ءىس-شارانى اشقان م.اشىمباەۆ مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن ىسكە اسىرىلىپ جاتقان رەفورمالاردىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزىنا نازار اۋداردى. سونداي-اق ول جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى قوعامنىڭ ساياسي جۇيەنى تەرەڭ جاڭعىرتۋعا قاتىستى سۇرانىسىنىڭ جارقىن كورىنىسى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«كونستيتۋتسيالىق رەفورما – پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ەلىمىزدەگى ساياسي جۇيەنى تەرەڭ جانە جۇيەلى جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان باستامالارىنىڭ زاڭدى ءارى دايەكتى جالعاسى. جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ نەگىزى زاڭ مەن ءتارتىپ قاعيداتىنا, ازاماتتاردىڭ مۇددەلەرى مەن قۇقىقتارىنا, سونداي-اق تابيعاتتى قورعاۋعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ مەن ورنىقتى دامۋ باعدارىنا تابان تىرەيدى. بۇل – بەكىتىلگەن ناقتى كونستيتۋتسيالىق نورمالار ارقىلى ادىلەتتى قازاقستان يدەياسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ ايقىن كورىنىسى», دەدى م.اشىمباەۆ.
سونىمەن قاتار سەنات توراعاسى كونستيتۋتسيا جوباسى ءمانى جاعىنان ەلىمىزدىڭ دامۋ فيلوسوفياسىن جاڭعىرتىپ, مەملەكەتتىلىكتىڭ جاڭا كەزەڭىن ايقىندايتىن تاريحي قۇجات ەكەنىن ايتتى. ول قۇجاتتى قوعامدىق تالقىلاۋدىڭ دەڭگەيى اۋقىمدى ەكەنىن جانە كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا جۇمىسى اشىق ءارى جاريا تۇردە جۇرگىزىلىپ جاتقانىن دا تىلگە تيەك ەتتى.
«كوميسسيا جۇمىسى اشىق ءارى جاريا تۇردە جۇرگىزىلىپ جاتىر. وعان ازاماتتاردان كوپتەگەن ءوتىنىش-ۇسىنىس كەلىپ ءتۇستى. ءىس جۇزىندە جاڭا كونستيتۋتسيا كەڭ اۋقىمدى قوعامدىق تالقىلاۋ بارىسىندا قالىپتاسپاق. بۇل دوڭگەلەك ۇستەل – وسى اۋقىمدى ءارى جاۋاپتى ديالوگتىڭ ءبىر بولىگى. الداعى كەزەڭدە كونستيتۋتسيادا ايقىندالعان قۇندىلىقتار مەن يدەيالاردى ناقتى تەتىكتەرگە, بولاشاق زاڭدار مەن قۇقىق قولدانۋ تاجىريبەسىنە كوشىرۋدىڭ ماڭىزى زور», دەدى سەنات توراعاسى.
ءىس-شارا بارىسىندا وزگە دە قاتىسۋشىلار ءسوز الىپ, رەفورماعا وراي وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى. عىلىم جانە يننوۆاتسيا سالاسى بويىنشا ساراپشى جانەركە قايراتقىزىنىڭ ايتۋىنشا, قازىر يننوۆاتسيا مەن عىلىم كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ دامۋى ءۇشىن شەشۋشى ماڭىزعا يە.
«يننوۆاتسيا – شىعارماشىلىق ۇدەرىس, ول وي ەركىندىگىمەن تىكەلەي بايلانىستى. قازىرگى الەم تابيعي رەسۋرستاردان گورى عىلىمعا نەگىزدەلگەن ءبىلىم ەكونوميكاسىنا بەت بۇرىپ جاتىر. وسى جاھاندىق ۇردىستەن قالماۋ ءۇشىن يننوۆاتسيا مەن عىلىمي دامۋدى جاڭا كونستيتۋتسيادا قوعامدى باعىتتايتىن باستى قۇندىلىقتىڭ ءبىرى رەتىندە بەكىتۋ ماڭىزدى», دەدى ول.
ال ءبىلىم سالاسى بويىنشا ساراپشى ءمادينا تىنىباەۆا جاڭا اتا زاڭ جوباسىنىڭ جاسالۋى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكانىڭ شيكىزاتتىق مودەلىنەن عىلىمعا, ءبىلىم مەن يننوۆاتسياعا نەگىزدەلگەن ەكونوميكاعا بەت بۇرۋىن بىلدىرەتىنىن ايتتى.
