سۋرەتتە: مىڭباي ىلەسوۆ, جانات ەلشىبەك, جانۇزاق ابدىقۇلوۆ, باقتيار ەرىمبەتوۆ جانە اعايدار ىسىموۆ. 1982 ج.الماتى.
جۇرەگى جىلى, ءجۇزى جارقىن
ۇزىن عۇمىر جولىندا جادىڭدا ءالسىن-ءالسىن جاڭعىرىپ, ايرىقشا اسەرگە بولەيتىن وركەشتى وقيعالار بولادى. سونداي ساۋلەلى ساتتەردىڭ ءبىرى – «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ تابالدىرىعىن اتتاعان كۇن. ءساۋىردىڭ مولدىرەگەن ون ەكىنشى جۇلدىزى. ماڭگى ۇمىتپايتىن سىقىلدىمىن. ادامزاتتىڭ تىلسىم الەمگە – عارىشقا سامعاعان كۇنى «سق»-عا قىزمەتكە ورنالاستىم. ىشىمنەن ىرىمداپ «بۇل مەنىڭ دە جۋرناليستىك جولداعى سامعاۋىمنىڭ جاڭا ءبىر بەلەسى بولعاي...» دەگەنىم ەسىمدە.
رەداكتور ساپار بايجانوۆ رەدكوللەگيا مۇشەلەرى مەن ءبولىم باسشىلارىن تۇگەل جيناپ, مەنى ەكى-ءۇش اۋىز سوزبەن تانىستىردى:
– جاڭا قىزمەتكەر الىپ وتىرمىز. اتى-ءجونىن وزدەرىڭىز جاقسى بىلەسىزدەر. بۇعان دەيىن «لەنينشىل جاستا» ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بولىپ ىستەگەن.
– سوندا, ساپەكە, قاي بولىمگە كەلمەكشى بۇل جىگىت؟ – دەدى رەداكتوردىڭ ءسوزىن بولگەن ۇزىن ۇستەلدىڭ ارعى بەتىندە وتىرعان قاپ-قارا كىسى قىجىرتا ءتىل قاتىپ. – شاشىڭدى قىسقارتقانىڭ ءجون. بۇل جەر «لەنجاس» ەمەس, تسك-نىڭ ارجاعى...
– سىدىق الدابەرگەنوۆ جولداس, وندىرىستىك جينالىستار مەن لەزدەمەلەردە سان مارتە ايتىپ ءجۇرمىز عوي. كوركەمدەۋ-بەزەندىرۋ ءبولىمىن اشساق دەپ, سول بولىمگە مەڭگەرۋشى ەتىپ رەدكوللەگيا جانات ەلشىبەكوۆتى بەكىتىپ وتىر. ورىنباسارلار دا, القا مۇشەلەرى دە وزىمەن اڭگىمەلەسىپ, تانىستى. جوعارى جاق تا حاباردار. ءبىراز وي-جوسپارلارى بار. الداعى ۋاقىتتا بىرتىندەپ جۇزەگە اسىرماقشى. ەڭ باستىسى, گازەتىمىزدىڭ كەلبەتىن وزگەرتىپ, اجارىن اشۋىمىز قاجەت. و جاعىن مەن ءوزىم ەگجەي-تەگجەيلى ءتۇسىندىرىپ, قاداپ-قاداپ تاپسىردىم. تىڭ جاڭالىققا, جاقسى يدەياعا ءبارىڭىز دە مۇرىندىق بولعاندارىڭىز دۇرىس, – دەدى ساپار اعا بايسالدى قالپىن وزگەرتپەي.
