سۇحبات • 25 ماۋسىم، 2020

نۇرجان جالاۋقىزى: ءار كۇنىم كامەرا الدىنداعى قاربالاسقا ۇقسايدى

336 رەت كورسەتىلدى

وتاندىق مەدياكەڭىستىكتە ەسىمى ەرەك اتالاتىن نۇرجان جالاۋقىزى بىرقاتار ىرگەلى ۇجىمدى باسقارا ءجۇرىپ، قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ دامۋىنا قوماقتى ۇلەس قوسىپ كەلەدى. الماتى دەيتىن اياۋلى شاھاردىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىن، بارى مەن جوعىن تارازىلايتىن «الماتى» تەلەارناسىنا باسشىلىققا كەلگەلى بەرى دە كوزىقاراقتى كورەرمەننىڭ كوزايىمىنا اينالعان تىڭ جوبالاردى جۇزەگە اسىرىپ ءجۇر. جۋرناليستەر قاۋىمىنىڭ ءتول مەرەكەسى قارساڭىندا تاجىريبەلى مەديامەنەدجەرمەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.

– الماتى ازاتتىعىمىزدىڭ التىن ارقاۋى، تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ءتول بەسىگى دەپ جاتامىز. ونەر مەن مادەنيەتتىڭ، رۋ­حانياتتىڭ قاستەرلى وشاعىنا با­­لانعان الىپ شاھاردىڭ تىنىس-تىر­شىلىگى بۇكىل ەل تۇرعىندارىنىڭ كوڭىل كۇيىنە تىكەلەي اسەر ەتەدى. وسىنداي ءىرى قالانىڭ تەلەارناسىنا دا ۇلكەن مىندەت جۇكتەلەتىنى بەلگىلى.

– البەتتە، سولاي. «الماتى» تەلە­ار­ناسىنا باسشىلىق قىزمەتكە كەلگەنىمە ءبىر جىلعا جۋىقتاپ قالىپتى. ءوزىڭىز ايتىپ وتكەندەي، الماتى – ۇلت رۋحانياتىنىڭ التىن دىڭگەگى، بۇرىنعى استانامىز، قا­زىرگى ەل ەكونوميكاسىنىڭ كۇرەتامىرى، قارجى مەن ىسكەرلىك ورتالىعى. ابىز الاتاۋدىڭ باۋرايىندا ورنالاسقان مەگا­پوليستىڭ ءار كوشەسىندە شەجىرە تۇنىپ تۇر. ۇلىلارىمىزدىڭ تابانىنىڭ ءىزى قالعان، تاريحى تىم تەرەڭدە جاتقان، اتىنان اڭىز ەرگەن اياۋلى قالا. جاڭاشىل قالا، جاڭالىققا قۇمار قالا، جاسامپاز قالا. ەلىمىزدىڭ كورىكتى جەرلەرىن تا­­ماشالاۋعا كەلەتىن تۋريستەر ءۇشىن وتا­­­نىمىزدىڭ اۋە قاقپاسى. اركىمنىڭ جۇ­رەگىندە ءوز الماتىسى بار. تالايلاردى باقىت قۇشاعىندا تەربەتكەن مۇنداي عا­جايىپ قالادا ءومىر ءسۇرىپ، ەڭبەك ەتۋدىڭ ءوزى – ءبىر عانيبەت. شىعارماشىلىق ءومىر جولىمدا ماعان وسىنداي مۇمكىندىك بەرگەن قالا باسشىلىعىنا ريزامىن ءارى جاۋاپ­كەرشىلىكتىڭ جۇگى اۋىر ەكەندىگىن دە باسا ايتقىم كەلەدى.

وتكەن جىلى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قالامىزعا ارنايى كەلىپ الماتىنى دامىتۋعا ار­نال­عان كەڭەس وتكىزدى. شاھاردىڭ الەۋ­مەت­تىك-ەكونوميكالىق الەۋەتىن ارت­تىرۋعا باعىتتالعان باسقوسۋدا كوپتەگەن ماڭىزدى ماسەلە سارالاندى. قالانىڭ تاريحى، وتكەنى مەن بۇگىنى تۇتاس قامتىلىپ، جاڭا قادامدار جاسالدى. مىنە، سول جۇمىستار قالاي اتقارىلىپ جاتىر، بىلىكتى باسشى باقىتجان ءابدىر ۇلى باستاعان قالا بيلىگى بۇل باعىتتا قان­داي تىڭ بەتبۇرىستارعا باردى؟ وسىنىڭ ءبارىن مارتەبەلى كو­رەر­مەنگە قاز-قالپىندا ۇسىناتىن ءبىزدىڭ تەلەارنا. ەكونوميكا، تۋريزم، ونەر، ما­دەنيەت، ادەبيەت، ءبىلىم-عىلىم، ەكولوگيا، سپورت سەكىلدى ەل وركەندەۋىنە سەرپىن بەرەتىن نەگىزگى سالالاردىڭ بەت-بەينەسىن بوياماسىز بەدەرلەۋگە كۇش سالامىز. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، «الماتى» تەلەارناسى – الماتى قالاسىنىڭ ايناسى. بۇكىل ارماندار توعىسقان اردا قالادا بولعان كەز كەلگەن وقيعا ءوزىڭىز ايتقانداي، تۇتاس ەل تۇرعىندارىنىڭ كوڭىل كۇيىنە اسەر ەتەدى. وسى جاعىنان كەلەتىن بولساق، بىزگە قويىلاتىن تالاپ تا سالماقتى. سوندىقتان الماتىدا ايتىلاتىن ءسوزدىڭ ۇتىمدى ايتىلۋىنا، ەلدى ىنتىماق پەن بىرلىككە ۇيىستىرا بىلۋىنە باسا ءمان بەرەمىز. الەمدە جانە ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە بولىپ جاتقان ەلەۋلى وقيعالاردى دا نازاردان تىس قالدىرماۋعا تىرىسامىز. ءبىزدىڭ جوبالارىمىز وتانىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە تارالادى.

– ياعني، اتى ايماقتىق ارنا بول­عانى­مەن، ارقالاعان جۇگى، اۋقىمى كەڭ دەيسىز عوي.

– ايماقتىق دەپ بەلگىلى ءبىر قالادا ورنالاسقاندىقتان ايتىلاتىن شىعار. دەگەنمەن، مەن بۇل ۇجىمدى ۇلتتىق دەڭ­گەيدەگى مەملەكەتتىك ارنا دەپ اتاعان بولار ەدىم. ويتكەنى ءبىزدىڭ تەلەارنا – مەنشىكتىك قۇرىلىم تۇرعىسىنان قارايتىن بولساق، اكتسيونەرلىك قوعام. ال قارجى كوزدەرى تۇرعىسىنان الماتى اكىمدىگىنىڭ تىكە­لەي اقپارات قۇرالى جانە 100 پا­يىز مەملەكەتتىك تاپسىرىستى ورىن­داۋ با­عىتىندا قۇرىلعان تەلەارنا. نەگىزگى قۇ­­رىل­تايشىمىز الماتى اكىمدىگىنە قا­­راس­تى قوعامدىق دامۋ باسقارماسى. بۇقارالىق اقپارات قۇرالى بولعاننان كەيىن تەك مەملەكەتتىڭ بيۋدجەتىنە عانا قاراپ وتىرمايمىز. سول العان قارجىعا ساپالى ءونىم ءوندىرۋ ارقىلى نارىقتا باسقا دا تەلەارنالارمەن قاتارلاسا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەننەن كەيىن جارناماعا ارقا سۇيەيمىز. ساپالى ونىمدەر وندىرىلەتىن بولسا عانا جارناما بەرۋشىلەر وزدەرىنىڭ ونىمدەرىن ەفيرىمىزگە ورنالاستىرۋعا نيەت بىلدىرەدى. سوندىقتان ەكىنشى ءبىر تابىس كوزىمىز – جارناما. الايدا بۇل با­عىتتى نەگىزگى نىسانعا الىپ، جارناما قۋا بەرۋ دە دۇرىس ەمەس. ويتكەنى ءبىزدىڭ باس­تى تورەشىمىز كورەرمەن. سول كورەرمەن قاۋىمنىڭ ىقىلاسىنا لايىق بولۋ ءۇشىن قىزمەت ەتەمىز. تەلەارنادا تەحنيكالىق اۋقىم ۇلكەن ءرول اتقارادى. وسىدان جيىرما ءبىر جىل بۇرىن شى­مىلدىعىن تۇرگەن ءبىزدىڭ ارنامىزدىڭ تەحنيكالىق الەۋەتى الماتى قالاسىنىڭ اۋديتورياسىنا لايىقتالعانىمەن، 2010 جىلى ىسكە قوسىلعان «وتاۋ» سپۋتنيكتىك جەلىسىنە ەنگەن بولاتىن. سول ارقىلى باسقا وڭىرلەرگە دە تاراي باستادى. ايماقتارداعى كا­بەلدىك جۇيەلەرمەن تىكەلەي بايلانىس ورناتىپ، كەلىسىمشارت ارقىلى تاراتىلامىز. بىلتىرعا دەيىن سوڭعى ءۇش جىلدا ءبىرىنشى مۋلتيپلەكستەگى 15 مىندەتتى تۇردە تارايتىن تەلەارنالاردىڭ تىزىمىندە بولعان ەكەنبىز. سول ارقىلى تەك ميلليوندار توعىسقان مەگاپوليس تۇرعىندارى عانا ەمەس، تۇتاس ەل كورەرمەندەرى ءبىزدىڭ ارنا ارقىلى قوعام تىنىسىن تانيتىن. وكىنىشكە قاراي، وتكەن جىلدىڭ 1 ماۋسىمىنان باستاپ بۇل تىزىمنەن شىعىپ قالدىق. وسىعان بايلانىستى تەحنيكالىق تارالۋدا ازداعان شەكتەۋلەر دە جوق ەمەس. ءىرى مەگاپوليستىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن تانىتاتىن ەلەكتروندى باق-تىڭ ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعىنداعى كورەرمەندەرگە قول­جەتىمدى بولۋىنا ءمان بەرىلسە دەگەن تىلەك كوڭىلىمىزدى مەڭدەيدى. الداعى ۋاقىتتا، بۇل ماسەلە نازاردان تىس قالمايدى دەپ ۇمىتتەنەمىز. ەڭ باستىسى، تەلەۆيزيانىڭ تابيعاتىن تەرەڭ تۇيسىنەتىن كاسىبي مامانداردان قۇرالعان شىعارماشىلىق ۇجىمىمىز بار. بيىل ءوزىنىڭ 21-ءشى تەلە­ۆيزيالىق ماۋسىمىن اشقان ارنامىز تەلەەفيردە تاۋلىگىنە جالپى العاندا 22 سا­عات بويى حابار تاراتىپ وتىر.