«كونستيتۋتسيانىڭ جاڭا جوباسى ينتەللەكتۋالدىق الەۋەت ۇعىمىن ەكونوميكانىڭ نەگىزى رەتىندە ايقىندايدى. مەنىڭ ويىمشا, بۇل عىلىمي جاڭالىقتى جەكە مەنشىك سەكىلدى قاتاڭ تۇردە قورعايتىن قۇقىقتىق رەجىمدى قالىپتاستىرۋعا نەگىز قالايدى. ەلىمىز مۇنى كونستيتۋتسيادا بەكىتە وتىرىپ, الەمگە ءبىز ءۇشىن ينتەللەكت ەڭ جوعارى قۇندىلىق ەكەنى جايىندا ءۇن تاستاپ وتىر», دەدى ول.
سونىمەن قاتار ساراپشى ۇسىنىلىپ وتىرعان وزگەرىستەر عىلىمي جاڭالىقتاردى كوممەرتسيالاندىرۋعا نەگىز قالاپ, ينتەللەكتۋالدىق مەنشىكتىڭ قورعالۋىن كۇشەيتەتىنىن, سونداي-اق تەحنولوگيالىق دامۋ قارقىنىن ارتتىرۋعا بەرىك قۇقىقتىق بازا قالىپتاستىراتىنىن اتاپ ءوتتى.
دوڭگەلەك ۇستەل باسىندا «Amanat» پارتياسى قوعامدىق ساياسات ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ءمادينا نۇرعاليەۆا بۇل رەفورمالار ەلىمىزدىڭ جيناقتالعان تاجىريبەسىنە نەگىزدەلىپ وتىرعانىن, سونداي-اق ينستيتۋتسيونالدى دامۋ جولىمىزدىڭ زاڭدى جالعاسى سانالاتىنىن ايتتى.
«قولدانىستاعى كونستيتۋتسيا تاۋەلسىزدىك العان ۋاقىتتا قابىلدانعاندىقتان, ەندى عانا قۇرىلعان دەربەس مەملەكەتتىڭ باعدارى مەن قۇندىلىقتارىن كورسەتەتىن. ال جاڭا جوبا قالىپتاسقان, كەمەلدەنگەن مەملەكەتتىڭ تاجىريبەسى نەگىزىندە دايىندالدى», دەپ اتاپ ءوتتى ول.
م.نۇرعاليەۆ ءوز سوزىندە كونستيتۋتسيادا بەكىتىلگەن حالىق كەڭەسى ينستيتۋتىنا دا توقتالىپ, ونىڭ ءادىل قوعام قۇرۋ جولىنداعى قوعامدىق ديالوگتىڭ جاڭا فورماسى بولاتىنىن ايتتى.
«حالىقارالىق باعدارلامالار» اق باسقارما توراعاسى ءادىل قۇسمانوۆتىڭ ايتۋىنشا, اتا زاڭ جوباسىندا ءبىلىم مەن ادام كاپيتالىنىڭ مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق باسىمدىعى رەتىندە بەكىتىلۋى مەملەكەتتىك ورگاندار ءۇشىن ءبىلىم بەرۋ سالاسىن الەۋمەتتىك سەكتور عانا ەمەس, دامۋعا سەرپىن بەرەتىن ەكونوميكانىڭ دەربەس سالاسى رەتىندە قاراۋعا نەگىز بولادى.
«بۇگىندە ءبىلىم مەن يننوۆاتسيالار – ءىجو-ءنىڭ 5-6%-ىن قۇرايدى. بۇل ءوز الدىنا دەربەس سالا بولا وتىرىپ, كوممەرتسيالانۋى كەرەك. مۇنى تەك ترانسفەرتتەر مەن مەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋ ەمەس, بيزنەس تاراپىنان بولاتىن قايتارىم رەتىندە دە قاراعان دۇرىس», دەدى ول.
ەڭبەك قاتىناستارى, ستراتەگيالىق جانە داعدارىستىق كوممۋنيكاتسيالار جونىندەگى ساراپشى, «Qarmet» باسقارۋشى ديرەكتورى ەربول يسمايلوۆ ءوز سوزىندە نەگىزگى زاڭنىڭ جاڭا جوباسى ادامعا باعىتتالعان قاعيداتىمەن ەرەكشەلەنەتىنىن, ونسىز ەكونوميكانىڭ دا, مەملەكەتتىڭ دە تۇراقتى دامۋى مۇمكىن ەمەس ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى.
«كونستيتۋتسيا – ءبىر ساياسي تسيكلگە ارنالعان قۇجات ەمەس. ەڭ الدىمەن ول – ءبىزدىڭ كەلەشەگىمىز, بالالارىمىز الدىنداعى مىندەتتەمەمىز: ولارعا تۇسىنىكتى ەرەجەلەرى, تۇراقتى ينستيتۋتتارى مەن ادامعا دەگەن قۇرمەتى بار ەلدى قالدىرۋىمىز كەرەك. جاڭا اتا زاڭدى قولداۋ – ەموتسيا دا, كانيۋنكتۋرا دا ەمەس, بۇل – ادامي قۇندىلىق, قوعامدىق كەلىسىم مەن بولاشاق ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى تاڭداۋ», دەدى ساراپشى.
«قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتى» كەاق باسقارما توراعاسى جۇلدىزاي ىسقاقوۆانىڭ ايتۋىنشا, جاڭا جوبا ۇزاقمەرزىمدى ساراپشىلىق جۇمىستىڭ ناتيجەسى ءارى بۇل فراگمەنتتىك تۇزەتۋلەردەن تۇتاس كونستيتۋتسيالىق ماتىنگە بەت بۇرعانىمىزدى كورسەتەدى.
«جاڭا كونستيتۋتسيانى جاساۋ يدەياسى بۇعان دەيىن دە ساراپشىلار ورتاسىندا, سونىڭ ىشىندە سەنات جانىنداعى ساراپشىلار كلۋبى وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن بىرگە كوتەرىلگەن. وعان سەبەپ بولعان جايتتىڭ ءبىرى – فراگمەنتتىك تۇزەتۋ تاجىريبەسىنىڭ ەسكىرۋى. سوندىقتان ءبىز تۇتاستاي كونستيتۋتسيالىق ماتىنگە ءوتۋ جايىندا اڭگىمە قىلىپ وتىرمىز. بۇل ەل دامۋىنا جاڭا سەرپىن بەرەدى», دەپ اتاپ ءوتتى ساراپشى.
ونىڭ ايتۋىنشا, نەگىزگى زاڭدا بىرلىك, ادىلدىك, زاڭ مەن ءتارتىپ, ەڭبەكسۇيگىشتىك پەن بىلىمگە دەگەن قۇرمەت قاعيداتتارىنىڭ بەكىتىلۋى مەملەكەتىمىزدىڭ تۇراقتى دامۋى ءۇشىن بەرىك نەگىز قالايدى.
«ۇلتتىق ەنەرگيا ۇنەمدەۋ ورتالىعىنىڭ» باسقارما توراعاسى ەلدوس اباقانوۆ ءوز سوزىندە جاڭا كونستيتۋتسيا ەكولوگياعا دەگەن كوزقاراستى تۇبەگەيلى وزگەرتەتىنىن اتاپ ءوتتى.
«قازاقستان تابيعي رەسۋرستارعا باي مەملەكەت رەتىندە ورنىقتى دامۋدى قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس. پايدالى قازبالار ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ ماڭىزدى فاكتورى بولىپ وتىر, الايدا باسىم مىندەت – ولاردى قايتا وڭدەۋ ارقىلى قوسىلعان قۇندى ارتتىرۋ. قازىر جاڭا كونستيتۋتسيا اياسىندا بۇل قاعيداتتار كەڭەيتىلىپ جاتىر. مەملەكەت ەكولوگيالىق جانە ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىكتى قاتار قامتاماسىز ەتەدى, ال ازاماتتار تابيعاتتى قورعاۋ ىسىنە بەلسەندى قاتىسا الادى», دەدى ساراپشى.
ونىڭ پىكىرىنشە, جاڭا كونستيتۋتسيادا بەكىتىلگەن ەكولوگيالىق نورمالار تابيعي رەسۋرستاردى بولاشاق ۇرپاققا امانات ەتۋگە جانە ەلدىڭ ورنىقتى دامۋىنا باعىتتالعان.
بۇعان قوسا جيىندا سەنات توراعاسىنىڭ ورىنباسارلارى, كونستيتۋتسيالىق رەفورما جونىندەگى كوميسسيانىڭ مۇشەلەرى جاقىپ اسانوۆ پەن ولگا پەرەپەچينا, سەناتتىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭناما, سوت جۇيەسى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كوميتەتىنىڭ توراعاسى, كونستيتۋتسيالىق رەفورما جونىندەگى كوميسسيانىڭ مۇشەسى نۇرلان بەكنازاروۆ ءسوز سويلەدى.
دوڭگەلەك ۇستەلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قاتىسۋشىلار كونستيتۋتسيالىق رەفورمانى ساراپتامالىق تۇرعىدا سۇيەمەلدەۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ايتىپ, الداعى ۋاقىتتا سىندارلى ديالوگتى جالعاستىرۋعا دايىن ەكەنىن ءبىلدىردى.