– جاناتتى وسىندا وتىرعانداردىڭ دەنى جاقسى بىلەدى. – ورنىنان سويلەي كوتەرىلگەن جاۋاپتى حاتشى مىڭباي اعا توڭىرەگىنە جانار جۇگىرتە جىمىڭدادى. – سىقا, جاناتتىڭ شاشىندا نەڭىز بار. «لەنجاستىڭ» باستىعى بەردىقۇلوۆتان باستاپ بارلىق جىگىتتەرىنىڭ شاشتارى ۇزىن. اناۋ ورالحان مەن جارىلقاپتارىنىڭ شاشى يىقتارىن جاۋىپ جۇرسە, جاقاۋ مەن اشىربەكتەرى ساقال قويعان. وزدەرىنە جاراسادى... ەندىگى جەردە ءبىز بىرىگىپ جۇمىس ىستەيمىز. الگىندە سەكرەتارياتتىڭ بۇكىل جىگىتتەرىن جيناپ الىپ سويلەستىك. ءوزارا مىندەتتەرىمىزدى جىلىكتەپ جىكتەپ, بولىستىك. بولىمدەردىڭ جەكە-جەكە توپتامالارى مەن ماتەريالدارى بويىنشا الدىن الا ۇسىنىستارىن, ارناۋلى بەتتەردىڭ بەزەندىرىلۋى جونىندەگى ويلارىن بۇدان بىلاي جاڭا بولىممەن اقىلداسىپ, بىرلەسىپ جۇرگىزسەك, قۇبا-قۇپ. سوندىقتان قاسىمىزعا كەپ جاتقان جاناتقا ساتتىلىك تىلەيمىن.
– دۇرىس. سويتىڭدەر, – دەدى ساپەكەڭ قولىنداعى قالىڭ كۇنتىزبە-داپتەرگە الدەنەنى شۇقشيا جازىپ.
مىڭباي اعادان كەيىن سارباس اقتاەۆ, بەكبولات ادەتوۆ, زۇلقارناي ساقيەۆ, كەڭەسحان زاكەنوۆ سەكىلدى ءوزىم سىرتتاي جاقسى تانيتىن جىگىتتەر وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالىپ, ىزگى تىلەكتەرىن ايتىپ, ۇسىنىستارىن ءبىلدىردى. بۇعان دەيىن كىل الاۋلاعان, جالىنداعان جاستار ورتاسىندا ەمىن-ەركىن ەڭبەك ەتىپ, بۇلا كۇن كەشكەن ماعان جاڭا ورتا مۇلدەم بولەكشە كورىنگەنى راس. وڭكەي سىقىرلاعان, سىزداعان شىرەندەر. كەكسە كەۋدەلەردىڭ كوستيۋم-گالستۋكتەرىنە شەيىن ۇقساس. سويىپ قاپتاپ قويعانداي شەتىنەن ماڭعاز, ساۋساق ۇشىمەن امانداسىپ, ەرىندەرىن ارەڭ-ارەڭ جىبىرلاتىپ تىلدەسەدى. «وي, اللا-اي دەسەيشى, سىقيعان «سق» دەسە, سىقيعان «سق».
قاسىمدا وتىراتىن سۋرەتشى-رەتۋشەر جانۇزاق ابدىقۇلوۆ اعا مەن ءفوتوتىلشى سايلاۋ پەرنەباەۆ ءماز. بۇرىننان ءجۇزتانىس ەكەۋى دە:
– ءوستىپ ءوزىڭ سەكىلدى جاستاردى ءبىزدىڭ گازەتكە كوپتەپ الۋ كەرەك قوي, – دەيدى جارىسا. – ادەبيەت بولىمىندە ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ, ناسيحات بولىمىندە ەرجۇمان سمايىلوۆ قانا بار. قالعاندارى ءبىرىن-ءبىرى مەنسىنبەيتىن سىرەسكەن شالدار.
