دۇنيە دۇربىسىنەن اركىم ءار جاققا كوز تاستايتىنى انىق قوي. اركىمنىڭ جولى مەن ءجونى, تاڭداۋى مەن تالعامى بار. قيالى جەتكەن قيىرعا ارمان قۇرىعىن لاقتىرىپ, وي ورمانىنان ءوز الەمىن ىزدەيدى. تابادى. تاڭدانادى. تاعدىر دەپ قابىلداپ, سونىمەن بىرگە ءومىر سۇرەدى. ءبىز اڭگىمەگە تارتقان سىمباتتىڭ دا سىرى سونىمەن ساباقتاس. جانى جانۋارلار الەمىنە جاقىن بويجەتكەننەن توتىقۇس تۋرالى تولعانىسىن تىڭدايىق. قالاي بولدى؟ نەدەن باستالدى؟
«مەن 2018 جىلى بقمۋ-دى ءبىتىرىپ سول جىلى وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسىنىڭ ەكولوگيالىق-بيولوگيالىق ورتالىعىنا قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ پەداگوگى بولىپ جۇمىسقا ورنالاستىم. زووباقتى ارالاپ جۇرگەن كەزىمدە ءبىر اقىرعان اششى داۋىستى ەستىدىم. ول نە ەكەن دەپ جۇگىرىپ بارسام, اق ءتۇستى, ءىرى دەنەلى, باسىندا سارى ءتۇستى ايدارى بار توتىقۇس ەكەن. ەسىمى – روزيتا. قىزىعۋشىلىعىم ويانىپ, ورتالىعىمىزدىڭ جانۋارلار مەڭگەرۋشىسى تاتيانا نيكولاەۆنادان انىقتاپ سۇراسام, 2018 جىلى قاڭتار ايىندا الماتى قالاسىنىڭ زووباعىنان الدىرتىلعان ەكەن. سودان روزيتامەن جاقىن تانىسقىم كەلدى. كۇندە جۇمىسقا كەلگەندە, شىققان كەزدە باقىلاپ, قىزىعا قاراپ كەتەمىن. ول كەزدە تەك اقىرىپ, جانىنداعى توتىقۇستارعا مازا بەرمەيتىن ەدى. كۇندەردىڭ كۇنىندە توردان الىپ قولىما ۇستاپ ءجۇردىم. ءوزى قاناتىنىڭ استىن سيپاعاندى قاتتى جاقسى كورەدى. كىتاپ بەتتەرىن اقتارىپ بۇل قۇس تۋرالى تاعى دا كوپتەگەن دەرەكتى بىلگىم كەلدى. بۇل قۇس ادامشا سويلەي الاتىنىن وقىعان كەزدە قاتتى قۋاندىم. ادەتتە توتىقۇستاردى كىشكەنتاي كەزىنەن باستاپ ۇيرەتۋ كەرەك ەكەنىن بىلە تۇرا, بالكىم قولىمنان كەلەر دەگەن ويمەن روزيتاعا كۇندە ءبىر ءسوزدى قايتالاي بەردىم. ارينە باسىندا وتە قيىن بولدى. سەبەبى زووباققا كەلۋشىلەر كوپ. ولاردىڭ كوزىنشە مەنىڭ ءبىر ءسوزدى قايتالاپ تۇرۋىم ىڭعايسىزداۋ بولدى. روزيتاعا العاشقىدا «سالەم» دەگەن ءسوزدىڭ ورىسشاسىن ۇيرەتتىم. باسىندا انىق بولماسا دا قايتالاي بەرگەسىن انىق ايتا باستادى. مەن بۇعان قاتتى قۋاندىم», دەيدى ول.
قارشاداي قىزدىڭ جانۋارلار دۇنيەسىنە جاناشىرلىق تانىتىپ, باۋىرىنا باسىپ باۋلىپ, تاماقپەن قاتار ساباق بەرىپ جۇرگەنى ىزگىلىك ەمەي نەمەنە؟!
«سودان كەيىن «ساۋ بول» دەپ ورىسشا ايتۋدى مەڭگەردى. سويلەتۋمەن قوسا روزيتاعا مۋزىكا قوسىپ, ەكى جاققا قوزعالىپ بيلەۋدى دە ۇيرەتتىم. كۇندەر وتكەننەن كەيىن ءوزىنىڭ ەسىمىن ايتقىزىپ ۇيرەتىپ كورەيىن دەدىم. اتى دا وڭاي ەمەس, قيىن. كۇندە روزيتا دەپ ايقايلاپ ايتامىن, ماعان «پريۆەت» دەپ قايتارادى. سودان مىناداي ايلا قولدانىپ كوردىم. كۇندە جانىنا بارىپ, كوزىنە كورىنبەيتىن جەردەن «روزيتا» دەپ ايقايلاپ ءجۇردىم. ونىڭ ماعان باۋىر باسىپ قالعانىن پايدالانىپ, جالعىز قالدىرايىن دەپ كەتىپ بارا جاتقانداي سىڭاي تانىتتىم. سول كەزدە مەنى تاستاماشى دەگەندەي كۇي تانىتقانىن بايقادىم. جانى قىسىلعاننان روزيتا دەپ ايقايلاپ جىبەردى. بىراق انىق ەمەس. سودان قاسىنا جۇگىرىپ بارىپ قايتالاپ سۇرادىم. ايتپادى. «پريۆەت» دەپ قويادى. سودان تاعى دا سولاي ىستەدىم. تاعى دا «پريۆەت» دەدى. ىشىمنەن «مەنىمەن ويناعىسى كەلىپ ءجۇر مە» دەپ قويامىن. سودان كەتىپ قالدىم, جارتى ساعاتتان كەيىن كەلىپ تاعى دا ءادىسىمدى قولداندىم. ارەڭ دەگەندە انىق ايتتى. دەگەنىمە جەتتىم-اۋ دەدىم. سولاي 3 ءسوزدى ۇمىتىپ قالماسىن دەپ كۇندە قايتالاتىپ ءجۇردىم. وعان روزيتاعا ءوزىمنىڭ ەسىمىمدى نەگە ۇيرەتپەسكە دەگەن وي كەلدى. ەسىمىمدى ۇيرەتۋدە جوعارىداعى ايلانى قولداندىم. بۇل دا ءوزىنىڭ جەمىسىن بەردى. قازىر «سىمبات» دەپ ايقايلاپ ءجۇر. بۇگىندە روزيتا 4 ءسوز بىلەدى: «پريۆەت», «پوكا», «روزيتا», «سىمبات». بۇل – مەن ءۇشىن ۇلكەن جەتىستىك. روزيتا داۋسىمدى ەستىگەن كەزدە ەسىمىمدى قايتالاپ وزىنە شاقىرادى. جاقسى كورەتىن جانۋارىڭ ەسىمىڭدى قايتالاپ تۇرسا, كۇشتى ەمەس پە؟! قاسىنا بارسام اياقتارىمەن اعاشتان ورمەلەپ ماعان مەنى سيپاشى دەگەندەي ارقاسىن بەرىپ ەركەلەيدى. ادەتتە مىسىقتى سيپاعاندا پىرىلداپ, ءبىر ورىندا جاتا الماي قولىڭدى تىستەۋشى ەدى عوي. بۇل قۇستىڭ دا مىسىقتان ەش ايىرماشىلىعى جوق. ەركەلەپ, تۇمسىعىمەن قولىڭدى تىستەلەيدى. ەندى تورىنا كىرگىزەيىن دەسەڭ, كىرىپ بولمايدى. تۇمسىعىمەن ەسىكتى ۇستاپ الاتىنى تاعى بار. مىنەكەي, مەنىڭ جۇمىس كۇندەرىم وسىنداي قاۋىرسىندى جانۋارلارمەن قىزىقتى وتەدى. الداعى ۋاقىتتا ءالى دە كوپتەگەن ءسوزدى ۇيرەتەمىن. ول ءۇشىن ۋاقىت پەن سابىرلىق كەرەك», دەيدى سىمبات.
كەيىپكەرىمىز توتىقۇسقا كەلەشەكتە قازاقشا سوزدەردى كوپتەپ ۇيرەتۋدى كوزدەپ وتىرعانىن جەتكىزدى. سەبەبى باستاپقىدا وعان قازاقشا «سالەم», «قالايسىڭ» دەگەن سوزدەر اۋىرلىق تۋدىراتىنىن اتاپ ءوتتى. جالپى, «ايدارلى كاكادۋ» – توتىقۇستاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ۇلكەن جانە ەرەكشە ءتۇرى. بۇل نەگىزىنەن اۋستراليا, جاڭا گۆينە, كەنگۋرۋ جانە تاسمانيا ارالدارىندا كەزدەسەدى. دەنەسىنىڭ ۇزىندىعى 40-60 سم, ال سالماعى 1 كيلوعا دەيىن جەتەدى. بۇل ەكزوتيكالىق توتىقۇس ۇشا المايدى. بىراق اعاشتاردا كەرەمەت ورمەلەيدى, جەردە جاقسى قوزعالادى. توتىقۇستىڭ ەڭ باستى ايىرماشىلىعى – تۇمسىعى.
«سول سەبەپتى «تۇمسىعىمەن تىستەگىش» دەگەن ماعىنا بەرەدى. تۇمسىقتارى ءىرى, ۇزىن, قاتتى جانە تومەنگە قاراي يىلگەن. بۇل قۇس تۇمسىعى ارقىلى كەز كەلگەن ق ۇلىپتى اشادى. سوندىقتان ۇيدە ۇستاعان كەزدە ق ۇلىپقا ءمان بەرگەن ءجون. تاعى ءبىر جايت, تۇمسىعى ارقىلى كەز كەلگەن نارسەنى شۇقۋعا داعدىلانعان. ياعني ۇيدە قاراۋسىز قالدىرماۋ كەرەك. كاكادۋ – جالپى وتە رەنجىگىش جانە كەكشىل. ەگەر دە ونى رەنجىتەتىن بولساڭىز, تىستەپ, تەرىڭىزدىڭ سىرتقى قاباتىن ج ۇلىپ الۋعا دەيىن بارادى. ۇيدە كاكادۋدى ۇستاعان كەزدە وعان قاتتى كوڭىل بولمەگەن ابزال. سەبەبى جانىنان ءبىر ەلى كەتپەيتىن بولساڭىز, ول ءسىزدى شاقىرىپ جانىندا بولعانىڭىزدى قالايدى. بۇل دەگەنىمىز – جەكە شارۋالارىڭىزعا كەدەرگى كەلتىرەدى دەگەن ءسوز. سول سەبەپتى كاكادۋدى جالعىز قالۋعا ۇيرەتۋ كەرەك. ءۇي جاعدايىندا قۇستى ۇستاۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ۇلكەن تور قاجەت بولادى. تور مىقتى, قاتتى مەتالدان جاسالۋ كەرەك, قۇس ونى سىندىرىپ, قاتتى تۇمسىعىمەن شۇقي المايتىنداي بولعانى ابزال. توردىڭ ىشىندە ۇيىقتاۋعا ارنالعان اعاشتان جاسالعان ۇيا, قوزعالۋ, ورمەلەۋ ءۇشىن تالدار بولعانى ابزال. قۇستى ۇستاۋ كەزىندە ونىڭ ورنالاسقان تورى مىندەتتى تۇردە تازا بولۋ كەرەك. سۋ ىشەتىن جانە تاماق ىشەتىن ىدىستارى كۇن سايىن تازا كۇيىندە, ويىنشىقتارى لاستانعان كەزدە جاڭادان اۋىستىرىلىپ تۇرۋى قاجەت. ال توردى اپتا سايىن تازارتىپ تۇرعان ءجون. بولمەدەگى تۇراقتى تەمپەراتۋرا – 18-20 گرادۋس بولۋى كەرەك. كاكادۋ جاڭبىردىڭ استىندا شومىلعاندى جاقسى كورەدى. سول سەبەپتى تورىنىڭ ىشىنە ىدىسقا جىلى سۋ قۇيىپ قويساڭىز بولادى نەمەسە قولمەن سۋ شاشىپ تۇرىڭىز. قورەگىنە كەلەتىن بولساق, جەمىس-جيدەك, كوكونىس, جاڭعاق جانە ت.ب تاعام تۇرلەرىن جەيدى. كاكادۋ – وتە اقىلدى قۇس. ونى كوپتەگەن ءسوز بەن سويلەمگە جاتتىقتىرۋعا بولادى. سونىمەن قوسا جانۋارلاردىڭ داۋسىن, ءارتۇرلى ارەكەتتەرگە جانە دە تۇرمىستىق زاتتاردىڭ داۋىستارىن ۇيرەتۋگە بولادى», دەدى سىمبات.