– ارنانىڭ باسىم باعىتتارىنا، ەڭ باستى جوبالارىنا جەكەلەي توقتا­لىپ وتسەڭىز.

– كورەرمەنگە تاعىلىمى مول، تانىم­دىق دۇنيەلەردى تارتۋ ەتەتىن تاڭعى حاباردان باستاپ، ءار باعدارلامانىڭ ساپالى شىعۋىنا ايرىقشا ءمان بەرەمىز. بىلتىر شىلدە ايىنان باستاپ اپتاسىنا ەكى مارتە كورەرمەنگە تىكەلەي ەفيردە جول تارتاتىن «اKIMAT LIVE» باعدارلاماسى جارىققا شىقتى. الىپ شاھاردىڭ 8 اۋدا­نىندا نە ىستەلىپ جاتىر؟ اكىمدىكتىڭ قۇرامىنا كىرەتىن باسقارمالار حالىقتىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋ ءۇشىن، قالانىڭ تىرشىلىگىن جانداندىرۋ ءۇشىن قانداي قا­دامدارعا باردى؟ قالا اكىمىنىڭ تاپسىرماسى جۇيەلى جۇزەگە اسىپ جاتىر ما؟ تۇرعىنداردى مازالاعان قانداي پروب­لەمالار بار؟ مىنە، وسى سا­ۋال­داردىڭ جاۋابىن ايقىندايتىن جوبا از ۋاقىت ىشىندە كوپشىلىكتىڭ ىقىلاسىنا بولەنىپ ۇلگەردى. باعدارلاماعا كەلىپ تۇسەتىن قوڭىراۋلار ارقىلى كەرى بايلانىستى باعامداپ وتىرامىز. ماسەلەن، كەيدە الماتىنىڭ پروبلەماسىن تالقىعا سالىپ جاتقان كەزدە باسقا دا وڭىرلەردەن ازاماتتار حابارلاسىپ، ءوزىن مازالاعان ساۋالدارىن ورتاعا سالادى. ءبىز ولارعا دا دۇرىس باعىت-باعدار بەرۋگە تىرىسا­مىز. اسىرەسە الەم جۇرتشىلىعىن ابىگەرگە سال­­­­عان ىندەتكە بايلانىستى جاريالانعان توتەنشە جاعداي كەزىندە الەۋمەتتىك تو­لەمدەردى قالاي الامىز، قايدا بارامىز دەگەن سەكىلدى كوپتەگەن سۇراققا جاۋاپ بەردىك. ەفير تىزگىنشىلەرىن دە سول باعىت­تا دايارلاپ، ستۋديا قوناعىنان كو­رەر­مەن­­نىڭ جانايقايىنا ناقتى جاۋاپ الۋعا قام­شىلايمىز.

قوعامدىق-الەۋمەتتىك تاقىرىپتاردى وزەك ەتكەن «شەشىمى بار» – «ەست رەشەنيە» باعدارلامالارى تىرشىلىك جولىندا كۇرمەۋى كوپ كۇردەلى جايتتارعا تاپ بولعان سان تاراۋ تاعدىر يەلەرىن جىگەرلەندىرىپ، ولارعا جول كورسەتەتىن جوبا. ماسەلەن، جۇمىسقا قالاي ورنالاسۋعا بولادى نەمەسە قوسىمشا كاسىپتى قالاي يگەرۋگە بولادى دەگەن ساۋالدارعا وسى جوبا ارقىلى كورەرمەندەرىمىز ناقتى كەيىپكەرلەردىڭ ومىرلىك تاجىريبەلەرى ارقىلى جاۋاپ الدى. «باقىتتى وتباسى» ورتالىعىنىڭ ماماندارى الەۋمەتتىك قيىندىققا تاپ بولعان وتباسىلارعا قامقورلىق قولىن سوزدى. قولى اشىق كاسىپكەرلەرىمىز ءبىر جىلدىڭ ىشىندە وسى جوبا ارقىلى عانا 4 وتباسىنا 4 تۇرعىن ءۇيدىڭ كىلتىن تابىس ەتتى. «شىنايى اقبەرەنمەن» جانە «چەستنو س سەرگەەم پونامارەۆىم» دەپ اتالاتىن جاڭا باعدارلامالاردا قالاعا قاتىسى بار بەلگىلى تۇلعالاردى سويلەتىپ، سۇبەلى سۇحبات جۇرگىزەمىز. ء«ومىر ءيىرىمى» جوباسىندا ادامگەرشىلىك اسىل قاسيەتتەردى، ادامي قۇندىلىقتاردى دارىپتەيمىز. الماتىنىڭ تاريحىنان سىر شەرتەتىن ارنايى جوبامىزدا قالانىڭ وتكەنى، تۇلعالارى تۋرالى تىڭ دەرەكتەر تاۋىپ، كورەرمەنگە ۇسىنامىز. جاڭالىقتار قىزمەتىنىڭ جۇمىسىن جاڭاشا سيپاتتا ۇيلەستىرۋگە كۇش سالدىق. اسەم شاھارىمىزدىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق باع­دار­لاماسى قابىلدانعانى بەلگىلى. سان­دىق تەحنولوگيالار سالتانات قۇرعان الما­تىنىڭ اقىلدى قالا رەتىندەگى دامۋ جوس­پارىن ۇدايى تۇرعىندار نازارىنا سالىپ وتىرامىز.

باقىتجان ءابدىر ۇلى شاھار تىزگىنىن ۇستاعان العاشقى كۇننەن باستاپ «شەت­سىز قالا» قاعيداتىن ۇستانىپ «جاڭا ال­ماتى» كونتسەپتسياسىن ۇسىندى، الداعى دا­مۋى­مىزدى ايقىنداپ كورسەتتى. كۇن سايىن اۋماعى ارتىپ كەلە جاتقان مەگاپوليس تۇرعىندارىنىڭ جايلى ءومىر ءسۇرۋى – باستى نازاردا. ياعني ورتالىقتان شەتكەرى ورنالاسقان اۋدانداردىڭ تۇر­عىندارى ءۇشىن بارلىق يگىلىكتەر جاسالۋى قاجەت، ولارعا قولايلى ءومىر سۇرۋگە جاعداي جاساۋىمىز كەرەك. «شەتسىز قالا» تۇجىرىمىنىڭ نەگىزگى ماقساتى وسى. «ناۋرىزباي»، «الاتاۋ» سەكىلدى جاڭا اۋدان­داردىڭ جاي-كۇيى، تاس قاراڭعى كو­شەلەردىڭ جارىقتاندىرىلۋى، قالانىڭ قوس اۋدانىنان وقۋشىلار سارايىن سالۋ باستاماسى، سول سەكىلدى تاعى باسقا اۋقىم­دى جۇمىستاردىڭ ءبارى دە سوزدەن گورى ءىستىڭ كەڭگە قانات جايعانىن كورسەتىپ وتىر. قالا اۋماعىنا ميلليون اعاش ەگۋ، ەكولوگيانى جاقسارتۋعا جاسالعان ەلەۋلى قادام. تۇرعىندارعا وسى جۇمىستاردى ناسيحاتتاپ قانا قويماي، مۇنىڭ ماڭىزدى قادام ەكەنىن، ءبارىمىز اتسالىسا وتىرىپ اتقاراتىن شارۋا ەكەنىن ۇعىندىرۋعا تىرىسامىز. بۇل جۇمىستاردىڭ بارىندە دە ەڭ الدىمەن بيلىك پەن حالىق اراسىنداعى التىن كوپىر ورناتۋ ۇستانىمىن نەگىزگە الىپ كەلەمىز.

– تەلەۆيزيا تۇتاس ۇلتتى تاربيە­لەيتىن قۋاتتى قۇرال دەيتىن بولساق، سىز­دەردىڭ شىعارماشىلىق توپ بۇل تۇر­عىدا ناقتى قانداي جۇمىستار اتقا­رىپ وتىر؟

– ەڭ الدىمەن مىنا نارسەنى سارالاپ العانىمىز ءجون. ءدال قازىرگى كەزدە تەلەۆيزيا قانداي قۇرال؟ بۇرىنعىداي ۇگىت-ناسيحات قۇرالى ما جوق الدە قوعامدىق ساناعا اسەر ەتەتىن، تاربيە تەتىگى مە؟ بۇل نەگىزگى ەكى فۋنكتسيا دا جوعالىپ كەتكەن جوق دەپ ايتقان بولار ەدىم. ءبىر-بىرىمەن ەگىز ورىلەتىن وسىناۋ قوس جۇيە كەز كەلگەن باق-تىڭ بىردەن-ءبىر نەگىزگى باعىتى بولىپ قالا بەرمەك. قازىرگى كەزدە تەلەارنا – اركىمنىڭ ويىن تۇزەيتىن، بويىن تۇزەيتىن، سوعان اسەر ەتىپ جول سىلتەيتىن اقپاراتتىق دەرەكتەردىڭ ناقتى ءارى شىنايى كوزى دەسەك ارتىق بولماس. باسەكەلەستىك نارىعى سالتانات قۇرعان مەزەتتە، ءاپ-ساتتە حابار تاراتاتىن ءتۇرلى عالامتور جەلىلەرى پايدا بولدى. الەۋمەتتىك جەلىنىڭ الەۋەتىن ءتيىمدى پايدالاناتىن، ميلليونداعان اۋدي­تو­ريا­سى بار بلوگەرلەر دە كوبەيدى. وسى رەت­­تە ولاردىڭ ءبارى اقپاراتتى شىنايى دەرەككوزدەردەن الىپ وتىر ما، جوق الدە جەكە تۇلعالاردىڭ پايىمىنان تۋىنداعان پىكىرلەرمەن شەكتەلىپ قالىپ جاتىر ما دەگەن ساۋال تۋىندايدى. بىرەۋى دۇرىس ايتادى، بىرەۋى بۇرىس ايتادى. مىنە، وسىعان نازار اۋدارۋىمىز كەرەك. سەبەبى قيسىنعا كەلمەيتىن، ءبىر عانا بولىمسىز اقپارات بۇكىل قوعامدى اداستىرۋى مۇمكىن.

ال باق-تىڭ جۇمىستاعى ەڭ نەگىزگى ۇس­تانىمى – جۇرتشىلىققا تەك شىنايى اقپارات جەتكىزۋ. كوز كورىپ، كوڭىل سەن­بەگەن نارسەنى ايتا سالۋ، جازا سالۋ – جۋرنا­ليستيكانىڭ تابيعاتىنا جات نارسە. سوڭعى كەزدە فەيك-جاڭالىقتار، ەلدىڭ نازارىن وزىنە اۋدارعىسى كەلەتىن مىسالدار دا كوبەيە تۇسۋدە. مۇندايدان اۋلاق بولۋ كورەرمەننىڭ بىزگە دەگەن سەنىمىن ارتتى­رادى. ەكىنشىدەن، ءاربىر تەلەارنانىڭ باعدارلامالىق ساياساتى بولادى. ءبىزدىڭ تەلەارنامىز جوعارىدا ايتقانىمداي، الىپ شاھاردىڭ بار مەن جوعىن باعامداپ، اتقارىلىپ جاتقان اۋقىمدى جۇمىستى حالىققا جۇيەلەپ ءتۇسىندىرىپ بەرۋ بولماق.

ساۋالىڭىزعا ناقتىراق ويىسار بولسام، راسىمەن دە كوكجاشىكتىڭ ۇرپاق تار­بيەسىنە اسەر ەتەتىن قۋاتى زور. الماتى – حالقىمىزدىڭ ۇلى پەرزەنتتەرى مۇح­تار اۋەزوۆ، قانىش ساتباەۆ، احمەت جۇ­بانوۆ سەكىلدى دارا تۇلعالاردىڭ ءىزى قالعان قاسيەتتى قالا. ۇرپاقتى ۇلاعاتقا شاقىراتىن بەرىك تۇتقا ادەبيەت دەيتىن بولساق، ءىنجۋ-مارجان مۇرالاردى، عاجايىپ شىعارمالاردى كورەرمەننىڭ كوڭىل بيىگى­نە كوتەرۋدى ماقسات تۇتامىز. قالا اكىمى­نىڭ تاپسىرماسىمەن ۇلت رۋحانياتى­نىڭ قاسيەتتى قاراشاڭىراعى – قازاقستان جازۋ­شىلار وداعىنىڭ 85 جىلدىق مە­­رەيلى بەلەسىنە ارناپ قابىرعالى قا­لام­­گەر­لەرىمىزدىڭ ومىرباياندىق بەينە­­انتا­لوگياسىن ازىرلەدىك. بۇل – بولا­شاق ۇرپاققا ازىق بولاتىن ومىر­شەڭ جوبا. اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 175 جىل­دىعىنا، ءال-فارابي بابامىزدىڭ 1150 جىلدىعىنا بايلانىستى بىرنەشە جوبا دايىندادىق. التىن وردانىڭ 750 جىل­دىعىنا ارنالعان دەرەكتى فيلم ازىرلەۋ ۇستىندەمىز. جۋىردا «الماتىم – مەنىڭ ماحابباتىم» دەپ اتالاتىن ميۋزيكل جا­رىققا شىقتى. بۇل جوبالاردىڭ بارىندە ادامدى ارمان بيىگىنە جەتەلەي جونەلەتىن ءومىر جىرى، كوڭىل سىرى نازىك سەزىممەن جىمداسىپ، وسكەلەڭ ۇر­پاققا رۋحاني تاربيە بەرۋدى كوزدەيدى. جەڭىس مەرەكەسىنىڭ 75 جىلدىعىنا ار­نال­عان ارنايى باعدارلامادا بۇرىن-سوڭدى ەش جەردە ايتىلماعان تىڭ مالى­مەتتەردى كەلتىرە وتىرىپ، قاسىرەتتى قان مايداننىڭ جانىمىزعا سالعان جاراسىن، قازاق جاۋىنگەرلەرىنىڭ كوزسىز ەرلىگىن اسەرلى جەتكىزۋگە تىرىستىق. ولجاس سۇ­لەيمەنوۆپەن جۇرگىزگەن ەكسكليۋزيۆتى سۇح­باتتا راقىمجان قوشقارباەۆپەن بىر­گە رەيحستاگقا تۋ تىككەن گريگوري بو­لاتوۆتىڭ ەرلىگى تۋرالى باياندالعان ەرەك­شە ەستەلىك ارحيۆىمىزگە ەندى. جوبا­لارىمىزدىڭ ءبىر پاراسىنا عانا توقتالىپ ءوتتىم. الدىمىزدا ۇلكەن جوسپارلار بار. ونىڭ ءبارىن تەلەەكراننان تاماشالاۋعا بولادى.

– بۇعان دەيىن قازاق تەلەۆيزياسى­نىڭ قارلىعاشى «قازاقستان تەلەراديو كورپوراتسياسىن» باسقاردىڭىز، سول سەكىلدى باسقا دا وتاندىق اقپا­رات­تىق ارنالاردا جاۋاپتى قىز­مەت­تەردە بولدىڭىز. ءبىر سوزبەن ايت­قاندا، وسى سالانىڭ قازانىندا قاي­ناعان مەديامەنەدجەرسىز. ء«سىزدىڭ پايىمىڭىزداعى قازاق تەلەۆي­زيا­سى­نىڭ قازىرگى بەتالىسى قالاي؟» دەگەن ساۋالدى قويعىم كەلىپ وتىر.

– ءاربىر كەزەڭنىڭ ءۇنى سول تۇستا شىققان گازەت-جۋرنالدارمەن، تەلەونىمدەرمەن ولشەنەدى. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى – ءداۋىردىڭ ايناسى، اينىماس تاريحى. وسى تۇرعىدان قارايتىن بولساق، ەلىمىزدە باق سالاسىنىڭ دامۋى ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالىپ وتىر. كەلەر جىلى تاۋەلسىزدىگىمىزگە وتىز جىل تولادى. وسى وتىز جىل بويى ەلباسى نۇرسۇلتان نا­زارباەۆ باق قۇرالدارىنا ەرەكشە ىقىلاس تانىتىپ كەلدى. ءسوز بوستاندىعى، وي ەركىندىگى تۋرالى سوناۋ 2000 جىلداردىڭ وزىندە ءجيى ايتىلاتىن. بۇل وتاندىق جۋرناليستيكانىڭ دامۋىنا ۇلكەن سەرپىن بەرگەن جىلدار بولدى. ماسەلەن، 2011 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىندە قازاقستان اقپاراتتىق كەڭىستىگىنىڭ دامۋىندا ەلەۋلى سەرپىلىس جاسالدى. ويتكەنى وعان دەيىن 100 پايىز مەملەكەتتىك تىلدە حابار تاراتاتىن بىردە-ءبىر ارنا بولماعان. اتالعان جىلدىڭ 4 شىلدەسىندە ەلباسى مەنى قابىلداپ، كورپوراتسيانىڭ تىزگىنىن سەنىپ تاپسىرعاندا وسى يدەيانى العا تارتقان بولاتىن. ول كىسى: ء«سىزدىڭ تاجىريبەڭىز­دى ەسكەرىپ، وسى جۇمىستاردى تاپسىرا­يىن، سوعان دايىنسىز با؟» دەگەندە مەن بىردەن دايىنمىن دەگەن جوقپىن، تىرىسايىن دەدىم. ارىق ايتىپ سەمىز شىق دەگەن ۇستانىمدى العا ۇستادىم. ۇجىم بولىپ بىرلەسىپ، ۇلتتىق ارنانى ءجۇز پايىز قازاق تىلىندە حابار تاراتاتىن ارناعا اينالدىردىق. الداعى كۇزدە 10 جىلدىعىن اتاپ وتەتىن «بالاپان» تەلەارناسى، ەل سپورتىنىڭ ايبارىن اسپانداتۋعا باعىتتالىپ، نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن 2013 جىلى قۇرىلعان «KAZSPORT» ارناسى جانە تاعى باسقا دا وتاندىق تەلەراديوارنالار اقپاراتتىق كەڭىستىكتە ءوز ورىندارىن شەگەلەدى دەسەك بولادى.