بۇدان قىرىق جىلعى العاشقى اسەردى ادەيى تاپتىشتەپ, بۇگە-شىگەسىنە دەيىن تەكتەن-تەك ەسكە ءتۇسىرىپ وتىرعانىم جوق. زامانىنا قاراي ادامى. ايتپەسە, بۇل قاعيدانى ورىندارىن اۋىستىرىپ, كەرىسىنشە ايتۋعا دا بولاتىن ءتارىزدى. مەيلى, قالاي دەسەك تە قاتاڭ جۇيەنىڭ قاتال ءتارتىبىنىڭ سالقىنى بەلگىلى ءبىر مولشەردە ادامداردىڭ مىنەز-قۇلقىنا, ءىس-ارەكەتىنە ىقپال ەتكەنى ءسوزسىز. ابىروي بولعاندا قىسىلتاياڭ شاقتا جىڭىشكە جولدان جۇرەگى جىلى, ءجۇزى جارقىن مىڭباي ىلەسوۆ سياقتى قالامداس ءارى ارىپتەس اعانىڭ ارقاسىندا امان-ەسەن وتكەنىمدى ەندى عانا سەزگەندەيمىن. اسا ءبىلىمدى, ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرى ودان دا جوعارى, پاراساتتى اعامەن ماڭىزدى دا جاۋاپتى جۇمىستاردا قاس-قاباعىمىزبەن ۇعىستىق. سەكرەتارياتقا تىكەلەي قاتىستى ونداعان جىگىتتىڭ بارىمەن بىردەي ءتىل تابىسا الماعانىمدى جاسىرا المايمىن. ماكەت سىزۋ كەزىندە, اپتالىق جوسپاردى تالقىلاۋ ساتىندە, لەزدەمە ۇستىندەگى قيعاش پىكىرلەردىڭ ءبىر قۋانىشتىسى – ءجۇز شايىسۋعا جەتكىزبەگەنى. قازىرگىدەي ازات ويدىڭ شىدەرى تاس-تالقان ەتىلىپ, دەموكراتيا مەن پىكىرتالاس الۋاندىعىنىڭ سۇلە ساۋلەسىنىڭ دە كورىنبەگەن كەزى. جاسىنا جەتپەي قارتايعانداردىڭ ويلارى تۇقىل, قيالدارى قاساڭ. سونىسىنا قاراماي ىشكى ەسەپتەرى شىتىرمان. وسىنداي قاعابەرىس بوگەتتەردەن كوبىنە مىڭباي اعانىڭ اقىلى الىپ شىعاتىن.
– «سابىر ءتۇبى – سارى التىن» دەگەندى اتالارىمىز بەكەرگە ايتپاعان. اسىقپاعايسىڭ. تىڭ يدەيانى, ماكەتتەگى جاڭالىقتاردى, ەڭ اقىرى بەزەندىرۋ ەلەمەنتتەرى سانالاتىن «ۆوزدۋحتار» مەن ءتۇرلى قالىڭدىقتاعى سىزىقتاردى كوبى ۇعا بەرمەيدى. سوندىقتان شىدا. كوزدەرىن بىرتە-بىرتە ۇيرەتۋ كەرەك, – دەيتىن مىڭباي اعا وڭاشا پىكىرلەسكەندە.
از ۋاقىتتىڭ ىشىندە مىڭباي اعانىڭ وزگە دە قىرلارىن انىق بايقادىم. سەكرەتارياتتىڭ, ياعني باس شتابتىڭ جۇمىسىن بەس ساۋساعىنداي جەتىك بىلەتىن ونىڭ شەبەر اۋدارماشى ەكەنىنە كوزىم جەتتى. ورتالىق كوميتەتتەن تىكەلەي كەلگەن ماڭىزدى قۇجاتتاردى, جاۋاپتى ادامداردىڭ ماقالالارىن, پارتيا پلەنۋمدارىنىڭ قاۋلى-قارارلارىن ورىس تىلىنەن قازاقشاعا اۋداراتىن ساناۋلى جۋرناليستەردىڭ ءبىرى ماكەڭ ەدى. وتە شاپشاڭ ءارى ساپالى اۋداراتىن وعان وقتا-تەكتە سول كەزدەگى اسا بەدەلدى اقپاراتتىق مەكەمە – قازتاگ قولقا سالىپ, كومەكتەسىپ جىبەرۋىن سۇرايتىن. قازىرگىدەي ەلەكتروندى پوشتا مەن كومپيۋتەر جوق. جۋرناليست اعايىنداردىڭ بار سۇيەنەرى قاراپايىم ماشىڭكە مەن تەلەتايپ. ءتىپتى, فاكس تا شىعارماشىلىق ورتاعا ەتەنە كىرمەگەن شاق. الماتىنىڭ باسقا ءبىر بۇرىشىندا ورنالاسقان ايگىلى قازتاگ-قا بارىپ, تاپسىرىلعان اۋدارمانى ءتاستۇيىن ورىندايتىن ماكەڭ تۇندەلەتىپ رەداكتسياداعى جاۋاپتى جۇمىسىن ودان ءارى جالعاستىرادى. وسى تۇستا رەتى كەلىپ تۇرعاندا ايتايىن. ماكەڭ زەينەت دەمالىسىنا شىققاننان سوڭ ءبىراز جىل قازتاگ-تا اۋدارماشى بولىپ قىزمەت ىستەدى.
قىم-قۋىت جۇمىستان مۇرنىنان شانشىلىپ جۇرسە دە سىلتاۋ ايتىپ سىرعاقتامايدى, بارلىق شارۋانى مەنىڭ موينىما ارتىپ قويدىڭدار دەپ كۇڭكىلدەمەيدى. كومەيىنە كەلگەن ويىن وڭتايلى تۇستا بۇگەجەكتەمەي, باستىق دەمەي, ۇلكەن دەمەي تۋرا بەتىنە ايتىپ سالادى. ارينە, بىرەۋلەر جاقتىرادى, قايسىبىرەۋلەر ۇناتپايدى. پورا-پورا تەرلەپ ءجۇرىپ ءبارىن دە اتقارىپ تاستايدى, ءبارىن دە تىندىرادى. ديكتوۆكادان قالت ەتكەندە شاحماتىن ويناپ, تەننيستىڭ شارىن ءۇيىرىپ, رەداكتسيا جىگىتتەرىنىڭ قۋانىشتارىن ءبولىسىپ, سۇيىكتى كاسىبىنە قۇشتارلانا كىرىسەدى-اي! كەشكى رەسمي ماتەريالداردى تۇگەندەپ, باسپاحاناداعى تەحنيكالىق رەداكتورلار احان كوپباەۆ پەن بولات جايساڭباەۆتارمەن حابارلاسىپ, كەزەكتى بەتتەردىڭ جاي-كۇيىمەن تانىسىپ تا ۇلگەرەدى. رەداكتوراتتىڭ مۇشەسى رەتىندە تۇنگى ۋاقىتتا «ۇيدەگى جاتىپاتار رەداكتورلىق» مىندەتىن اتقارادى.
سونىمەن قاتار مىڭباي اعا رەداكتسيادا وتكەن وندىرىستىك جينالىستاردىڭ حاتتامالارىن جۇرگىزىپ, تسك-عا جىبەرىلەتىن توقساندىق ءىس-جوسپاردىڭ ورىسشا نۇسقاسىن تاستاي ەتىپ ازىرلەيدى. مۇنىڭ سىرتىندا ايىنا ەكى رەت رەداكتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ تابەلىن تولتىرىپ, ەكى رەت قالاماقىنى جاساپ, ىرگەدەگى باسپاحانانىڭ ورتالىقتاندىرىلعان بۋحگالتەرياسىنا دەر كەزىندە وتكىزۋ دە جاۋاپتى حاتشىنىڭ موينىندا. بەساسپاپ ماكەڭ بارلىق جۇكتەلگەن مىندەتىن قاي ۋاقىتتا دا زور جاۋاپكەرشىلىكپەن, بيىك ابىرويمەن ورىندايتىن.
شەراعاڭنىڭ تاڭداۋى
ءوز ىسىنە ادال, ءپرينتسيپشىل, قارىمدى قالامگەر – ناعىز جۋرناليستيكا جامپوزىن توقسان ءبىرىنشى جىلدىڭ باسىندا رەداكتسيا ۇجىمى ءبىر اۋىزدان باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە سايلاۋى تەگىن ەمەس. اڭگىمە ورايىندا ايتا كەتەتىن شتريح. ەڭبەك دەمالىسىندا تاۋداعى شيپاجايدا تىنىعىپ جاتقان باس رەداكتورىمىز شەراعاڭ – شەرحان مۇرتازا جۇمىس كۇنىنىڭ كەشكى اپاق-ساپاعىندا داڭعاراداي كابينەتىنە ۇجىمدى تەگىس جيناپ الىپ:
– حالدەرىڭ قالاي؟ ءسوز قىسقا, – دەدى قاتقىل ۇنمەن. – وزدەرىڭىز جاقسى بىلەسىزدەر. مەنىڭ ورىنباسارىمنىڭ ءبىرى سابىرجان شۇكىر ۇلى جاڭادان اشىلعان «سۇحبات» اپتالىعىنا باستىق بولىپ اۋىسقان. ەندى سونىڭ ورنىنا زامرەداكتور سايلاۋىمىز كەرەك. تۋرا قازىر. ايتپەسە بولمايدى. اسىقپاي دەمالىپ كەلگەننەن سوڭ قويسام با دەپ ەدىم. تەلەفون ابدەن مەزى ەتتى. تاۋدا جاتقانىمدى دا ءبىلىپ الىپتى. «زامرەداكتورعا اناۋ لايىق, مىناۋ لايىق» دەپ وتىنگەندەر مەن بۇيرىق بەرگىسى كەلەتىندەر تىم كوبەيىپ كەتتى. ەشقايسىسىن ەلەگەنىم جوق. ءيا. شىنىمەن وسى وتىرعان سەندەردىڭ ورتالارىڭدا رەداكتوردىڭ ورىنباسارى بولاتىن ادام جوق پا؟
– نەگە, شەراعا؟ كوپ قوي.
– بار! بار!
– ءوزىمىزدىڭ ىشىمىزدە دە تولىپ جاتىر. بىرەۋىن قويساڭىزشى...
جينالعاندار شۋلاپ قويا بەرگەن. مۇندايدى كۇتپەگەن شەراعاڭنىڭ الگىندەگىگە قاراعاندا ءجۇزى جىلىۇشىراپ, قاباعى جازىلا تۇسكەندەي.
– وي, ءپالى! بەيمەزگىل كەشتەتىپ, سول ءۇشىن كەلىپ وتىرمىن عوي, – دەدى جادىراي ك ۇلىمسىرەپ. – كانە, كىمدى قوياسىڭدار. ايتىڭدار.
ەرتەرەكتەگىدەي ەمەس, دەموكراتياعا بوي ۇيرەتە باستاعان ۇجىمنىڭ ۇلكەنى بار, كىشىسى بار, جاي تىلشىدەن باستاپ, ماشينيستكالارعا دەيىن ءوز كانديداتۋرالارىن ۇسىنعان. قۇر انشەيىن اتى-جوندەرىن اتاپ قانا قويماي, ءوز وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالىپ, اشىق تالقىلاعان. مىنەكي, وسىنداي تالقىلاۋ-ساراپتاۋدىڭ قاتاڭ سۇزگىسىنەن وتكەن ءتورت-بەس جىگىتتىڭ اراسىنان وتە تالاپشىل, ادىلەتتى سۇيەتىن شەراعاڭنىڭ مىڭباي ىلەسكە توقتاۋى تەگىننەن دەيسىز بە.
– مىڭباي مىرزا بۇل ورىنعا ابدەن لايىق. ءبىلىمدى, وتە تاجىريبەلى. ورىسشا-قازاقشا بىردەي جازادى. ونىڭ ۇستىنە ءبىر ورنىندا ۇزاق وتىرىپ قالعان سەكىلدى. الدەقاشان زامرەداكتور بولۋى كەرەك ەدى مەن بىلسەم. سىزدەر دە قاتەلەسپەگەن سەكىلدىسىزدەر. وسى ۇسىنىستى قولداپ قول كوتەرۋلەرىڭدى سۇرايمىن...
بۇكىل ۇجىم ءبىر كىسىدەي داۋىس بەردى. بۇل باعا مىڭباي اعاعا بەرىلگەن بيىك قۇرمەتتىڭ, زور سەنىمنىڭ نىشانىن كورسەتسە كەرەك.
ءبىر كۇندە – ەكى توي
قىزىق. بىرەۋلەر تۋرالى اڭگىمە وربىتە قالعاندا اۋزىڭا ءسوز تۇسپەي, قالامىڭ دا كىبىرتىكتەپ, شوقىراقتاي بەرەتىنى بار. نەگە؟ جۇرەگىڭ قالامايدى دەمەك. كوبىك لەپەستى كوپىرتىپ, كولگىرسي المايسىڭ-اۋ. وكىنىشتىسى, وندايلار دا ارا-تۇرا ۇشىراسادى. امالىن تاۋىپ كورىنىپ, جاقسىاتانىپ جاتاتىنداردى ءوز ورتامىزدان دا تابامىز. مەيلى, جۇرە بەرسىن. جۇرەك, شىركىن, سەزىپ تۇر عوي. ال مىڭباي اعا حاقىندا قالام تەربەگەندە باۋىرى جازىلعان سايگ ۇلىكتەي ويىمدى تىزگىندەي السامشى. ءوزىم بىلەتىن جاعداياتتاردىڭ ءبارىن دە قامتىعىم كەلگەن. اسىل اعانىڭ ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىن ءۇزىپ-ج ۇلىپ بولسىن وزگەلەرگە جەتكىزۋگە ۇمتىلعانىم انىق. كوپكە ءماشھۇر بەلگىلى جايتتاردى شيىرلاپ قايتالاماي, دارا قولتاڭباسىن, جازۋ ءستيلىن تاپتىشتەمەي, كەرىسىنشە پەندەشىلىك ادامي قاسيەتتەرىن جارقىراتىپ كورسەتەتىن ەپيزودتى جاڭعىرتقاندى ءجون كوردىم.
