رۋحانيات • 14 شىلدە، 2020

تەرمە تەرەڭدىككە باۋليدى

74 رەت كورسەتىلدى

بەلگىلى عالىم راحمانقۇل بەردىبايدىڭ: «ەگىستىك جەردى جازدىڭ ىستىق ايلارىندا بىرنەشە رەت سۋارماسا، شىققان ەگىن مۇلدە قۋراپ كەتەتىنى سەكىلدى دەر كەزىن­دە جالعاستىعىن تاپپاعان ءداستۇر دە جو­عا­­لادى»، دەگەن ءسوزى كەيىنگى ۇرپاقتى ۇلت­تىق سالت-ءداستۇر مەن ادەت-عۇرىپقا باۋلىپ تاربيەلەيتىن، بايىرعى اتا-بابالا­رىمىزدىڭ نانىم-سەنىمدەرىنەن، تاريحىنان، تۇرمىس-تىرشىلىگىنەن، جاقسى مەن جامان تۋرالى تۇسىنىكتەرىنەن تۇراتىن جىر-تولعاۋ، تەرمە جانرلارىنان كوز جازىپ قالا جازداپ وتىرعان قازىرگى قالپى­مىزعا قاراتىپ ايتىلعانداي اسەر قالدىرادى.

جاقىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن 6-7-سىنىپ وقۋشىلارىنا ارنالعان «دومبىرا» وقۋلىعى جارىق كورگەنىن، بۇل ءپاندى ورتا ءبىلىم جۇيەسىنە قوسىمشا ءپان رەتىندە ەنگىزۋ قولعا الىنعانىن ەستىپ قۋانىپ جاتىرمىز. بۇل يدەيا كەلەشەكتە وسى ماسەلەنى شەشۋگە ەداۋىر سەپتىگىن تيگىزەدى، كۇي ونەرىنە قوسا تەكتى ءسوزدىڭ تورەسى رەتىندە باعزى زاماننان بەرى سالت-سانامىزبەن بىرگە جاساسىپ كەلە جاتقان جىر-تولعاۋ، تەرمە ءداستۇرى دە بىرتە-بىرتە تاربيەنىڭ بولىنبەس ءبىر بولشەگىنە اينالادى دەگەن ۇمىتكە جەتەلەيدى. وسى ءپان ارقىلى جەتكىنشەكتەر ءوز زامانىنىڭ مۇڭىن جىرلاعان شەرنياز، مايلىقوجا، تۇرماعامبەت، ءسۇيىنباي، جامبىل، كەنەن سياقتى ت.ب. اقىندارىمىزدىڭ تەرمەلەرىمەن سۋسىنداپ، ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىن ناسيحاتتايتىن ونەر بۇلاعىنىڭ كوزىن ودان ءارى جارقىراتا تۇسۋگە ۇلەس قوسىپ جاتسا، قانەكي.

 قاي زاماندا دا ءمانى كەمىمەيتىن، بول­مىس­تىڭ ماڭگىلىك ساۋالدارىن، جارىق پەن قاراڭعى تۇنەكتى، بار مەن جوقتى، كەڭىستىك پەن كەيىستىكتى، جاقسىلىق پەن جاماندىقتى سيپاتتايتىن تەرمەشىلىك ءداستۇرى ارينە، مۇلدە ءۇزىلىپ قالدى دەپ ايتا المايمىز. كەيىنگى ۋاقىتتا نازاردان تىس قالىڭقىراپ قويىپ جۇرگەن، ءومىردىڭ شىنايىلىعىن كورسەتەتىن، عيبراتقا تولى جىر مەن تەرمەنى دامىتىپ، ساحنا تورىنە تەرمەشىلەردىڭ كوبىرەك كوتەرىلگەنىن كورسەك دەگەن وي عوي ايتپاعىمىز. دومبىرا كۇمبىرىمەن اسەم ءورىلىپ، كەۋدەڭدى كەڭىستىكتىڭ كەرىمسال اۋاسىمەن تولتىراتىن، تاۋ سۋىنداي تازا قوسپاسىز مارجان تۋىندىنىڭ ادامگەرشىلىككە ۇندەپ، كوكىرەگىڭە ىزگىلىك ءدانىن سەبۋدەگى ءرولى قانداي جوعارى بولسا، بۇل ونەرگە جۇرتتىڭ سۇيىسپەنشىلىگى دە سوعان لايىق بولۋعا ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىز. بۇل ورايدا تەرمەنىڭ قازىر باسقا ارنالاردان گورى الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى كوبىرەك ناسيحاتتالىپ جاتقانىن ايتۋعا ءتيىسپىز. مىسال ءۇشىن، زاتتىبەك كوپبوسىن ۇلىنىڭ ورىنداۋىنداعى شالقار ءابىش ۇلىنىڭ «بىرگە تۋعان باۋىرلارعا» تەرمەسى – 1 278 025، «جاس جىگىتتىڭ قاسىرەتى» تەرمەسى – 1 178 212، اقىن ايان نىسانالىنىڭ «اعايىن» تەرمەسى – 97 819 رەت، سونداي-اق مەيرامبەك بەسپاەۆتىڭ «تەرمەلەر جيناعىنىڭ» – 146 131، «قازاقشا تەرمەلەر» جيناعىنىڭ 403 038 مارتە تىڭدالۋى كوپ جايتتى اڭعارتسا كەرەك. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە، قازاقتىڭ حالىق جىرلارىن، ناقىل تولعاۋلارىن، سونىمەن قاتار جەكە اۆتورلار تۋىندىلارىنىڭ ەل اراسىنا كەڭ تاراپ، حالىقتىق سيپات العان نۇسقالارىن، كەلەشەك بۋىننىڭ ساناسىنا جاقسى ادەت-داعدىلاردى، مادەنيەتتىڭ ءنارلى قۇنارىن دارىتاتىن عيبرات ولەڭدەردى، جالپى قازاق حالقىنىڭ تاريحي-رۋحاني شەجىرەسىنىڭ شۇرايلى ارناسى سانالاتىن تەرمەلەردى جيناقتاپ، باستارىن بىرىكتىرىپ قانا قويماي، زەرتتەپ، زەردەگە ءسىڭىرۋدىڭ ءمان-ماڭىزى ەرەكشە زور. ويتكەنى قايسىبىر ونەر تۋىندىسى بولسىن حالىقتىڭ قاجەتىنە جاراۋىمەن، زاماننىڭ تالعام-تالابىنا ساي كەلۋىمەن باعالاناتىنى ءسوزسىز.

تەرمە تۋرالى اڭگىمەگە قوساتىن تاعى ءبىر تۇجى­رىمىمىز – قازىرگى قوعامدى، ادام بولمىسىن كەيىپتەپ، سيپاتتايتىن جاڭا تەرمەلەر جوقتىڭ قاسى. كوبىسى وتكەن عاسىردىڭ ەنشىسىنە تيەسىلى. جانىبەك كارمەنوۆتىڭ ء«ومىر تۋرالى تولعاۋ» («ويلاماڭدار، جىگىت­تەر»)، اياز بەتباەۆتىڭ «جاس تۋرالى» وسيەت تەرمەلەرىنەن بەرى تالاي ۋاقىت وتسە دە رۋحتى كوتەرىپ، نامىسقا قوزعاۋ سالاتىن، حالىقتىڭ ويىنداعىسىن ءدوپ باساتىن، ەت-جۇرەگىن ەلجىرەتىپ، جان جاراسىن جازاتىن، زامان ۇنىنە ساي بۇگىنگىنىڭ ءوز تەرمەسى كەرەكتىگى سەزىلەدى. باياعىدا قارياسى بار ۇيلەردىڭ ءبارى جاعالاي تەرمە تىڭداپ وتىراتىن. «ەلىن، جەرىن ءسۇيىپ ءوسسىن، حالقىنا ادال، ءادىل بولسىن» دەپ تەرمەنى بالانىڭ تاربيە قۇرالى رەتىندە پايدالاناتىن. جاستار قازاقتىڭ كوپ ءسوزىنىڭ ماعىناسىن تەرمەدەن ۇعىپ وسەتىن. ال قازىر شە؟ جۇرت ءبىر جاعىنان جەلپىلدەگەن جەڭىل اندەر مەن ساحناداعى سايقىمازاقتاردان شارشاپ ءبىتتى. بۇل ساحنانى ەسسىز اندەردەن تازارتىپ، قازاقتىڭ ءوزىنىڭ ءتول ونەرىن تورگە وزدىراتىن ۋاقىت جەتتى دەگەن ءسوز. ول ءۇشىن تەرمەشىلەردىڭ مادەنيەتىمىزگە قوسار ۇلەسىن ەسكەرىپ، بۇل داستۇرگە مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتىلۋى كەرەك ءارى قاراي جالعاسىن تابا بەرۋى ءۇشىن ونەر جاناشىرلارى دەمەۋشىلىك ەتۋى كەرەك.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

اداسقان بالالار امان-ەسەن تابىلدى

ايماقتار • 07 تامىز، 2020

ۇقساس جاڭالىقتار