ونىڭ بەر جاعىندا كوپتەگەن مەملە­كەتتىك ەمەس تەلەارنالار قۇرىلدى، باسىلىمدار جارىق كوردى. مۇنىڭ ءبارى ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ اقپاراتتىق كەڭىستىكتى جان-جاقتى زەرتتەپ-زەردەلەپ، كوپۇلتتى قازاقستانىمىزدىڭ باق سالاسىنىڭ ەركىن دامۋىنا جول اشقانىن كورسەتەدى. «وتاۋ» سپۋتنيكتىڭ جەلىسىنىڭ تارالۋى دا وسى جىلداردىڭ ەنشىسىندە. ارينە كەم­شىلىكتەر دە جوق ەمەس. وزبەكستانمەن نەمەسە قىتايمەن شەكارالاس جاتقان ايماقتارداعى راديوتولقىنداردى كور­شى ەلدەردىڭ جيىلىكتەرى باسىپ كەتىپ جاتادى. بۇل ءبىزدىڭ تەحنيكالىق مۇمكىن­دىكتەرىمىزدىڭ ءالى دە بولسا شەكتەۋلى ەكەن­دىگىنىڭ كورىنىسى. تەحنيكا ۇنەمى دامىپ وتىرادى. وسى جاڭا تەحنولوگيانىڭ ومىرگە ەنۋىنىڭ ناتيجەسىندە وسىنداي كەمشىن تۇستارىمىزدى رەتتەپ الساق ءجون بولار ەدى. سونداي-اق الەۋمەتتىك جەلىلەر ومىرىمىزگە دەندەپ ەنگەن تۇستا ءداستۇرلى باق-تاردىڭ مىندەتى ودان سايىن ارتا تۇسۋدە. شىنايى اقپاراتتى شۇعىل تۇردە تاراتۋ – بۇل كاسىبيلىكتىڭ بىردەن-ءبىر ولشەمى.

ءبىر ەسكەرەر جايت، دۇنيەنىڭ ءبارىن تەك بيۋدجەتپەن ولشەۋگە بولمايدى. ءۇش تەلەارناعا باسشىلىق ەتتىم. ءبىرى – كوم­­­مەرتسيالىق، ءبىرى – ۇلتتىق، ەندى ءبىرى – اي­­ماقتىق. ۇشەۋىنىڭ دە بيۋدجەتى ءار­تۇرلى. بىراق بارلىق جەردە ءبىر جۇمىس. جۋرناليستيكا دەگەنىڭىزدىڭ ءوزى دارىگەرلەر سەكىلدى ساعاتپەن ساناسپايتىن قىزمەت ءتۇرى عوي. كۇن-ءتۇن دەمەي جۇمىس ىستەيتىن كەزىمىز بولادى. بىلايشا ايتقاندا، ءار كۇنىمىز كامەرا الدىنداعى قاربالاسقا ۇقسايدى. كەز كەلگەن شىعارماشىلىق جۇمىستىڭ جەمىسى سول – قانداي دا ءبىر جوباڭ حالىقتىڭ كوزايىمىنا اينالسا كوڭىلىڭ قاناعات تاۋىپ، جىگەرلەنەسىڭ. زاماننىڭ ەرەكشەلىگى سول – بۇرىن جوبا تەك ەفيردەن وتسە، ەندى ونى الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى كورەرمەنگە ۇسىناسىڭ. تەك ءبىزدىڭ تەلەارنادا عانا ەمەس، وتاندىق مەديانارىقتا مىقتى تەلەۆيزيالىق جوبالار قالىپتاستى. نيەتى دۇرىس، كوڭىلى وياۋ كورەرمەننىڭ بۇل جەتىستىكتەردى كور­مەۋى مۇمكىن ەمەس.

– توتەنشە جاعداي كەزىندە قولعا الىنعان جوبالار، تەلەارنا تاراپىنان ارنايى ۇيىمداستىرىلعان ءىس-شارالار تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز؟