الىپ ادام, باتىر ادام اڭعال كەلەدى دەمەكشى, بىردە مىڭباي اعامىزدىڭ ءوز اۋزىنان ەستىگەن وسىناۋ وقيعا ەرىكسىز ەسكە تۇسكەن. امالسىزدان ەزۋ تارتقىزىپ, مىرسىلداتقان. اڭقاۋ اعامىزدىڭ ءبىر كۇندە ەكى تويعا بارىپ, ەكى مارتە شابىلعانى جايىنداعى قىزىقتى كورىنىستى جانارىڭىزعا ەلەستەتىڭىزشى.
ادەتتەگى سەنبى. ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىنا شەيىن «جالىن» جۋرنالىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ەكى-ءۇش ورىس جازۋشىسىنىڭ اڭگىمەلەرىن ءتارجىمالاپ, بالكونعا قيسايا سالعان ماكەڭ كۇن شىقپاي ويانىپ كەتەدى. الماتىنىڭ اپتاپتى جازىندا ۇنەمى بالكوندا ۇيىقتايتىن ول تاۋدان لەكىگەن تاڭعى سامالدا راقاتتانىپ, اجەپتاۋىر سەرگىپ قالادى. «قوي ءبۇيتىپ ەزىلىپ جاتا بەرگەنشە, ساياجايعا بارىپ كەلەيىن. كۇنۇزاق نە ىستەيمىن. كەشكى تويعا ۇلگەرەمىز…» تەزدەتىپ جۋىنىپ-شايىنىپ, كلارا جەڭگەيدى مازالاماي تىلدەي زاپيسكا جازادى دا, ەرتەلەتىپ ساياجايىنا تارتىپ كەتەدى.
رەتى كەلىپ تۇرعاندا ماكەڭنىڭ اتىنا ايتار ونەگەلى اڭگىمەنىڭ ءبىرى و كىسىنىڭ ەڭبەكقورلىعى. ومىرباقي قالادا تۇرىپ, قالام ۇستاپ جۇرگەن اقساۋساقتاردىڭ ساناتىنا جاتپايدى. جەر تىرمالاپ, جەر ەمىپ وسكەن ناعىز وڭتۇستىكتىڭ سۇيەلالاقان سۇيكىمدى شارۋاسىنداي. كوگىلدىر كوكتەم شىعىسىمەن سارىالا كۇزگە دەيىن ءبىر تىنبايدى-اۋ. ۇلان جاز ونى ساياجايدان تاباسىز. قالامنان بوساي قالعان مەزەتىن تەككە جىبەرمەي باۋ-باقشاسىن باپتاپ جۇرگەنى. الا شاپانىن بەلىنەن بۋىپ الىپ, كۇنى بويى جەر شۇقىپ, جەمىس اعاشتارىن سۋارىپ, ەرتەلى-كەش بەلىن ءبىر جازبايدى. سوندىقتان دا بولار, ەگەمەندىكتەردىڭ اراسىنان ەڭ العاشقىلاردىڭ قاتارىندا مىڭباي اعانىڭ باۋ-باقشاسى جايناپ, ورىگى مەن الماسى, ءجۇزىمى مەن الشاسى ماۋەلەپ جەمىسىن بەردى. ءۇش قاباتتى داڭعاراداي كىرپىش ءۇي بوي كوتەردى. ءبىرىن ايتىپ بىرىنە كەتەمىز. قاسيەتتى وتىرار توپىراعىندا تۋىپ-وسكەن ۇلاعاتتى اعامىزدىڭ قاي ءىسى دە, قاي ەڭبەگى دە ەلەڭ ەتكىزەرلىك.
…سودان ماكەڭنىڭ ءتىل-حاتىن وقىپ, ءتاستۇيىن ازىرلەنىپ وتىرعان كلارا جەڭگەمدى كەشكى التىدا اپىل-عۇپىل تاكسيگە مىنگىزىپ, ۆدنح-نىڭ ىشىندەگى «دوستىق» مەيرامحاناسىنا قولتىقتاپ كىرەدى. داڭعۇر-دۇڭعىر مۋزىكا. توي الدەقاشان باستالىپ كەتكەنگە ۇقسايدى. مايلى قاسىقتاي لىپىپ تۇرعان اسابا جىگىت قۇراق ۇشىپ قارسى الادى. كەشىگىڭكىرەپ قالعاندارىنا ىڭعايسىزدانعان مىڭباي اعا كەشىرىم ءوتىنىپ, اساباعا قولىنداعى ءبىر قۇشاق گۇلدى ۇسىنا سالادى. «جاستاردىڭ الدىنداعى ۆازاعا ءوزىڭ اپارىپ جايعاستىراسىڭ عوي…»
– و جاعىنان قام جەمەڭىز. قاتىرامىز, – دەيدى الگى الەكەدەي جالانىپ. – كانە, شترافنويدى تارتىپ جىبەرىڭىز الدىمەن. باقانداي جارتى ساعات كەشىگىپ كەلدىڭىزدەر. سوسىن سويلەيسىز…
ىلە-شالا مىڭباي اعاعا ءسوز بەرىلەدى. اش وزەگىنە ءتۇسىپ كەتكەن «شترافنويدىڭ» بۋىمەن كوسىلىپ سويلەگەن ول جاس جۇبايلارعا تىلەكتەرىن جاۋدىرىپ:
– مىنا ازعانتاي سىيىمىزدى كوپتەي كورىڭىزدەر, – دەپ كوستيۋمىنىڭ ىشكى قالتاسىنان سەمىزدەۋ كونۆەرتتى الىپ اساباعا ۇستاتادى. – توردەگى جاستارعا ءوزىڭ تاپسىرارسىڭ.
دۋ قول شاپالاقتاپ, مۋزىكانتتار دابىرلاتىپ تۋشتى ۇرىپ-ۇرىپ جىبەرەدى. ەكى-ءۇش رۇمكەنى ءوز ورنىنا قوندىرعان ارقا-جارقا ماكەڭنىڭ قۇلاعىنا كلارا جەڭەشەم ءبىرتۇرلى كۇدىكتەنە سىبىرلايدى:
– بايقادىڭ با, ۇيلەنىپ جاتقان جىگىتتىڭ اتى دا سەرىك ەكەن. بىراق ءبىزدىڭ قۇدا بالا سەرىككە ۇقسامايتىن سەكىلدى.
ەكى كوزى شاراسىنان شىققان مىڭباي اعا توردەگى جاس جۇبايلارعا اڭتارىلا قاراعىشتاي بەرەدى. سوندا بارىپ جاڭىلىسقانىن سەزەدى.
– تويلارى وسى «دوستىقتا» ەمەس پە ەدى. شاقىرۋ بيلەتىنە قاراشى…
– شاقىرۋ قاعازى جازۋ ۇستەلىڭدە جاتىر ەدى عوي. الماعانسىڭ با؟ مەنىڭشە, وندا دوستىق داڭعىلىنداعى مەيرامحانا دەپ جازىلعان ءتارىزدى.
– مۇمكىن. ءبا-س-ە, قۇدا-قۇداعيلار دا كورىنبەيدى. وڭكەي ءبىز تانىمايتىندار… ءجۇر, اساباعا اقىرىن عانا ايتىپ, تەزدەتىپ شىعىپ كەتەيىك ەشكىمگە بىلدىرمەي…
ءسويتىپ, اڭعال اعامىز جول-جونەكەي گۇل بازارىنان تاعى دا ءبىر قۇشاق گ ۇلىن, سىي-سياپاتىن الىپ دوستىق داڭعىلى بويىنداعى مەيرامحانادا ءوتىپ جاتقان ەكىنشى تويعا قاتىسىپتى.
كوڭىلدىڭ تورىندە
ەستەلىك ەكى رەت جازىلمايدى. سوندىقتان دا كوڭىلدەگى كورىكتى ويلار شاشىراماي تۇرعاندا مىڭباي اعانىڭ ادامي بەينەسىن اجارلاندىرىپ, پەندەشىلىك تۇلعاسىن تولىقتىرار ەلەۋسىزدەۋ شتريحتاردىڭ ءبىر-ەكەۋىن ءتۇيىپ جەتكىزگىم كەلەدى.
ەلگەزەك اعانىڭ ومىرگە دەگەن قۇشتارلىعى, ماڭايىنداعى ادامدارعا دەگەن ىقىلاسى مەن نازارى بولەكشە-ءتىن. ۋاقىت ۇدەرىسىنە ىلەسە بىلگەن اعانىڭ ىنىگە ىزەتى, ۇلكەنگە قۇرمەتى ايرىقشا بايقالاتىن. ءجۇرىس-تۇرىسى, ءسوز ساپتاۋى, ەڭ اقىرى كىشىگىرىم كورىنەر ۇساق-تۇيەك ءىس-ارەكەتىنىڭ وزىنەن ءتالىم-تاربيە الىپپەسىن وقىعاندايمىز. ونەگە ورنەكتەرىنىڭ قاراپايىم ادەپتەن قۇرالىپ جاتاتىنىنا كوبىنە ءمان بەرمەيمىز-اۋ. ماكەڭ بۇكىل ۇجىمنىڭ قۇرمەتتىسى بولا ءبىلدى. رەداكتسيا ومىرىندە بولىپ جاتاتىن دۋماندى كەشتەر مەن توي-تومالاقتىڭ ۇيىتقىسى دا ەدى. ءان سالىپ, بي بيلەگەندە ونەرپازداردىڭ كوشىن باستايتىن. قازاق وپەرالارىنان اريالاردى, حالىق اندەرىن شەبەر دە ناشىنە كەلتىرىپ ورىندايتىن. كلارا جەڭگەي ەكەۋى قوسىلىپ سىزىلتا ءان سالعاندا كەيىنگى تولقىن – جاستار جاعى ءتانتى بولاتىنبىز.
نە نارسەگە دە سەرگەك قارايتىن ماكەڭ سوناۋ ءبىر جىلدارى داعدارىستى, تاپشىلىق كەزىندە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىمىز ەركىن قىدىردى جانىنا ەرتىپ الىپ شىمكەنتتەگى ايگىلى «ۆوسحودتان» ءوز باعاسىنا ونداعان كوستيۋم الىپ كەلگەنى دە ەستە. ءسويتىپ, ماكەڭنىڭ ارقاسىندا رەداكتسيانىڭ بۇكىل جىگىتى ەكى-ءۇش كوستيۋمنەن كيىپ, ءبىر جاساپ قالعان. رەسپۋبليكالىق تەلەديداردىڭ تىكەلەي ۇيىمداستىرۋىمەن وتكىزىلگەن دارىندىلار مەن بىلىمدىلەر سايىسىندا دا ۇزدىكتەر ساپىنان تابىلعان – ءوزىمىزدىڭ ماكەڭ.
ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا دوڭگەلەنتە شوقشا ساقال قويىپ, يماندىلىق جولىنا بەت بۇرعان مىڭباي اعانىڭ ەلورداداعى ەكىنشى ءۇيى «ەگەمەنگە» باس سۇعۋى – ءبىز ءۇشىن ۇلكەن قۋانىش. ءالى دە وسى اسەر ۇستىندەمىز.
ەندىگى جەردە جاقسى اعا حاقىندا تەك ەستەلىك ايتارمىز. كوڭىل تورىندەگى ونىڭ اسىل بەينەسىن زامانداستارى قارىمدى قالامگەر, ارىپتەستەرى ەلگەزەك اعا, ۇرپاقتارى ۇلاعاتتى اكە-اتا رەتىندە ەسكە تۇسىرەرى انىق. بۇعان دا شۇكىرشىلىك. بۇل پانيدە قانشاما ادامدار ەلەۋسىز, ەسكەرۋسىز ۇمىت بولىپ جاتىر دەسەيشى. تاۋبە!..
جانات ەلشىبەك,
حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
