتىڭ گەنى، ءار ەلدەگى تاماق­تانۋ، سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋ، جالپى دەنساۋلىققا دەگەن كوزقاراسى، مەنتاليتەتى مەن يم­­مۋنيتەتىنە قاراي ءارتۇرلى اسەر ەتىپ جاتقانىن، ءارى اعزاعا قاراي وزگەرىسكە ۇشىراپ وتىرعانىن كو­­رىپ ءجۇرمىز. ال شەتەلدىك تەست-جۇيە­­لەر وسىنداي وزگەشەلىكتەر مەن ەرەكشەلىكتەر ەسكەرىلىپ ازىر­لەن­دى مە؟

ءيا، سولاي ازىرلەنگەن كۇننىڭ وزىندە ءبىز قولدانار الدىندا جان-جاقتى باقىلاۋدان وتكىزىپ الدىق پا؟ ويتكەنى كەز كەلگەن تەستتىڭ ءوزىن تەكسەرۋ كەرەك. بۇل – تۇتى­نۋشىلىق قانا ەمەس، ءاربىر زەرتحانانىڭ جۇمىس جۇيەسىندە بولۋى ءتيىس ءتارتىپ-تالاپ.

ۇلتتىق بيوتەحنولوگيا ور­تا­لىعى الماتى فيليالى ديرەك­تورىنىڭ ورىنباسارى يۋري سكي­با: «بىلىكتى مامان كەز كەلگەن تەست-جۇيەنىڭ ساپاسىن الدىمەن تەكسەرىپ الادى. بارلىق زەرتحانادا تەست-جۇيەنى تەكسەرۋدىڭ ارنايى الگوريتمى بار. ال بۇل ءونىمنىڭ ساپاسى ەڭ الدىمەن ونى قولداناتىن مامانعا، سودان سوڭ تەست-جۇيەنىڭ ساقتالۋىنا بايلانىستى. نەلىكتەن ءبىرىنشى مامانعا ەكپىن بەرىپ وتىرمىز؟ سەبەبى مەديتسينا مامانى پاتسيەنتتەن ءاناليزدى دۇرىس الماسا، تەست-جۇيە قانشا جەردەن ساپالى بولعانىمەن ناتيجە بۇرىس شىعادى. ماسەلەن، دياگ­نوستيكادان وتكەن تانىستارىممەن سويلەسكەندە ءاناليزدىڭ كەيدە دۇرىس الىنبايتىنىن ءبىلدىم. وكىنىشكە قاراي، مەملەكەتتىك جانە جەكەمەنشىك زەرتحانالاردا دا وسىنداي جاعدايلار ورىن الىپ وتىر»، دەيدى. بيولوگ-عالىمنىڭ ايتۋىنشا، ارنايى قۇرالمەن تاماق­تان نەمەسە مۇرىننان جۇ­عىن­دى كوبىنە جەتكىلىكتى جەردەن، قاجەتتى تەرەڭدىكتەن الىنبايدى، بەرگى جاعىنان قايتادى. ۇزىن، جىڭىشكە قۇرالدى تەك 2 سان­­تيمەترگە دەيىن تاماق پەن مۇ­رىنعا سۇعاتىن ماماندار دۇرىس ناتيجەگە قول جەتكىزە المايدى. قۇرالدى 8 سانتيمەترگە دەيىن سۇعىپ، جۇعىندى كومەكەيدىڭ ۇس­تىڭگى قاباتىنان، تىم بولماسا سو­عان جەتەر-جەتپەس جەردەن الىنۋى كەرەك. ياعني اناليز الۋدىڭ دا ءوز ءتارتىبى بار.

 

وتاندىق ءونىم قاشان قولدانىسقا ەنەدى؟

وتاندىق ءونىم دايىن بولسا دا، نەگە ءبىز ءالى كۇنگە شەتەلدىك تەست-جۇيلەردى قولدانىپ وتىرمىز؟ نە كەدەرگى؟ بۇل سۇراققا وتان­دىق تەست-جۇيەنىڭ ۇلگىسىن جاساپ شىققان ورتالىقتىڭ مامانى، جوعارىدا اتى اتالعان ساراپ­شى يۋري سكيبا: ء«بىز وتاندىق ءونىمدى وندىرىسكە ەنگىزۋ ماسەلەسىندە شەتەلدىك شيكىزاتقا تاۋەلدىمىز. بۇل دا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە جۇمىستى كەشەۋىلدەتىپ وتىر. البەتتە تەست-جۇيەنىڭ نە­گىز­گى بولىگىن ءوزىمىز دايىنداي­مىز، ال پتر-گە قاجەتتى فەرمەنت­تەردى ازىرگە شەتەلدەن الدىرتۋعا ءماج­بۇرمىز. بىراق ءدال وسى فەر­مەنتتەردى ءبىز دە ازىرلەپ، وندىرە الامىز. دەسەك تە اۋقىمدى وندى­رىسكە قارجى قاجەت. ال ءبىز زەرتحانامىزدا ءبىرشاما داناسىن عانا شىعارا الامىز»، دەپ جاۋاپ بەردى. ونىڭ ويىنشا، الەم بويىنشا ناق وسى ونىمگە، ياع­ني فەرمەنتتەرگە سۇرانىس ارت­قان. سوندىقتان ونى ەلدە شى­عارۋ شەتەلدىك شيكىزاتقا تاۋەلدىلىكتى جەڭۋگە، قاراجاتتى ۇنەمدەۋگە، سەنىمدىلىكتى ارتتىرۋعا سەپتىگىن تيگىزىپ، بىردەن بىرنەشە پروبلەمانىڭ ءتۇيىنىن تارقاتادى.

عالىمدار تەست-جۇيەنى دە، وعان قاجەتتى شيكىزاتتى دا شىعا­رۋعا ءازىر ەكەن. قارجى عانا كە­دەرگى. البەتتە تەست-جۇيەلەردى ون­دىرۋگە تاپسىرىس بەرۋ، نارىققا شىعارۋ نەگىزىنەن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنە قاتىستى بولار. الايدا ءبىلىم جانە عى­لىم مينيسترلىگىندە عىلىمي جو­بالاردى ءۇش ءتۇرلى باعىتتا قار­جىلاندىرۋدى (بازالىق; گرانتتىق; باعدارلامالىق-نى­سانالى) جۇزەگە اسىراتىن عى­لىم قورى، عىلىم كوميتەتى بار. وسى رەتتە مينيسترلىك ازىر­گە شۇ­­عىل قاجەتتىلىگى جوق جوبا­لار­عا بولىنگەن قارجىنى كورونا­ۆيرۋسپەن كۇرەس جوبالارىنا با­عىتتاعانى ءجون-اق. ويتكەنى ەل­دەگى جاعدايدى رەتتەۋ بارىنەن دە ماڭىزدى بولىپ وتىر. ءبىلىم جا­نە عىلىم ءمينيسترى جۋرناليس­تەر­مەن ونلاين رەجىمدە كەزدەس­كەن بريفينگتە: ء«بىز وسى ىن­دەت ەل­­گە تارالماي تۇرىپ مي­نيستر­لىك­­كە قاراستى ەكى ءىرى ۇيىم­نىڭ – ۇلتتىق بيوتەحنولوگيا ور­تا­لى­عى مەن بيولوگيالىق قاۋىپ­سىزدىك پروبلەمالارىنىڭ عى­لىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن جاڭارتۋعا قوماقتى قارجى بولدىك. شەشىمىمىزدىڭ دۇرىس بولعانىنا ۆيرۋس جايلاعاندا انىق كوز جەتكىزدىك. سونىمەن قاتار جىل باسىندا، قارجى ءبو­لىنىسى كەزىندە دە عىلىمي جو­با­لاردىڭ نەگىزگىسى رەتىندە وسى بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك سالا­سىنا باسىمدىق بەردىك. بۇل باسىمدىقتى پرەزيدەنت تە ۇلت­تىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا ايتقان بولاتىن. ءبىز وسى تاپسىرمانىڭ شەڭبەرىندە بيوتەحنولوگيا مەن مەديتسينا عى­لىمىنداعى جوبالاردى قار­جىلاندىرۋدى قولعا الدىق. ونى جۇزەگە اسىرۋعا عالىم­دا­رى­­­مىزدىڭ الەۋەتى تولىعىمەن جەتەدى»، دەدى.

ءيا، ءوزىمىز قادىرىنە جەتە بەر­مەيتىن وتاندىق عالىمداردىڭ ءبىلىم-بىلىگى بىزدە ماقتاۋلى شەتەل­دىك ماماندارمەن تەڭدەي دارەجەدە ەكەنىنە سوڭعى ۋاقىتتا انىق كوز جەتكىزىپ ءجۇرمىز. سونداي عا­لىم­نىڭ ءبىرى – انگلياداعى نوت­تينگەم ۋنيۆەرسيتەتىندە گەنەتيك ماماندىعىنىڭ باكالاۆرياتىن، بيومەديتسينالىق ينجەنەريا باعىتىندا نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوكتورانتۋراسىن بىتىرگەن عالىم، Cellular Therapeutics كومپانياسىنىڭ نە­گىزىن قالاۋشى، بيولوگ بولات سۇلتانقۇلوۆ جاقىندا جاڭا­لىعىمەن ءبولىستى. الەۋمەتتىك جەلىدەگى جازباسىن: «COVID-19 جايى بىزدە كۇن وتكەن سايىن كۇردەلەنىپ بارادى، جاي عانا ۆاك­تسينانى كۇتىپ وتىرۋعا بولمايدى. مەندە كوروناۆيرۋستان ساقتانۋعا جانە ەمدەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن شەشىم بار. ناۋرىز ايىنان باس­تاپ ءتيىمدى ءارى ارزان تەست-جۇيەنى ازىرلەۋ ماقساتىندا كوروناۆيرۋستى كوپ زەرتتەدىم. وسى ىسپەن اينالىسىپ جاتقان الەمدەگى كوپتەگەن عالىمعا حات جازدىم. مەنى وتانداستارىم ماسساچۋسەتس تەحنولوگيا ينستيتۋتىنداعى مايا ميتاليپوۆا مەن ستەنفورد ۋنيۆەرسيتەتىندەگى بولات ءمۇرسالى قولدادى»، دەپ باستاعان بيولوگ-عالىم زەرتتەۋ جۇرگىزۋىنە جاس عالىمدار اليانسىنىڭ قولداۋ كورسەتكەنىن جەتكىزگەن. سونىمەن قاتار شۆەيتسارياداعى تسيۋريح ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ماركۋس سيگەر (Markus Seeger) جولداعان بەيتاراپتاندىراتىن نانودەنەنىڭ (Nanobody – كىشكەنتاي انتيدەنە) ەلىمىزگە جەتكىزىلگەنىن جازدى.

