كوروناۆيرۋسقا قارسى وتاندىق ۆاكتسينانى ازىرلەۋمەن اينالىسىپ جاتقان بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك پروبلەمالارى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى جانىنداعى وقۋ-ادىستەمەلىك ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى حايرۋللا ابەۋوۆ ۆاكتسينانى دايىنداپ, وندىرىسكە ەنگىزۋگە كەم دەگەندە 1 جىل كەتەتىنىن مالىمدەگەن-ءدى. ال ۆاكتسينا ازىرلەۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن عالىم, پروفەسسور, قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جانىنان جاقىندا قۇرىلعان حالىقارالىق ۆاكتسينولوگيا ورتالىعىنىڭ (حۆو) باسشىسى قايسار تابىنوۆ COVID-19-عا قارسى وتاندىق ۆاكتسينانىڭ 5 جىلسىز دايىن بولمايتىنىن ايتادى. عالىمدار ەكپەنى ازىرلەپ, ءتىپتى كلينيكالىق سىناقتان ءساتتى وتكىزىپ قويسا دا, ونى وندىرەتىن كاسىپورىن بىزدە جوق. مىنە, حالىقتى وتاندىق ەكپەمەن قامتاماسىز ەتۋدى تەجەپ تۇرعان ەڭ نەگىزگى كەدەرگى – وسى. دەگەنمەن حۆو بۇگىندە وسىناۋ اۋقىمدى جۇمىستى جەدەلدەتپەك. قالاي؟
اتالعان ورتالىق COVID-19 ۆاكتسيناسىن جاساۋ ماقساتىندا الەمدەگى جەتەكشى بيوتەحنولوگيالىق Vaxine Pty Ltd (Adelaide, Australia) بيوتەحنولوگيالىق كومپانياسىمەن عىلىمي ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم جاساستى. وسىلايشا ورتالىق COVID-19 ۆاكتسيناسىن جىلدام ازىرلەۋشى اقش-تاعى Emergent Ventures Fast Grants, دجوردجيا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (Georgia State University) Oracle كورپوراتسياسى, كاناداداعى Novometrix Research Inc, يرلاندياداعى APC Inc كومپانيالارىنىڭ قاتارىنا قوسىلدى.
قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى حالىقارالىق ۆاكتسينولوگيا ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى, پروفەسسور قايسار تابىنوۆ «بولاشاق» حالىقارالىق باعدارلاماسىمەن Vaxine Pty Ltd-دا وقىپ, تاعىلىمدامادان وتكەن جانە قازىر اللەرگيالىق ۆاكتسينانى ازىرلەۋدە كومپانيامەن بىرگە جۇمىس ىستەيدى.
«وكىنىشكە قاراي, قازاقستاندا كلينيكالىق سىناق ساتىسىنا جەتكەن COVID-19 ۆاكتسيناسى جوق, بۇل دامۋدىڭ الدىڭعى دەڭگەيىندە تۇر. سوندىقتان ءبىزدىڭ قادام وسى سالادا Vaxine-ءنىڭ تاجىريبەسىن قولدانۋعا زور مۇمكىندىك بەرەدى. 2009 جىلى Vaxine 3 اي ىشىندە «شوشقا تۇماۋى» ۆيرۋسىن انىقتاپ, ادامدارعا ارناپ ۆاكتسينا ازىرلەگەن الەمدەگى العاشقى كومپانيا بولدى. ال 2019 جىلى دۇنيە جۇزىندە ءبىرىنشى بولىپ جاساندى ينتەللەكت كومەگىمەن اديۋۆانت (adjuvant ءسوزى لاتىن تىلىنەن اۋدارعاندا «كومەكشى» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى, بۇل – ۆاكتسيناعا قاجەتتى انتيگەندەرگە قارسى يممۋندىق رەاكتسيانى كۇشەيتەتىن زات نەمەسە قوسىلىستار) ازىرلەدى. Vaxine سياقتى ۆاكتسينا سالاسىنداعى الەمدىك كوشباسشىمەن ىنتىماقتاستىق ورناتۋ – قازاقستانداعى جاڭا ورتالىق ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە», دەدى ق.تابىنوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەت الەمدەگى بارلىق COVID-19 ۆاكتسيناتسيا تەحنولوگيالارىن زەردەلەپ, سونىڭ ىشىندەگى ەڭ ءتيىمدىسىن تاڭداپ الىپتى. بۇل – باكۋلوۆيرۋستىق تەحنولوگيا, مۇندا ۆيرۋس سىرتىنداعى شىبىقتارى (سپايك پروتەين) نەمەسە نەگىزگى يممۋنيتەت تۇزەتىن پروتەيني جاندىكتەردىڭ تورشالارىندا جاساندى جولمەن وسىرىلەدى. ۆاكتسينانىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا وعان وسىمدىك قانتى نەگىزىندە دايارلانعان AdvaxTM اديۋۆانتى قوسىلادى. ەلىمىزدە قۇرىلعان ورتالىق وسى تەحنولوگياعا قول جەتكىزۋدى كوزدەيدى.
«وتاندىق ۆاكتسينا ءوندىرىسىنىڭ بولۋ-بولماۋى – ۇلكەن سۇراق. مەنىڭشە, بۇل كەلەسى 5 جىلدا بولا قويماس. ويتكەنى ونى بىزدە وندىرەتىن زاۋىت جوق. سوندىقتان شەتەلدىك كومپانيالارمەن سەرىكتەستىك قۇرىپ, ۆاكتسينا وندىرىسىنە قول جەتكىزىپ, حالىقتى تەزىرەك ەكپەمەن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. ءبىزدىڭ الدىمىزداعى باستى ماقساتىمىزعا قول جەتكىزەتىن ەڭ دۇرىس ستراتەگيا – وسى. البەتتە ءبىز وتاندىق ۆاكتسينانى ازىرلەۋ جۇمىسىنا اتسالىسۋدى توقتاتپايمىز», دەيدى پروفەسسور ق.تابىنوۆ.
ءيا, ءبىز بۇعان دەيىن COVID-19-عا قارسى وتاندىق ۆاكتسينانىڭ جاي-جاپسارى جونىندە جازعانبىز. سونداعى ەسكە سالا كەتەتىن جايت, وزگەنىڭ ءونىمىن قىمبات باعاعا دا ساتىپ الا المايمىز. سەبەبى ىندەت قازىرگى تاڭدا بۇكىل الەمگە تاراپ كەتتى. سوندىقتان ءار ەل ءوز حالقىن ەكپەمەن مۇمكىندىگىنشە ءوزى قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس. البەتتە قازىردە كاسىپورىنداردىڭ قويناۋىنا اينالىپ بارا جاتقان قىتاي ۆاكتسينانى ەكسپورتتاۋعا دا شىعارادى. بىراق ۇلىبريتانيادان, اقش-تان جانە قىتايدان الىنعان, ياعني قازىر كلينيكالىق سىناقتان وتكىزىلىپ جاتقان COVID-19 ۆاكتسينالارىنىڭ ناتيجەلەرى ادامداردا جاعىمسىز رەاكتسيالار دەڭگەيىنىڭ جوعارى, كەيبىرىندە ءتىپتى قاتتى مازاسىزدىق تۋعىزاتىنىن كورسەتىپ وتىر. سول سەبەپتى شەتەلدىك سەرىكتەستەردىڭ كومەگىمەن ازىرلەنسە دە, ءوز ءونىمىمىز بارلىق جاعىنان (ەكونوميكالىق, بيولوگيالىق) ءتيىمدى بولماق. وسى جولدا جاقىندا جاريالانعان QS رەيتينگىندە 591-ورىنعا تۇراقتاپ, الەمدەگى ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ تىزىمىنە ەنگەن قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماماندارىنان قۇرالعان ورتالىق ەلدىڭ ءۇمىتىن اقتاپ, ىندەتتىڭ الدىن الۋعا اتسالىسادى دەگەن ءۇمىت بار.