– بەتى بەرى قارادى دەسەك تە، قاۋىپتى ىندەتتىڭ قاي مارەگە بارىپ جىعىلاتىنى ءالى دە بەلگىسىز. ەڭ العاش ىندەت جۇقتىرعان ناۋقاس، وكىنىشكە قاراي، ءبىزدىڭ قالامىزدا تىركەلدى. تەلەارنامىزدىڭ باعدارلامالار كەستەسىن وزگەرتتىك تە، جاڭالىقتار قىزمە­تىنىڭ جۇمىسىن جەدەل تۇردە قايتا قا­رادىق. نەگىزىندە جەلتوقسان ايىندا ىندەت ۋحاندا پايدا بولا باستاعان كەزدەن تاقىرىپتى زەرتتەپ، كورەرمەندى حا­باردار ەتە باستاعان بولاتىنبىز. ال­دىڭعى شەپتە جۇرگەن دارىگەرلەردىڭ جۇ­­مىسىن كورسەتۋ ماقساتىندا بىرنەشە دەرەكتى فيلم، ارنايى بەينەروليكتەر دايىندادىق. ەڭ وكىنىشتىسى، قوعامدا ءالى دە ىندەتتىڭ بار ەكەنىنە سەنبەيتىندەر بار. سولارعا ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن، پاندەميانىڭ قانشالىقتى قاتەرلى ەكەنىن دارىگەرلەرگە ايتقىزدىق. كۇن سايىن ەلدەگى جانە الەم­­دەگى سوڭعى اقپاراتتاردى جىپكە ءتىزىپ، كورەرمەنگە ۇسىنۋدى نازاردا ۇستا­دىق. CCTV-ءنىڭ ۋحاننان باستالعان ىندەت تۋرالى، Discovery تەلەارناسىنىڭ الەم­دەگى پاندەميا جايلى تۇسىرگەن دەرەك­تى فيلمدەرىن دە شۇعىل تۇردە اۋدا­رىپ، كورەرمەندەردىڭ نازارىنا ۇسىن­­دىق. ۇجىمدا دا ساقتىق شارالارىن بىر­دەن قولعا الدىق. بۇگىنگە دەيىن قىز­مەت­كەر­لەرىمىزدى بىرنەشە رەت پتسر تەستى­نەن وتكىزدىك. مىڭ شۇكىر دەيىن، ءبارىمىز امانبىز.

ەلىمىزدەگى توتەنشە جاعداي جەتپىس كۇن­گە جۋىق سوزىلعان كەزدە قالا اكىمى باس­قارعان شۇعىل شتابتىڭ جينالىسىندا دا، قازىرگى كەزدە اكىمنىڭ ارنايى تاپسىرماسىمەن قۇرىلعان قالالىق ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيانىڭ ونلاين-وتىرىستارىندا دا ىندەتتىڭ ۇدەمەۋىنە قاتىستى ءىس-شارالار­دى حالىققا جەدەل تۇردە جەتكىزۋ ءۇشىن قىز­مەت ەتۋدەمىز. باسىلىمدارىڭىزدىڭ مۇم­كىندىگىن پايدالانا وتىرىپ، بارشا وقىر­ماندى قاۋىپسىزدىك تالاپتارىن ساقتاۋعا شاقىر­عىم كەلەدى. كوروناۆيرۋس ازىلگە اينالدىراتىن اڭگىمە ەمەس. ءبارىمىز بىر­لەسە كۇرەسسەك قانا بۇل تاجالدى تويتارا الا­مىز. جاقىندارىمىزعا جاناشىر بولايىق.

– جۋرناليستەر كۇنى قارساڭىندا جاس وقىرماندارىمىزعا، تىلشىلىك تىر­شىلىككە بەت العان ىزباسارلارىڭىزعا ايتار كەڭەسىڭىز، تىلەگىڭىز بار ما؟

– ابايشا ايتساق، ء«تۇزۋ ءجۇرىپ، تى­رىسقان ادامدى قۇداي دا قۇر تاس­تامايدى». ەسەلى ەڭبەك، ماڭداي تەر مۇراتقا جەتكىزەدى. بۇلجىماس قاعيدا وسى. ۇدەگە ساي بولساڭ، قاتارىڭنان ال­عا وزاسىڭ. تاستى تەسەتىن سۋدىڭ قۋاتى ەمەس، تامشىنىڭ تۇراقتىلىعى. سول سەكىل­دى ءسوز ونەرىن جانىنا سەرىك ەتكەن جان ۇنەمى وقىپ، ىزدەنىپ، ءوزىن قامشىلىپ وتىرۋى كەرەك. ءجۇسىپ بالاساعۇن بابامىز: «اۋەلى وقىپ، ونى ويىڭا ورە ءبىل، ءوزى-اق كەلەر سونسوڭ جازۋ ونەرى» دەمەپ پە ەدى. ساۋاتتى، بىلىكتى مامان ەشقاشان تاسادا قالمايدى. جۋرناليستيكا دەيتىن قاسيەتتى ايدىننىڭ تۇنىعىن لايلامايمىن، كيەسىن كەتىرمەيمىن دەگەن ۇستانىم ءاربىر بولاشاق ءتىلشىنىڭ ومىرلىك كرەدوسىنا اينالۋى ءتيىس.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

 

اڭگىمەلەسكەن

ارمان وكتيابر،

«Egemen Qazaqstan»

سوڭعى جاڭالىقتار

اراق ساتىلمايتىن اۋدان

ايماقتار • كەشە

ەرلىككە تولى سۋرەتتەر

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار