جەكەشەلەندىرۋدىڭ ءۇشىنشى تولقىنى باستالادى

ءتىپتى قولداعى بار مالىمەتتەر بويىنشا, "قازاقفيلم" كينوستۋديا­سىنىڭ ءوزى 2016 جىلدىڭ اياعىنا دەيىن جەكەشەلەنىپ كەتۋى ءتيىس ەدى. بىراق بۇل ماسەلە بەلگىسىز سەبەپتەرمەن كەيىنگە شەگەرىلىپ تۇر. كوپتىڭ كوڭىلىندە "ولار جەكەشەلەنىپ كەتسە, بۇل ءبىزدىڭ ەلدىڭ الەۋمەتتىك سيپاتىنا قالاي اسەر ەتپەك؟" دەگەن كۇدىك پايدا بولا باستادى. سەبەبى 1990 جىلداردىڭ باس كەزىندە تيىن-تەبەنگە جەكەنىڭ قولىنا ءوتىپ كەتكەن بالالار باقشاسى, سپورت مەكتەپتەرىن مەملەكەت 2010 جىلدارى ميلليون­دا­عان قارجىعا مەملەكەت قاراماعىنا قايتا ساتىپ الدى. جەكەشەلەندىرۋدىڭ جاڭا تولقىنىندا سول كەمشىلىكتەر قايتالانا ما دەگەن قاۋىپ بار كوپتىڭ كوڭىلىندە. سەبەبى بۇل جولى جەكەشەلەندىرىلۋى ءتيىس وبەكتىلەردىڭ 80 پايىزى – ستراتەگيالىق, الەۋمەتتىك ماڭىزى بار نىساندار. 

اۋىلدا ءبىر جىل بۇرىن عانا بوي كوتەرگەن ەكىقاباتتى بالاباقشا نەمەسە كىتاپحانا ءبىراز ۋاقىت قاڭىراپ تۇر­عانىن دا, ارادا جىلدار وتكەندە ولار­دىڭ ساۋلەتتى مەيرامحانا مەن تويحانا­عا اينالىپ شىعا كەلگەنىن كوردىك. ءسوي­­تىپ, توقسانىنشى جىلدارى كەزىندە بىرنەشە قارا مالدىڭ قۇنىنا باعا­لان­عان نىساندار ۋاقىت وتە بىرنەشە ەسە باعاعا مەملەكەتكە قايتا ساتىلدى. بالعىندار باقشاسىز, اۋىل تۇرعىندارى مادەنيەت ءۇيىسىز, كىتاپ­حاناسىز قالدى. ءبىز مۇنى نە ءۇشىن ەسكە الىپ وتىرمىز؟ ويتكەنى جەكەشەلەندىرۋدىڭ ءۇشىنشى تولقىنى باستالعالى تۇر. ەل ۇكىمەتى جەكە قوجايىننىڭ قولىنا كەتەتىن نىسانداردىڭ ءتىزىمىن دە بەكىتىپ ۇلگەردى. جاۋاپتى مينيسترلىكتەر كە­زەكتى ناۋقانعا قىزۋ دايىندالۋدا. قا­زىر­گى كەزدە جەكەشەلەندىرەتىن نىسان­دار توقسانىنشى جىلدارداعىداي قا­ڭىراپ بوس قالماس. وعان مەملەكەت جول بەرمەيدى. بىراق ماسەلە باسقا بۇيىرىنەن شىعۋى ابدەن مۇمكىن. بۇگىن سپورت, ما­دەنيەت ءۇيىن ساتىپ العان ادام ەرتەڭ ونى مەيرامحاناعا اينالدىرىپ جى­بەرمەسىنە نەمەسە وڭتايلى ءساتتى پاي­دالانىپ, مەملەكەتكە ميللياردتاعان قارجىعا قايتا ساتپاسىنا ەشكىم كە­پىلدىك بەرمەيدى.

ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى "2021–2025 جىلدارى جەكەشەلەندىرۋگە جاتاتىن رەسپۋبليكالىق مەنشىكتەگى ۇيىمداردىڭ تىزبەسىن" جاريالاپ,  ءوڭىر باسشىلارى اكىمدىككە قاراستى كاسىپورىن-كومپانيانى ءوزى قالاعان كاسىپكەرگە بەرىپ, ونىمەن ءمجا كەلىسىمىنە وتىرا الاتىنىن ايتتى.  "جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار: بىرىنشىدەن, كورسەتىلگەن نىسانداردى مەملەكەتتىك-جەكەشەلىك ارىپتەستىك نىسانىندا وتكىزە الادى. ەكىنشىدەن, قاجەت بولعان جاعدايدا وسى قاۋلىعا 2-قوسىمشادا كورسەتىلگەن زاڭدى تۇلعالاردى ساۋدا-ساتتىق وتكىزبەستەن تاراتا الادى", – دەلىنگەن "جەكەشەلەندىرۋدىڭ 2021–2025 جىلدارعا ارنالعان كەيبىر ماسەلەلەرى تۋرالى" ۇكىمەتتىڭ جاڭا قاۋلىسى جوباسىندا.

اتالمىش قاۋلى  2021 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ كۇشىنە ەنەدى. بۇل قاۋلىعى  سايكەس, ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى جىل سايىن ەكى رەت – جارتىجىلدىق جانە ءبىر جىل قورىتىندىسى بويىنشا 10 شىلدەدە جانە 10 قاڭتاردا مەملەكەتتىڭ قانداي اكتيۆى قانشاعا ساتىلعانى, قاي كاسىپورىن ينۆەستورلاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرماي, جويىلعانى, قايسىلارىنىڭ ءمجا جوباسىنا اينالعانى تۋرالى تولىققاندى ەسەپ ۇسىنىپ وتىرادى.

بۇل جولى جەكەشەلەندىرۋگە جاتاتىن تىزىمدە  "ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ مەديا ورتالىعى" جشس-ءىن, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى وزىنە باعىنىشتى وقۋ ورىندارىن – "استانا مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىن", "سەمەي مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىن", "مارات وسپانوۆ اتىنداعى باتىس قازاقستان مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىن" جانە "قاراعاندى مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىن" جەكەشەلەندىرىلمەك. يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى – "نۇرسۇلتان نازارباەۆ حالىقارالىق اۋەجايى" اكتسيونەرلىك قوعامىن ساۋداعا شىعارادى دەپ ۇسىنىلعان. ءبىلىم مينيسترلىگى رەكتورلارىن ءوزى تاعايىنداپ كەلگەن كوپتەگەن عىلىم ورداسىن بيزنەس ورتاعا تاپسىراتىنىن ايتىپ وتىر.

جالپى العاندا, 2021–2025 جىلدارى 137 رەسپۋبليكالىق مەنشىك جەكەشەلەندىرۋ تىزىمىنە ءىلىنىپ وتىر. بولاشاقتا تىزبەسى كەڭەيۋى ىقتيمال. ءىرى ۇلتتىق كومپانيالار بۇل قاتارعا كىرمەگەن, ولار ءىرى ينۆەستورلارمەن ارىپتەستىكتە نە ءىرو-عا شىعۋ جولىمەن جەكەشەلەندىرىلمەك. 503 نىساننان جارتى تريلليون ءتۇستى قارجى مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, جەكەشەلەندىرۋدىڭ ءىى تولقىنىن تولىق اياقتاۋ ءۇشىن جىل سوڭىنا دەيىن مەملەكەتتىك جانە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور مەنشىگىندەگى 62 نىساندى وتكىزۋ عانا قالدى. ونىڭ 31-ءى ساۋداعا شىعارىلدى. ساراپشىلار باعدارلاما  جۇزەگە اسىرىلعان 4 جىل ىشىندە 503 نىسان ساتىلعانىن,  مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاداعى ۇلەسى 16,2%-عا دەيىن تومەندەگەنىن ايتىپ وتىر. 503 نىساندى وتكىزۋدەن مەملەكەتكە 534,1 ميلليارد تەڭگە تابىس تۇسكەنىن  قارجى مينيسترلىگى حابارلادى. ەكىنشى تولقىن اياسىندا ەگەر كاسىپورىن جانە نىسان 3 رەت ساۋداعا قويىلىپ, ساتىپ الۋشىلار تاراپىنان سۇرانىسقا يە بولماسا, ول نە قايتا قۇرىلىمداندى نەمەسە جويىلدى.  "ۇكىمەت جەكەشەلەندىرۋگە ۇسىنىلاتىن ۇيىمدار ءتىزىمىن كەڭەيتۋ باعىتىندا جۇمىستى جالعاستىرىپ جاتىر. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى جانىنان قۇرىلعان جۇمىس توبى باسقا دا ۇيىمداردى ساۋداعا قويۋدى ۇسىندى. سونداي-اق 23 كومپانيا ءوزارا بىرىكتىرىلىپ, 7 كومپانياعا اينالادى. ولار "قازاگرو", "بايتەرەك" جانە "سامۇرىق-قازىنا" ۇلتتىق حولدينگتەرىنىڭ قۇرامىنان شىعارىلادى. سونىمەن قاتار "سامۇرىق-قازىنا" قورىنىڭ 6 كومپانياسىن باسەكەلەستىك ورتاعا تاپسىرۋ كوزدەلۋدە. بۇعان قوسا, ۇلتتىق ءال-اۋقات قورىنىڭ 6 ۇيىمىنداعى جەكەلەگەن قىزمەت تۇرلەرى قىسقارتىلادى", – دەدى قارجى ۆەدومستۆوسى. الايدا حالىقتا ۇمىتتەن گورى كۇ­دىك باسىم. اسىرەسە, الەۋمەتتىك ما­­ڭىزى بار مەكەمەلەردى جەكەمەنشىك­كە بەرۋ ولاردان ءبىرجولا قول ۇزگەنمەن تەڭ دەگەن ويدا تۇرعىندار. "ەندى سول ناۋ­قاندى قايتا جۇرگىزۋگە نە سەبەپ بول­دى؟" دەگەن ساۋالعا ۇكىمەتتىڭ ايتار ءۋاجى دايىن: "جەكەمەنشىكتى باسەكەگە تارتۋ ءۇشىن جەكەنىڭ قولىنا ءوتتى". جەكە قو­جايىن – جاقسى باسقارۋشى, ياعني ول جاڭا تاجىريبە ەنگىزىپ, مەملەكەت ىسكە اسىرا المايتىن جانە قوعامعا بەيىم­دەلۋى قيىن تىڭ باستامالاردى قولعا الدى. 

جالپى, ساراپشىلار الەمدىك تاجى­ريبەگە سۇيەنە وتىرىپ, كوبىنەسە, نى­ساندار مەن ۇيىمداردى باسقارۋدا جە­كە سەكتور مەملەكەتكە قاراعاندا, الدە-قايدا تابىستى ناتيجەلەرگە قول جەتكى­زەتىنىن العا تارتادى. قازاقشالاپ ايت­قاندا, مۇنى ء"وزىم دەگەندە وگىز قارا كۇ­شىم بار" دەۋگە بولادى. شىندىعىن­دا, مەملەكەتتىڭ ىسىنە نەمقۇرايدى قا­راعانداردىڭ ءوزىنىڭ شارۋاسىنا كەل­گەندە جانىن سالاتىنىنا مىسال از ەمەس. ەندەشە, جەكەگە مەنشىكتى ۇلەستىرۋدەگى ماقسات – وسى. ونىڭ ۇستىنە, سا­راپ­شىلار جەكە بيزنەستىڭ جاڭا جاع­دايعا تەزىرەك بەيىمدەلىپ, جاڭا تەح­نو­لوگيالاردى دا ۋاقتىلى ەنگىزۋگە قا­بىلەتتى بولاتىنىن العا تارتادى. ەكو­نوميست توقتار ەسىركەپوۆ جەكەشە­لەن­دىرۋدى زاڭداستىراتىن كەلىسىمدەردىڭ جۇرتقا اشىق جاريالاۋدىڭ كەزى كەل­گەنىن ايتادى. سەبەبى ساتىپ الۋشى تا­راپتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى كەلىسىمدەردە كورسەتىلە مە, جوق پا, ول جاعى قۇپيا. قازىر بىزگە باستالعان جەكەشەلەندىرۋ ناتيجەسىندە جوسپارلانعاننان كوپ قارجى الىندى دەپ جاتىر. ال قانشا قارجى الۋ جوسپارلانعان ەدى؟ ساتى­لا­تىن نىسانداردى كىم باعالادى؟ ەگەر بالانستىق قۇنىمەن جەكەشەلەندىرسە, وندا بالانس-اكتيۆتەر قۇنى: جەر, عيما­راتتار, قۇرال-جابدىقتار. كاسىپورىندى ساتۋ ءۇشىن الدىمەن ونى قارىزعا با­تىرىپ, قۇنىن تۇسىرەدى, ال رەتى كەلسە, بانكروت ەتەدى. ويتكەنى ەگەر كاسىپورىن رەنتابەلدى بولسا, ونىڭ كىرىسىن, تابىس­تىلىعىن ەسەپتەۋ قاجەت. الەۋەتتى ساتىپ الۋشىلار وعان مۇددەلى ەمەس. اقشالاي جەكەشەلەندىرۋ – بەلگىلى جەڭىلدىكپەن وتكىزىلەتىن جاپپاي ساتىلىم. ماماندار قازىرگى جەكەشەلەندىرۋ مۇلدەم بولەك سيپاتتا ەكەنىن اڭعارىپ قالدى. بۇل جولعى تولقىننىڭ الدىڭعىلارىنا قا­راعاندا الەۋمەتتىك سيپاتى باسىمداۋ. سەبەبى جوعارىدا ايتىپ وتكەندەي, "قا­زاقفيلم", سپورت كەشەندەرىنەن باس­تاپ حالىقتى جىلۋمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىراتىن مەكەمەلەر جەكەنىڭ قولىنا وتكەلى وتىر. مەملەكەت بيزنەسكە "اكتيۆتەردى ساتىپ الىڭدار جانە ەڭ­بەكاقى, مەديتسينا, ءبىلىم بەرۋ, زەي­نەتاقى جانە سالىق ماسەلەلەرىن شە­شىڭدەر" دەپ ولاردىڭ الەۋمەت ال­دىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن تاعى دا ەسكە سا­لىپ وتىر. 

ەكونوميست ماعبات سپانوۆتىڭ پى­كىرىنشە, مەملەكەت ساتىلاتىن نىسان­داردى ۇشكە ءبولىپ قاراستىرۋدا. پروب­لەمالى اكتيۆتەر, الەۋمەتتىك ماڭىزدى نىساندار جانە ناعىز مايقۇيرىق. "نە­گىزى, جەكەشەلەندىرۋ دۇنيەجۇزىلىك تا­جىريبەدە ۇيرەنشىكتى جۇيەگە اينالعان. مەملەكەت نىساندى تۇرعىزادى, شى­عىن­دى ءوز موينىنا الادى دا, كەيىننەن با­سەكەگە مىقتى كاسىپكەردىڭ قولىنا بە­رەدى. بىراق ەلىمىزدە بۇل جاعداي بۇرىن دا بولعان. اتاپ ايتقاندا, مەملەكەت تيىن­عا ساتقان دۇنيەسىن كەيىننەن قىم­باتقا ساتىپ الۋعا ءماجبۇر بولدى. مۇن­داي جاعداي اۋەجايلار مەن ەنەر­گەتيكا سالاسىندا ورىن الدى. سوندىقتان ال­دىن الا ويلاستىرىپ, جەتى رەت ولشەگەن ابزال. ەڭ دۇرىسى, الەۋمەتتىك-سترا­تە­گيالىق نىسانداردى جەكە مەنشىككە ساتقان كەزدە ءبىراز جايتتاردى قايتا قاراعان دۇرىس. قازىر ۇلتتىق كاپيتا­ليستەردى قالىپتاستىرۋىمىزعا مۇم­كىندىك تۋىپ تۇر. بيزنەس-ەليتا مۇنى ءساتتى پايدالانادى دەپ ويلايمىن. بيزنەستىڭ الەۋ­مەت الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن سەزى­نەتىن كەز كەلدى" دەيدى ەكونوميست.