«ول ماعان ءوز ءونىمىن ءبىر تيىن الماستان تەگىن بەردى. بۇل نا­نو­دەنەنى ۆيرۋستىڭ قاۋپىن ازاي­تاتىن تەراپەۆتيكالىق سپرەي نەمەسە اعزاداعى انتيدەنە مەن ۆي­رۋستىڭ بار-جوعىن انىقتايتىن تەست-جۇيە جاساۋعا قولدانا الامىن. شۆەيتساريا عالىم­دارى سينتەتيكالىق نانودەنە جاساۋدان الەمدە كوش باستاپ كەلەدى. ەندى COVID-19-عا قارسى وتاندىق ۆاكتسينانى ازىرلەۋ توبىنداعى عالىم، پروفەسسور قايسار تابىنوۆپەن نانودەنەنىڭ وسى ۆيرۋسقا تيىم­دىلىگىن تەكسەرەمىز. كۇزگە قاراي كورو­ناۆيرۋسپەن كۇرەستە ءبىر شە­­­شىم شىعارا الامىز»، دەدى ب.سۇلتانقۇلوۆ.

مىنەكەي، ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە، دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى مەن كاسىپكەرلەر قاۋىمى وندى­رىسكە ەنگىزىلۋىن قولداۋعا تۇرار­لىق – جوبا. ءيا، بيولوگ-عالىم ايت­­قانداي، امەريكالىقتار، شۆەي­­­تسا­ريالىقتار، جالپى شەتەل­دىك­تەر كومەكتەسىپ جاتقاندا مەم­لەكەتىمىزدەن، وتاندىق ينۆەستورلاردان دەمەۋ بولاتىن شىعار. توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى، ساپالى تەست-جۇيە بىزگە قوعام بولىپ پنەۆمونيادان قايتىس بولعانداردى كوروناۆيرۋستان كەتكەندەردىڭ قاتارىنا قوسۋدى جانە دۇرىس ستاتيستيكانى تالاپ ەتىپ جاتقان قازىرگى ۋاقىتتا عانا ەمەس، بۇدان بىلاي دا ءاردايىم قاجەت. ال تەست-جۇيەنىڭ وتاندىق ءونىم بولعانى – ەكى ەسە قۇت.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ءدۇبىرلى «دالا ديدارى»

ونەر • بۇگىن، 08:34

تۇيە كوتەرگەن تيمۋر

ايماقتار • بۇگىن، 08:32

جىگەر جانىعان جۇزدەسۋ

ساياسات • بۇگىن، 08:26

ۆاكتسينالاۋ – ماڭىزدى مىندەت

ۇكىمەت • بۇگىن، 08:17

قاراعاندىدا كارانتين كۇشەيتىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 08:09

بيزنەستە ايەلدەردىڭ ۇلەسى قانداي؟

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:59

URKER ۇسىنعان ۇزدىكتەر

ونەر • بۇگىن، 07:57

كوروناۆيرۋس باسەڭدەر ەمەس

الەم • بۇگىن، 07:56

كەشىرىم ايى كەلدى

رۋحانيات • بۇگىن، 07:50

ءۇشىنشى بەسجىلدىق: مەجە مەن مىندەت

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:35

بايراعى بيىك باعزى ونەر

رۋحانيات • بۇگىن، 07:33

ەكى الپاۋىتتىڭ ايقاسى

بوكس • بۇگىن، 07:25

پاۆلوداردا جاعداي كۇردەلەنە ءتۇستى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 07:21

ورازانىڭ ءار ءساتى ساۋاپ

رۋحانيات • كەشە

ءسوزدىڭ جەتى بوياۋى

تانىم • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار