رۋحانيات • 30 ماۋسىم، 2020

جاسامپازدىق پەن ەرەن ەڭبەك ءداۋىرى

77 رەت كورسەتىلدى

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى كىتاپحاناسىندا «جاسامپازدىق ءداۋىرى» كىتابىنىڭ ونلاين-تانىستىرىلىمى ءوتتى. اتالعان ەڭبەك قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا جانە ونىڭ نەگىزىن قالاۋشى – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ تاريحي رولىنە ارنالعان باسىلىمدار بيبليوگرافياسىنان ەرەكشە ورىن الارى ءسوزسىز.

بۇل شىعارماشىلىق جوبانى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى كەڭسەسىنىڭ باسشىسى ماحمۇت بازارقۇل ۇلى قاسىمبەكوۆ باستاعان ءبىر توپ اۆتورلار ۇجىمى ۇسىندى. ولاردىڭ قاتارىندا اسقار مولداعارينوۆ، ءادىل تۇرسىنوۆ، نۇرلان ىبىرايىم، نۇرلان جۇمابەكوۆ جانە الىبەك قۋانتىروۆ بار.

ونلاين-تانىستىرىلىمعا بەلگىلى عالىم-ساراپشىلار قاتىستى، ولار: قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى جانىن­داعى قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، الەۋمەتتىك عىلىمدار دوكتورى، قر ۇعا اكادەميگى زارەما شاۋكەنوۆا، قر كونستيتۋتسيالىق كەڭەسى­نىڭ بۇرىنعى توراعاسى، زاڭ عىلىم­دارى­نىڭ دوكتورى، پروفەسسور يگور روگوۆ، ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلت­تىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى، تاريح عىلىم­دارىنىڭ دوكتورى، قر ۇعا اكادەميگى ەرلان سىدىقوۆ، قر تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى قورى جانىنداعى الەمدىك ەكونوميكا جانە ساياسات ينستيتۋتى ديرەكتورى ەرجان سالتىباەۆ جانە تاعى باسقالار.

وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالعاندار اراسىندا الىس جانە تاياۋ شەتەلدەردىڭ ساراپشىلارى دا بولدى، ماسەلەن: ميچيگان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، ەۋروپا، رەسەي، ەۋرازيا زەرتتەۋلەرى ورتالىعى ديرەك­تورىنىڭ ورىنباسارى تيمۋر كوجا­وگلۋ (اقش)، عىلىم دوكتورى، ەۋرازيا جازۋ­­شىلارى وداعىنىڭ توراعاسى ياكۋب ومەرو­گلۋ (تۇركيا)، ازەربايجان رەسپۋب­ليكا­سى ميللي مەدجليسى دەپۋتاتى، ازەربايجان پرەزيدەنتى جانىنداعى مەم­لەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسى ساياسي زەرت­تەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، ساياسي عىلىمدار دوكتورى، پروفەسسور ەل­مان ناسيروۆ، م.لومونوسوۆ اتىنداعى ماس­كەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قازاق­ستانداعى فيليالىنىڭ ديرەكتورى، ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور الەكساندر سيدوروۆيچ (رەسەي)، تۇركولوگ، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور قادىرالى قوڭقاباەۆ (قىرعىزستان).

ونلاين-تانىستىرىلىمدى ەلبا­سى كەڭسەسىنىڭ باسشىسى ماحمۇت قاسىم­بەكوۆ باستاپ بەردى.

– مەملەكەت قۇرۋدىڭ حالىقارالىق تاجى­ري­بەسىندە تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ باس­­شى­­لىعىمەن قازاقستان جۇزەگە اسىرا ال­عان­داي قوعامدى تۇبىرىمەن جانە ءتيىمدى وز­گەر­تۋدىڭ مىسالدارى قازىر اسا كوپ ەمەس. سون­دىقتان قازاقستان مەملەكەتتىلىگىنىڭ نەگى­زىن قالاۋشى، كورنەكتى رەفورماتور-سترا­تەگ، جاھاندىق اۋقىمداعى ساياساتكەر رەتى­ندەگى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بىرەگەي تۇلعا­سى­نىڭ فەنومەنى بىرنەشە ونداعان جىل بويى ءوز ەلىمىزدە دە، سىرتتا دا قوعامنىڭ زور قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرىپ كەلە جاتۋى ابدەن زاڭدى، – دەدى ماحمۇت بازارقۇل ۇلى.

– مىڭجىلدىقتار توعىسىندا، كەڭەس وداعى قۇلاعان قيىن كەزەڭدە ەلباسى باستاماشىلىق ەتكەن وسى تاريحي ۇدەرىستى تۇجى­رىمدامالىق تۇرعىدان بولە-جا­رماي تۇتاس كۇيىندە قابىلداۋ يدەياسى «جاسام­پازدىق ءداۋىرى» كىتابىنىڭ باستى وزەگىنە اينالدى. كىتاپتا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى سايا­سي باسشىلىق جاساعان جىلداردا ەلىمىز جەتكەن باستى جەتىستىكتەرگە، ەلباسىنىڭ مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق كوپقىرلى قىزمەتىنە جان-جاقتى جانە تەرەڭ زەرتتەۋ ارقىلى تالداۋ جاسالعان، – دەدى سپيكەر.

– باسىلىم اتاۋى ەلباسىنىڭ ىرگەلى يدەيا­لارى مەن وي-تولعامدارىنىڭ جۇزەگە اسقان كورىنىسىندەي بەلسەندى، قاجىرلى ەڭبەككە، بارلىق ورتاق رەسۋرستار مەن جۇمىل­دىرىلعان كۇشتەرگە، تىنىمسىز ىزدەنىس پەن جاڭالىققا، ماڭىزدى اشىلىمدار مەن سەرپىنگە تولى سول زاماننىڭ بيىك رۋحىن ءدال تانىتادى. كىتاپتا تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ الداعى ونداعان جىلداعى ەلىمىزدىڭ دامۋىنىڭ باستى باعىتتارىن انىقتاپ بەرگەن، ءوزارا قيسىندى بايلانىسقان جانە ستراتەگيالىق ماڭىزى زور شەشىمدەرىنىڭ تولىق سيپاتى كورىنىس تاپقان. اۆتورلار ۇجىمى ءتۇرلى سالا بويىنشا تاقىرىپتىق ماتەريالدار مەن فاكتولوگيالىق بازانى جيناقتاۋ، جۇيەلەۋ باعىتىندا زور جۇمىس اتقارىپ شىقتى، – دەپ جالعاستىردى ءسوزىن جوبا جەتەكشىسى.

– تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋلارىنا، سول كەزەڭدەردەگى باعدارلامالىق، نورماتيۆتىك جانە قۇقىقتىق قۇجاتتارعا، ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە تالداۋ جاساۋ ارقىلى جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ تاقىرىبىنىڭ وزەگىن مەملەكەت قۇرۋ، الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە قو­عام­دىق-ساياسي دامۋ، سىرتقى ساياسات، قازاق­ستاننىڭ بولاشاقتاعى پەرسپەكتيۆالارى سياقتى ماڭىزدى سالالار قۇرايدى، – دەدى م.قاسىمبەكوۆ.

– ەلباسىنىڭ كىتاپتا ايتىلعان شىعار­ماشى­لىق-جاسامپازدىق يدەيالارى مەن ىستەرى قازاقستاندىقتاردىڭ بۇگىنگى جانە بولا­شاق ۇرپاعى ءۇشىن ەشقاشان قۇنىن جوعالت­پايدى. «جاسامپازدىق ءداۋىرى» كىتا­بى تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىنىڭ مە­ملە­كەتىمىز ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزدى كەزەڭى­نىڭ قۇندى دەرەككوزى رەتىندە عالىمدار مەن ساراپ­شىلار قاۋىمىنىڭ، قالىڭ جۇرتشى­لىقتىڭ زور قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرادى دەپ ويلايمىن، – دەپ تۇيىندەدى ءسوزىن جوبا جەتەكشىسى.

ميچيگان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، ەۋروپا، رەسەي، ەۋرازيا زەرتتەۋلەرى ورتالىعى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى تيمۋر كوجاوگلۋ بىلاي دەدى:

– ۇسىنىلىپ وتىرعان ەڭبەكتە ن.ءا.نازارباەۆ نەگىزىن قالاعان قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق دامۋ باعىتىنىڭ ايقىن ەرەك­شەلىگى بولىپ سانالاتىن، ەلباسى جۇزەگە اسىر­عان وزگەرىستەردىڭ قيسىندىلىعى، جۇيە­ل­ىلىگى، تۇتاستىعى، اۋقىمدىلىعى اتاپ كور­سەتىلگەن. ەلباسىنىڭ مەملەكەتتىك يدەولو­گەماسىنىڭ ەكونوميكالىق دامۋ دومي­­نانت­تىلىعى، جاڭعىرۋلاردىڭ ەۆوليۋ­تسيا­لىق سيپاتى، ەكونوميكالىق جانە ساياسي رەفور­مالاردىڭ جۇيەلى ۇندەستىگى، پراگما­تيزم مەن سىرتقى ساياساتتاعى كوپۆەك­تورلىلىق، قوعامدىق سانانىڭ جاڭعىرۋى سياقتى نەگىزگى قاعيداتتارىنا ايرىقشا كوڭىل بولىنگەن.

وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنىڭ با­سىن­داعى ناقتى جاعداي بۇرىنعى وداقتىڭ بار­لىق رەسپۋبليكاسىن اۋىر قيىندىققا ۇشىراتتى.

قازاقستان ءۇشىن «ۋاقىتتىڭ سىن-تالابىن ءجىتى سەزىنىپ، رەسپۋبليكادا جانە سىرتتا بولىپ جاتقان قوعامدىق-ساياسي ۇدەرىستەر سيپاتىنا دۇرىس باعا بەرە الاتىن جاڭا بۋىننىڭ كوشباسشىسى اۋاداي قاجەت بولدى»، دەدى سويلەۋشى.

اقش پروفەسسورىنىڭ پىكىرىن­شە، ورىن العان جاپپاي داعدارىستىڭ قيىن ءتۇيىنىن باتىل شەشۋدىڭ قاجەتتىگى ايقىن كورىنىپ تۇردى. «مەملەكەتتى جاڭعىرتۋ، ەگەمەندىكتى ناقتى ءىس جۇزىنە اسىرۋ، تۇبىرىمەن وزگەرىپ كەتكەن گەوساياسي جاعدايلار كەزىندەگى ەلدىڭ لايىقتى ورنىن ايقىنداۋ» سياقتى كۇن تارتىبىندەگى مىندەتتەر شىنىمەن اسا اۋقىمدى ەدى.

– «جاسامپازدىق ءداۋىرى» كىتابىنىڭ وزىن­دىك ەرەكشەلىگى – قازاقستان رەسپۋبليكا­سى­­نىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازار­باەۆتىڭ ساياسي فيلوسوفياسى مەن مەم­لە­كەتتىك ستراتەگياسىن تاريحي-ساياسي رەترو­سپەكتيۆا ارقىلى شەبەر استاستىرا الۋى. اۆ­تورلار ەلباسىنىڭ ەلدى تانىتۋ جولىن­­داعى مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق كوپ­قىر­لى قىزمەتىنىڭ نەگىزگى قىرلارىن جۇيەلى قارا­ستىرعان. باسىلىمنىڭ زەرتتەۋ­شىلىك جانە دۇنيەتانىمدىق تۇرعىسىنداعى ماڭىزدىلىعى، مىنە، وسىندا، – دەپ تۇيىندەدى ءسوزىن ت.كوجاوگلۋ.

ەۋرازيا جازۋشىلارى وداعىنىڭ توراعاسى ياكۋب ومەروگلۋ ءوز بايانداماسىندا «نازارباەۆ فەنومەنىنىڭ» تالدانعان ەرەكشەلىكتەرىنە توقتالدى.

– كىتاپتا ەلباسى فەنومەنىنىڭ ماڭىز­دى سيپاتتامالارى مەن قىرلارىن ايشىق­تاپ كورسەتەتىن ارگۋمەنت-ۋاجدەمەلەر كەل­تى­رىلگەن. مەنى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ پراگ­ما­تيكاسى مەن لوگيكاسىنىڭ قۋاتى تاڭ­عال­دىرادى. الەمدىك تاجىريبەدە بەرىك ورنىققان نۇرسۇلتان نازارباەۆ فەنومەنى كىتاپ مازمۇنىنىڭ بۇكىل ءون بويىنان كورىنىس تاۋىپ وتىرادى. ءتۇرلى مىنبەرلەردەن سان رەت ايتىلعان «تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ نەگى­زىن قالاۋشى، دانا ستراتەگ، ۇلى رەفورما­تور، قازىرگى زاماننىڭ كورنەكتى ساياسي كوشباس­شىسى» دەگەن ساياسي سيپاتتامالار – ەلباسى قاي­رات­كەرلىگىنىڭ كوپقىرلىلىعى مەن بەلسەن­دىلىگىنىڭ ايقىن دالەلى، – دەدى بايانداماشى.

– ۇسىنىلىپ وتىرعان تالداۋ، – دەپ ساباقتادى ءسوزىن تۇرىك ساراپشىسى، – شىن مانىندە، ءاردايىم «جۇيەلى دە اۋقىمدى ويلاي وتىرىپ، ۋاقىت كوكجيەگىنىڭ ارعى جاعىنا كوز سالۋعا ۇمتىلعان، وقيعالار مەن ۇدەرىستەر بارىسىنان تۇتاس جىلدار مەن ونجىلدىقتارعا العا وزىپ كەتۋگە تىرىس­قان» ەلباسىنىڭ ساياسي ۇستانىمىنىڭ ورگانيكاسىن ناقتى كورسەتەدى.

باسقوسۋداعى ءسوزدى جالعاستىرعان ازەر­ب­اي­­جان ميللي مەدجليسىنىڭ دەپۋتا­تى، پرو­­فەسسور ەلمان ناسيروۆ:

– قازاقستان مەن ازەربايجان – تامىرى، ءتۇبى ءبىر، تاريحى ورتاق، بۇگىنى دە ۇقساس تۇركى مەملەكەتتەرى. ەكى ەلدىڭ تاريحى ءداستۇر ساباقتاستىعى، تولەرانتتىلىق پەن الەمگە اشىقتىق تۇرعىسىنان دا، كاسپي جاعالاۋىنا قاتىستى مۇددەلەرىنىڭ ورتاقتىعى مەن تىعىز ەكونوميكالىق بايلانىسى جاعىنان دا كوبىنەسە ۇندەسىپ جاتادى، – دەدى.

ديپلوماتيالىق قاتىناس ورناتقان كەزدەن بەرى قازاقستان مەن ازەربايجان ەگەمەندىكتىڭ نىعايۋىنىڭ، اۋىر داعدارىس جاعدايىنداعى وتپەلى كەزەڭنىڭ كۇردەلى تۇستارىنان ابىرويمەن وتە العانىنا توقتالعان سپيكەر قازىرگى تاڭدا ىنتىماق­تاستىقتىڭ ستراتەگيالىق سيپات الىپ، ورنىقتى دامىپ كەلە جاتقانىن ايتتى.

بۇل رەتتە ە.ناسيروۆ كىتاپتا كاسپي جاعا­لاۋىنا قاتىستى ىنتىماقتاستىق ماسە­لەلەرى، ەلباسىنىڭ ينتەگراتسيالىق يدەيا­لارى شىنايى كورىنىس تاپقانىن اتاپ ءوتتى. ول سونداي-اق تۇركى ينتەگراتسياسى ماسە­لەلەرىنە ەرەكشە توقتالىپ، نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇركى بىرلىگى سالاسىنىڭ كورنەكتى يدەولوگىنىڭ ءبىرى ەكەنىن ايتتى.

– تۇركىشىلدىككە دەگەن وزگە كوزقاراس­تار­دان نۇرسۇلتان نازارباەۆتى ەرەكشە­لەندىرىپ تۇراتىن نەگىزگى سيپات – سەزىمگە بەرىلۋ مەن پوپۋليزمنەن الىس، تۇركى الەمىنىڭ ينتەگراتسياسى ارقىلى ورتاق پايدا مەن جەتە ويلاستىرىلعان بايىپتى ۇستانىمعا نەگىزدەلگەن ايقىن ستراتە­گيا­نىڭ ازىرلەنۋى.

ءبىر سوزبەن ايتقاندا، نۇرسۇلتان نازارباەۆ – ءبىر ءوزى ءبىر ءداۋىردىڭ بەينەسىندەي ادام. وسى ەكى كومپونەنت بۇل كىتاپتا ءمىنسىز، ۇيلەسىمدى قابىستىرىلعان. تۇركى الەمىنىڭ وكىلى بولىپ سانالاتىن ءبارىمىزدىڭ ەلباسى كوشباسشىلىعى فەنومەنىنەن ۇيرەنەرىمىز كوپ، ماقتان تۇتارىمىز مول، – دەپ قورىتتى ءوز ءسوزىن ازەربايجان ساراپشىسى.

ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور الەكساندر سيدوروۆيچ ءوز سوزىندە بىلاي دەدى:

– ن.ءا.نازارباەۆ ءداۋىرى – جاسامپازدىق ءداۋىرى. ول – بۇل ءسوزدىڭ كەڭ ءارى ەڭ تەرەڭ ماعىناسىنداعى جاسامپازدىق. ەلباسىنىڭ باسشىلىعىمەن مەملەكەت قۇرۋ ىسىندەگى، ەكونوميكاداعى، دەموكراتيالىق قاعيدالار نەگىزىندە ساياسي دامۋداعى، ەكونوميكا­نىڭ الەۋمەتتىك باعىتىنداعى جەتىستىك­تەرى الەمگە كەڭ تانىلعان تاۋەلسىز قازاقستان مەملەكەتى بەكەم ورنىعىپ، دامىپ كەلەدى. ن.ءا.نازارباەۆتىڭ كوپتەگەن حالىقارالىق باستاماسى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ، وڭىرلىك ينتەگراتسيالىق بىرلەستىكتەردىڭ قۇرىلۋى، بەيبىت باستامالاردىڭ ورىندالۋى، ءوزارا سەنىم شارالارىنىڭ قابىلدانۋى ارقىلى ناقتى جۇزەگە استى.

«پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ءتۇبىرلى وزگەرىس­­تەر­دىڭ قيىن كەزەڭىندە مەملەكەتتىڭ باسىندا تۇرعان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ەڭسە كوتەرتپەستەي اۋىرتپالىقتارعا قاراماستان، باستى مۇرات – مەملەكەتتى قۇرۋ مىندەتىن ورىن­داعانىن» ايتقان سپيكەر «ونىڭ قىز­مەتى – حالىقتىڭ تاعدىرىنان بولەك ەمەس، كەرى­سىن­شە جۇرتتىڭ دامۋ جولىنداعى تالاپ-سۇرا­نىسىنىڭ، ءوز ءرولى مەن قۇندىلىقتارىن سەزىنۋىنىڭ كورىنىسى» ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

ەلباسىنىڭ ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىندە سويلەگەن ءسوزىن ەسكە العان الەكساندر ۆلادي­ميروۆيچ «ەۋرازيا وداعىن قۇرۋ يدەيا­سى ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ەلدەر حالقى­نىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن تاپ باسىپ، جاڭا قاعي­داتتار بويىنشا بىرلەسۋگە دەگەن ءۇمىتىن جاڭعىرتقانىن» ايتتى.

– كەڭەس وداعى كۇي­رەگەننەن كەيىنگى كەزەڭدە ورتاعا تاستالعان بۇل كۇتپەگەن ۇسىنىس-ۇندەۋ ەڭ اۋەلى تاۋەل­سىزدىك يدەياسىنا قايشى سياقتى كورىنىپ، جاس مەملەكەتتەر تاراپىنان تۇسىنبەۋ­شىلىك تۋدىرعانى دا راس، الايدا تاريح ەلبا­سى­نىڭ تىكەلەي اتسالىسۋىمەن ەۋرازيا ەكونو­ميكالىق وداعىن قۇرۋ ارقىلى ءار مەملەكەت ءۇشىن، سونىڭ ىشىندە قازاقستان ءۇشىن دە ءوز تاۋەلسىزدىگىن ساقتاۋ جانە نىعايتۋمەن بىرگە جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جول اشىلعانىن كورسەتىپ بەردى، – دەدى بايانداماشى.

وزگەرىس جاساۋ مىندەتىن ورىنداۋ باعىتىن­داعى ۇستانىمنىڭ بىرەگەيلىگىن ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باسقا دا شەشىمدەرىنەن كورۋگە بولاتىنىن ايتقان سپيكەر سونداي-اق ءححى عاسىردا ەلدىڭ جاڭا استاناسىنىڭ بوي كوتەرۋى فەنومەنىن اتاپ ءوتتى. ن.ءا.نازار­باەۆتىڭ تابىس ستراتەگياسى ءوز حالقىنىڭ تاريحىنا جانە ەل ىشىندە دە، مەملەكەتارالىق قارىم-قاتىناستا دا قۇنىن جويمايتىن دوستىق، ىنتىماقتاستىق، ءوزارا تۇسىنىستىك سياقتى باعا جەتپەس قۇندىلىقتارعا نەگىز­دەلگەنى ايتىلدى.

قىرعىزستاندىق پروفەسسور، تۇر­كولوگ، تاريح عى­لىم­دارىنىڭ دوكتورى قادىرالى قوڭقاباەۆ جارىق كورىپ وتىر­­عان «جاسامپازدىق ءداۋىرى» كىتابى قازاق­­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزي­­دەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ فەنو­­مەنى زەرتتەلگەن ەڭبەكتەر قاتارىنان لايىق­­تى ورىن الاتىنىنا سەنىمدى ەكەنىن ايتتى.

سپيكەر ءوز سوزىندە تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ فەنومەنىنىڭ سىرتقى ساياساتتاعى قىرىنا توقتالىپ ءوتتى.

– تاريحي تۇلعانىڭ ستراتەگياسى جاس مەم­­­لەكەتتىڭ قالىپتاسۋى مەن ءارى قاراي دامۋى بارىسىندا الدىنا قويعان بار­لىق باس­تى ماق­ساتىنا تابىستى قول جەت­كىزۋىن قام­تاماسىز ەتتى. وسى ۋاقىت ىشىن­دە سىرت­­قى ساياساتتا جاسالعان بارلىق قولاي­لى جاع­دايلار الەمدەگى كولەمى جونىن­ەن توعى­زىن­شى ەلدىڭ ەگەمەندىگىن، قاۋىپسىزدىگىن جانە اۋماقتىق تۇتاستىعىن ايتارلىقتاي نى­عاي­تۋعا مۇمكىندىك بەردى. سونداي-اق باي ما­دە­ني-گۋمانيتارلىق جىلنامانى اشىپ كور­­سەتۋ، ۇلى دالا ەلىن جاڭعىرتۋ جانە كور­­شى­لەس مەملەكەتتەرمەن ءوزارا ءتيىمدى باي­لانىس ورناتۋ بارىسىندا حالىقارالىق ىنتى­ماقتاستىق ايرىقشا ءرول اتقاردى، – دەدى ول.

سونداي-اق قازاقستاننىڭ جانە ونىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ يادرولىق قارۋدان، يادرولىق سىناقتار وتكىزۋدەن باس تارتۋعا نەگىزدەلگەن، ەلدى يادرولىق قارۋسىز الەم قالىپتاستىرۋ جولىنداعى قوزعالىستىڭ العى شەبىنە الىپ شىققان قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىنە دەگەن جاھاندىق ۇستانىمىنا كىتاپ اۆتورلارى تاراپىنان جان-جاقتى تالداۋ جاسالعانىن ايتتى.

 ەلباسىنىڭ بەيبىتشىلىك باعىتىنداعى باستا­مالارى رەسپۋبليكانى الەمدىك دىن­دەر مەن كون­فەسسيالار وكىلدەرىنىڭ اشىق ديا­لو­گىنىڭ، بىتىمگەرشىلىك ۇدەرىس­تەرىن تالقىلاۋدىڭ ءتيىمدى الاڭىنا، ەۋرا­زيا ەكونوميكالىق كەڭىستىگىندەگى مەگا­وڭىرلىك ينتەگراتسيالىق ۇردىستەر ورتا­لىق ازيا ەل­دەرى مەن تۇركىتىلدەس مەملەكەت­تەر ىنتى­ماق­تاستىعى مۇددەسىن ءوزارا جاقىن­داستىرۋ گەنەراتورىنا اينالدىر­عانىن اتاپ ءوتتى.

– نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ حالىقارا­لىق ارەناداعى اسا بەلسەندى، كوپۆەكتورلى جانە بەيبىتسۇيگىش ساياساتى قازاقستان رەسپۋبلي­كاسىنىڭ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا مۇشە، مەيلىنشە بەدەلدى، سالماقتى جانە جاۋاپتى ەلدەردىڭ قاتارىنان ءوزىنىڭ لايىقتى ورنىن الۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى، – دەپ اياقتادى ءسوزىن ق.قوڭقاباەۆ.

ونلاين-تانىستىرىلىمدا ودان كەيىن ءسوز العان عالىمدار مەن ساراپشىلار كوتەرىلگەن ماسەلەلەردەگى ويشىلدىق باستاۋلارىنىڭ قۋاتتىلىعىن، تالداۋلاردىڭ جۇيەلىلىگى مەن ناقتىلىعىن، فاكتولوگيالىق تۇرعىدان باي دا مازمۇندى ەكەنىن، ستيليستيكا جاعىنان سان الۋاندىعىن اتاپ ءوتتى. ولاردىڭ ورتاق پىكىرىنشە، باياندالۋ مانەرىندە كەزەك الماسىپ وتى­راتىن وتكىرلىك پەن فيلوسوفيالىق سيپات كىتاپتىڭ زياتكەرلىك دەڭگەيىن بيىك­تەتىپ، وقىرماندى ۇدايى شيرىققان كوڭىل كۇيدە ۇستاپ وتىراتىنى بۇل ەڭبەكتىڭ تابىستى، وقىلىمدى بولارىنا ەش كۇمان قالدىرمايدى.

قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، اكادەميك زارەما شاۋكەنوۆا بىلاي دەدى:

– ەلباسىنىڭ وتىز جىلعا جۋىق ۋاقىت دانا باسشىلىعى كەزىندە قازاقستان ۇلكەن بيىكتەردى باعىندىرىپ، شىن مانىندە الەمدەگى بەدەلدى مەملەكەتكە – ورتالىق ازيا كوشباسشىسىنا اينالدى. سوندىقتان «جاسامپازدىق ءداۋىرى» ۇجىمدىق مونو­گرافيا­سىنىڭ جارىق كورۋى – دەر كەزىندە ىسكە اسقان ماڭىزدى وقيعا.

وسى جىلدار ىشىندە ەل دامۋىنىڭ مەم­لە­كەتتىك تاۋەلسىزدىك الۋى، اۋقىمدى جاڭ­عى­رۋدىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى مەن قوعام ءومىرى­نىڭ بارلىق سالاسىنىڭ رەفورمالانۋى، ورنىقتى بيلىك قۇرىلىمىنىڭ قالىپتاسۋى ءتارىزدى ەلەۋلى بەلەستەرى ارتتا قالدى. بەي­بىت­سۇيگىش سىرتقى ساياسات پەن تۇڭعىش پرەزي­دەنتتىڭ حالىقارالىق باستامالارى بارشانىڭ قولداۋىنا يە بولدى. ەلباسىنىڭ جوسپارلى ءىسى مەن كۇش-جىگەرى ارقاسىندا قازاقستاننىڭ بارلىق ەتنوسى مەن كونفەسسيا وكىلدەرىنىڭ اراسىنداعى تاتۋلىق، دوستىق، بىرلىك پەن كەلىسىم مەملەكەتىمىز تابىسىنىڭ ماڭىزدى فاكتورىنىڭ بىرىنە اينالدى، – دەدى زارەما كاۋكەنقىزى.

– ەلباسىنىڭ ىشكى ساياساتتى ىسكە اسىرۋ باعى­تىندا جەتە ويلاستىرىلعان پراگ­ما­تي­كا­لىق قادامدارى ەگەمەندىكتىڭ قالىپ­تاسۋى­نىڭ كۇردەلى كەزەڭدەرىندە قوعام­دىق قۇرى­لىستىڭ ءبىر تۇرىنەن مۇلدە وزگە ەكىن­شىسىنە كوشۋدىڭ قيىن بەلەسىنەن ەشقان­داي كاتاك­ليزم، سىلكىنىس، ازاماتتىق تەكەتىرەس­تەرسىز وتۋگە مۇمكىندىك تۋعىزدى، – دەدى ز.شاۋكەنوۆا.

ونىڭ پىكىرىنشە، اۆتورلار ۇجىمى «تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ باسشىلىعىمەن وسى جىلدارى ەلدە جاڭا ساياسي مودەل قالىپتاسقانىن ايشىقتاپ كورسەتە العان».

ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى، اكادەميك ەرلان سىدىقوۆ باسىلىمنىڭ نەگىزگى كونتەكسىنە توقتالا كەلە، ونىڭ باستى قۇندىلىقتارىن اتاپ ءوتتى:

– بىرىنشىدەن، قازاقستان رەسپۋبليكا­سى­نىڭ تاتۋلىقتى، كەلىسىمدى، وركەندەۋ مەن ادامي قۇندىلىقتارعا دەگەن ءىلتيپاتتى قارىم-قاتىناستى ساقتاۋ يدەياسىنا ادال­دىعى، «بۇل كەزەڭنىڭ ەڭ ۇتىمدى دا ءدال سيپات­تاماسى – «جاسامپازدىق ءداۋىرى» وبراز-مەتافوراسى».

ەكىنشىدەن، كىتاپتىڭ مەرەيتوي جىلىندا شى­عىپ وتىرعانى: بيىل تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ جانە ونىڭ كوشىن باستاۋشى – ەلباسى نۇر­سۇل­تان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ مەرەيلى بەلەسى.

ۇشىنشىدەن، جاس مەملەكەتىمىزدە بولىپ وتكەن وقيعالاردىڭ بارلىعىنىڭ بەل ورتاسىندا تۇرعان، الدىمەن كەز كەلگەن احۋالدى بولجاپ-جوبالاپ، ارتىنان ءوزىنىڭ كوزدەگەنىنە ءىس جۇزىندە قول جەتكىزە العان ەڭ بىلىكتى ءارى قۇزىرەتتى ساراپشى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ تۇلعاسىنىڭ جانە ونىڭ ءداۋىرىنىڭ سينحروندى باياندالۋى.

تورتىنشىدەن، بۇل باسىلىمنىڭ وركەن­دە­گەن قازاقستاندى قۇرىپ، دامىتىپ، وندا ءومىر سۇرەتىن، ەڭبەك ەتەتىن بارشا قازاقستاندىقتارعا، اسىرەسە جاستارعا – ستۋدەنتتەرگە، مەكتەپ وقۋشىلارىنا – تاۋەل­سىزدىك العان قازاقستاندا تۋىپ-وسكەن، 1986 جىلدان بەرگى تاريحي كەزەڭنىڭ كوپتەگەن تاريحي وزگەرىستەرىنىڭ قىر-سىرىن بىلە بەرمەيتىن ۇرپاققا ارنالعاندىعى.

اكادەميك ە.سىدىقوۆتىڭ پىكىرىنشە، قازاقستان تاريحىنىڭ رەسمي وقۋلىقتارىندا كەزدەسپەيتىن، قالتارىستا قالعان كوپتەگەن جايتتىڭ جازىلعانى باسىلىمنىڭ باستى ەرەكشەلىگى بولىپ سانالادى.

بەسىنشىدەن، ەل تاعدىرى ءۇشىن زور جاۋاپ­كەرشىلىك جۇكتەلىپ، بيلىك تىزگىنى بەرىلگەن ەلباسىنىڭ رۋحاني جاعىنان جانە تىكەلەي ءوز ءومىرى تۇرعىسىنان كىتاپتا ايتىلعاننىڭ بارىنە تىكەلەي قاتىستىلىعى كورىنىس تاۋىپ، ونىڭ باسىنان وتكەرگەن كۇردەلى سەزىم­دەرى­نىڭ كەيبىر ساتتەرى بەدەرلى تۇردە بەرىلگەنى.

سوڭعىسى – اۆتورلار ۇجىمى جۇيەلەپ، وقىرمانعا ۇسىنعان تاريحي-ساياسي، الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق دەرەككوز رەتىندەگى جوبانىڭ باعا جەتپەس ماڭىزى.

كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ بۇرىن­ع­ى تور­اعاسى، پروفەسسور يگور يۆانو­ۆيچ روگوۆ كونستيتۋتسيالىق قۇرى­لىس­تىڭ تاريحىن، 1993، 1995 جىلدارداعى كونس­تيتۋتسيانىڭ ازىرلەنىپ، قابىلدانۋى ۇدە­رىستەرىن جاريالاپ-كورسەتۋ ماسەلەلەرىنە ەگجەي-تەگجەيلى توقتالدى.

– ارتتا قالعان اۋقىمدى جولدىڭ، الىن­عان اسۋلاردىڭ بيىگى تۇرعىسىنان بۇگىن بىزگە سول بەلەستەردى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىندا باعا جەتپەس ءرول اتقارعان نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جەكە تۇلعاسى ارقىلى تەرەڭ بايىپتاپ، باعا بەرۋ جانە جۇيەلەۋ – ايرىقشا ماڭىزدى. وسى ورايدا ەلباسى كەڭسەسىنىڭ باسشىسى، ساياسي عىلىمدار دوكتورى، پروفەسسور م.قاسىمبەكوۆتىڭ باسشىلىعىمەن بۇل ۇجىمدىق مونوگرافيانىڭ جارىققا شىعۋى – اسا ەلەۋلى وقيعا، – دەدى ول.

– ەلدىڭ اتا زاڭى – قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى باستاماشى بولعان، ۇزاق جىلدىق ۇجىمدىق ەڭبەكتىڭ ناتيجەسى. كىتاپتا تاۋەلسىز، ەكونوميكاسى دامىعان، الەمدىك قوعامداستىققا كىرىككەن مەملەكەت قۇرۋ جولىنداعى ءبىزدىڭ ىلگەرى باسقان جولىمىزدى رەگلامەنتتەيتىن نەگىزگى قۇجات رەتىندەگى كونستيتۋتسيانىڭ قالىپتاسۋ ۇدەرىستەرى وتە ايشىقتى كورسەتىلگەن.

1993 جىلعى كونستيتۋتسيانىڭ جانە قولدانىستاعى قازىرگى كونستيتۋتسيانىڭ جوباسىن ازىرلەۋ ءىسىنىڭ باسىندا ۇنەمى ەلباسى تۇردى. بۇل رەتتە، كورىپ وتىرعانىمىزداي، ول تەك جۇمىسقا جەتەكشىلىك جاساپ قانا قويعان جوق، كونستيتۋتسيا ازىرلەۋدىڭ حالىقارالىق تاجىريبەسىن شۇقشيا زەرتتەپ، كونستيتۋتسيا ماتىنىمەن تىكەلەي ءوزى دە جۇمىس ىستەدى، – دەپ جالعاستىردى يگور يۆانوۆيچ.

ءسوز سويلەۋشىنىڭ پىكىرىنشە، اۆتورلار كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتاردى قالىپتاستىرۋ ۇدەرىسىنە وتە ساۋاتتى تۇردە تالداۋ جاساعان. اتالعان ىسكە كونستيتۋتسيا الەۋەتىنىڭ جان-جاقتى جۇزەگە اسىرىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى ەلباسىنىڭ قاتاڭ نۇسقاۋى سەپتىگىن تيگىزدى.

– ن.ءا.نازارباەۆتىڭ: «كونستيتۋتسيا مەن زاڭداردى مۇلتىكسىز ورىنداعاندا عانا مەملەكەت تاۋەلسىزدىگى مىزعىمايدى»، دەگەن ءسوزى تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ ستراتەگيالىق باعىتىنىڭ ارقاشانعى اينىماس اقيقاتى بولدى،– دەدى سپيكەر.

تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى قورى جانىنداعى الەمدىك ەكونوميكا جانە ساياسات ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەرجان سالتىباەۆ بىلاي دەدى:

– بۇل – اسا ماڭىزدى ماسەلە جونىندەگى، باس كەيىپكەرى ەلباسى مەن وعان شىنايى سەنىم ارتقان قازاقستان حالقى بىرلەسە، اۋىر ىزدەنىس، قاجىماس ەڭبەك ارقىلى اتالعان ءداۋىردى سومداعانى تۋرالى كىتاپ. اۆتورلار تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ قىزمەتى ارقىلى ەلدىڭ قازىرگى كەلبەتى ونىڭ كوشباسشىلىق شەشىمىمەن قالاي قالىپتاسقانىن كورسەتە العان. اڭگىمە تەك ۇلتتىق مەملەكەتتىلىكتىڭ جاڭعىرۋى مەن قۋاتتى ينستيتۋتتاردىڭ قۇرىلۋى تۋرالى عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە كۇردەلى گەوسايا­سي جاعدايداعى بىرەگەي سىرتقى ساياسات ستراتەگياسىنىڭ قالىپتاسۋى جونىندە دە بولىپ وتىر. قازاقستانعا الەمدىك ارەنادان لايىقتى ورنىن الۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزعان كوشباسشىنىڭ ستراتەگيالىق ۇستانىمىنىڭ ماڭىزدىلىعى ەلباسىنىڭ حالىقارالىق باستامالارىنىڭ مىسالى ارقىلى كورسەتىلگەن.

ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە، اۆتورلار ەلباسى ايقىنداعان «دامۋدىڭ قازاقستاندىق جولىنا» تەرەڭ تالداۋ جاساعان، اتالعان جول بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن تەك مۇرا عانا ەمەس، ەلدىڭ الداعى ونداعان جىلداعى ورنىقتى وركەندەۋىنىڭ بەرىك نەگىزى بولا بەرمەك.

ءىس-شاراعا قاتىسۋشىلار «جاسامپازدىق ءداۋىرى» كىتابى كوپتەگەن عىلىمي زەرتتەۋ مەن كوركەم شىعارما ءۇشىن دەرەك الىنىپ، سىلتەمە جاسالاتىن باعا جەتپەس مول فاكتولوگيا، زەرتتەۋشىلىك مالىمەت كوزى ەكەنىن ءبىراۋىزدان قۇپتاستى. كىتاپ ءوز وقۋشىسىن تاۋىپ، «نازارباەۆ فەنومەنى» دەگەن ۇعىمنىڭ، ەلباسى قىزمەتىنىڭ تاريحي رەفورماتورلىق اۋقىمىنىڭ جانە «دامۋدىڭ قازاقستاندىق جولىنىڭ» جەتە تۇسىنىلۋىنە جول اشادى. ساراپشىلار بۇل كىتاپ وقىرمان كىتاپحاناسىنان لايىقتى ورنىن الارىنا سەنىم ءبىلدىردى.

ونلاين-تانىستىرىلىم كىتاپ سوڭىن­داعى مىنا سوزدەرمەن تۇيىندەلدى: «كەيىنگى ۇرپاققا ەلباسى ورتالىق ازيا كوشىن باستاعان تابىستى، قالىپتاسقان مەملەكەتتى – بۇكىل الەمگە سىيلى، قۋاتتى ەكونوميكاسى مەن مۇمكىندىگى تەڭ اشىق قوعامى بار ەلدى مۇراعا قالدىردى. مەملەكەتىمىزدىڭ كە­لە­سى دامۋ كەزەڭدەرى ءۇشىن يدەيالىق ىرگە­تاس بولا الاتىن ونىڭ زياتكەرلىك باي جادى­گەرى­نىڭ ماڭىزىنا باعا جەتپەيدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ – ۋاقىتتان وزىپ كەتكەن، قازاق­ستاننىڭ بولاشاق ۇرپاعى ءۇشىن وي-تول­عام­دارى مەن ءىس-ارەكەتى ەشقاشان قۇنىن جوعالت­پايتىن جاھاندىق دەڭگەيدەگى اسا كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى».

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار