«كولەڭكەلى ەكونوميكانى» تومەندەتۋدىڭ مەملەكەتتىك جوسپارى 2018 جىلعى جەلتوقساننىڭ سوڭعى كۇندەرىنىڭ بىرىندە قابىلداندى. الپىس تارماقتان تۇراتىن قۇجاتتا ستاتيستيكالىق جاعدايدى جاقسارتۋ, فيسكالدىق جادى بار باقىلاۋ-كاسسالىق ماشينالاردى جاپپاي ەنگىزۋ, جانارماي قۇيۋ بەكەتتەرىندە باقىلاۋ قۇرىلعىلارىنىڭ جۇمىسىن قاداعالاۋعا دەيىن قامتىلعان. جوسپار بويىنشا «كولەڭكەدەگى» قارجى اينالىمىنىڭ ءىجو-گە شاققانداعى دەڭگەيى 2019 جىلى – 23 پايىزعا, 2020 جىلى – 20 پايىزعا, ال 2021 جىلى 15 پايىزعا تومەندەۋگە ءتيىس بولاتىن. الايدا ۇكىمەتتىڭ ادەمى جوسپارىنا «كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ» جازىلماعان زاڭى باعىنعان جوق. 2017-2018 جىلدارداعى كورسەتكىش 25-27 پايىز بولعانى وسىنى اڭعارتادى.
جالپى, الەمدىك تاجىريبە بويىنشا ونىڭ كولەمى ءىجو-ءنىڭ 10 پايىزىنان اسپاعانى دۇرىس. ءتىپتى 10 پايىزدىڭ ءوزى كەي مەملەكەتتەر ءۇشىن ۇلكەن كورسەتكىش سانالادى ەكەن. بىزدەگى جاعدايدى جوعارىدا ايتتىق.
بۇدان بىلاي بۇل ماسەلەنى سىرتتان باقىلاپ وتىرا بەرۋگە بولمايتىنىن ۇكىمەت تە, «كولەڭكەلى ەكونوميكاعا» قاتىسۋشىلار دا ءتۇسىنىپ وتىر. جالعان كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋى, ەكونوميكالىق قىلمىستاردىڭ نەگىزى دە وسى «كولەڭكەدە» جۇزەگە اسىرىلۋدا. مامانداردىڭ «كولەڭكەلى ەكونوميكا» دەڭگەيىنىڭ كەمىمەۋى الدىمەن ەكونوميكانى قۇلدىراتاتىنىن, بۇل ىشتەي بىلدىرمەي جەگى قۇرتتاي ءمۇجي بەرەتىن قاۋىپ ەكەنىن ەسكەرتىپ, ماسەلەنى كەشەندى تۇردە زەرتتەۋ قاجەتتىگىن ايتىپ جۇرگەنىنە دە ءبىراز بولدى. سول سەبەپتى «اتامەكەن» ۇكپ «كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ» دەڭگەيىن ەسەپتەۋدىڭ جاڭا ادىستەمەسىن ازىرلەپ, ۇكىمەت نازارىنا ۇسىندى.
كاسىپكەر نەگە «كولەڭكەنى» سايالايدى؟
كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى ۋاكىل رۋستام ءجۇرسىنوۆ بىزگە ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ ستاتيستيكا كوميتەتى «كولەڭكەلى ەكونوميكا» سالىقتىق تەكسەرۋلەر دەرەكتەرىنىڭ نەگىزىندە ەسەپتەلگەن قوسىمشا قۇن سالىعى نەعۇرلىم جوعارى بولسا, «كولەڭكەلى ەكونوميكا» دەڭگەيى دە سوعۇرلىم جوعارى بولاتىنىن ايتىپ بەردى. جاڭا ادىستەمەدە «كولەڭكەلى ەكونوميكا» دەڭگەيى 5 كومپونەنت بويىنشا ولشەنەدى, ولار: تىركەلمەگەن كاسىپورىندار (N1), زاڭسىز قىزمەت (N2), بەيرەسمي سەكتور (N3), ناقتى ەمەس دەرەكتەردى بەرەتىن ءونىم وندىرۋشىلەر (N6), ستاتيستيكالىق كەمشىلىكتەر (N7).
ر.ءجۇرسىنوۆتىڭ ايتۋىنشا, 2017 جىلى ءىجو-دەگى كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ ۇلەسى – 28,8 پايىز, 2018 جىلى 27,02 پايىز دەگەن قورىتىندى جاسالدى. بۇل دەگەنىمىز – 16 ترلن تەڭگە.
«بۇل سوما بيۋدجەتتىڭ ءبىر جىلدىق شىعىنىنان دا اسىپ ءتۇستى. ديناميكاعا نازار اۋدارار بولساق, سوڭعى جىلدارى «كولەڭكەدەگى» اينالىمنىڭ تومەندەۋى بايقالادى. بۇل سالىقتىق جانە كەدەندىك اكىمشىلەندىرۋدىڭ جاقسارۋىمەن, ناقتى ايتقاندا تاۋەكەلدى باسقارۋ جۇيەسىن, ققس باقىلاۋ شوتىن, «استانا-1» اقپاراتتىق جۇيەسىن جانە تاعى باسقا جاڭاشىلدىقتاردى ەنگىزۋمەن بايلانىستى. قولما-قول اقشاسىز ەسەپ ايىرىسۋدىڭ ەداۋىر دامىعانى دا وڭ اسەرىن تيگىزگەنى انىق. اتاپ ايتار بولساق, قولما-قول اقشاسىز ەسەپ ايىرىسۋ 2018 جىلى 2017 جىلمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسەگە ءوستى. بۇل كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ ىقپالىن السىرەتتى», دەيدى بيزنەس-ومبۋدسمەن.
بۇل ساۋال الەمنىڭ ەكونوميكالارى ءۇشىن ءاردايىم وزەكتى. «كولەڭكەلى بيزنەس» كۇشەيگەن نەگىزگى سالالار – ساۋدا, قۇرىلىس, اۋىل شارۋاشىلىعى جانە كولىك سالاسى. مۇنىڭ بارلىعى قانداي دا ءبىر دارەجەدە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلارداعى سىبايلاس جەمقورلىقپەن جانە كەدەن مەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتورداعى بۇزۋشىلىقتاردىڭ سالدارىنان ورىن الاتىن كونتراباندا, كونترافاكتىمەن بايلانىستى ەكەنى تۇسىنىكتى.
ء«بىزدىڭ باعالاۋىمىزشا, تەك كەدەن جۇمىسىنا بايلانىستى قازاقستاننىڭ بيۋدجەتىنە جىل سايىن 300 ملرد تەڭگەدەن استام قارجى تۇسپەي وتىر. مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار سالاسىندا دا 300 ملرد تەڭگەگە جۋىق قارجى «كولەڭكەگە» كەتىپ جاتىر», دەيدى كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى ۋاكىل.
ساراپشىلار بەيرەسمي جۇمىسپەن قامتۋ دا «كولەڭكەلى» ەكونوميكانىڭ قۇرامداس بولىگى ەكەنىن ايتادى. ونىڭ اۋقىمىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ەڭبەكاقى تولەۋ قورىنا قاتىستى ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ دەرەگى (18 ترلن تەڭگە) مەن مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى بازاسىن (8 ترلن تەڭگە) سالىستىرۋعا بولادى. ايىرماشىلىق شامامەن 10 ترلن تەڭگەنى نەمەسە 55 پايىزدى قۇرايدى, بۇل دا وتە جوعارى كورسەتكىش.
«بجزق سالىمشىلارىنىڭ 63 پايىزى ەڭ تومەنگى جالاقىنى دەكلاراتسيالايدى, ياعني رەسمي جالاقى مولشەرىن 42,5 مىڭ تەڭگەدەن اسىرمايدى. رەسپۋبليكا بويىنشا جۇمىسپەن قامتىلعان 8,7 ملن ادامنىڭ 2,5 ملن-ى عانا تۇراقتى تۇردە 12 رەت مىندەتتى زەينەتاقى جارناسىن اۋدارادى. ياعني جۇمىسپەن قامتىلعان تۇرعىنداردىڭ باسىم بولىگى جالاقىسىن «كونۆەرتپەن» الادى دەگەن قورىتىندى جاساۋعا بولادى. ال بەيرەسمي جۇمىسپەن قامتۋدىڭ باستى سەبەبى – ەڭبەكاقى قورىنا تۇسەتىن جۇكتەمەنىڭ جوعارى بولۋى. قازىر جۇمىس بەرۋشى قاراماعىنداعى قىزمەتكەرلەر ءۇشىن 31 پايىز مولشەرىندە بەس تولەم تولەۋگە مىندەتتى. ول: جەكە تابىس سالىعى (10%), زەينەتاقى جارناسى (10%), الەۋمەتتىك سالىق (6%), مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورى (3,5%) جانە مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورى (1,5%). 2018 جىلى ەڭبەكاقى تولەۋ قورىنان 2,6 ترلن تەڭگە بيۋدجەتتەن تىس تولەمدەر مەن سالىق تولەنگەن», دەيدى ر.ءجۇرسىنوۆ.
گرۋزيانىڭ تاجىريبەسى كومەكتەسە مە؟
بىلتىردان بەرى «اتامەكەن» ۇكپ ۇكىمەتپەن بىرلەسىپ كەدەن جۇمىسىنا اشىقتىق ەنگىزۋ مەن ساتىپ الۋلاردى وڭتايلاندىرۋ بويىنشا ءبىراز جۇمىستىڭ باسىن قايىردى. نەگىزگى ەلەمەنت رەتىندە جاپپاي تسيفرلاندىرۋعا باسىمدىق بەرىلدى. كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى ۋاكىل: «ساتىپ الۋلاردىڭ بىرىڭعاي تەرەزەسى» پورتالى ىسكە قوسىلىپ, بيزنەس ءتىزىم ماڭىزدى ەلەمەنتكە اينالدى, ويتكەنى وسى ءتىزىم ارقىلى كەز كەلگەن كاسىپكەر ءوز كونتراگەنتىنىڭ سەنىمدىلىگىن تەكسەرە الادى. بيزنەستىڭ ءوزىن-ءوزى ۇيىمداستىرۋ جانە سالانى اشىق ەتۋ جونىندەگى باستامالارى بار. مىسالى, رەسەيدە اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ اينالىمى بويىنشا اگرارلىق ونەركاسىپ كەشەنىنىڭ حارتياسى بار. بۇل تاجىريبەنى اۋىل شارۋاشىلىعىندا عانا ەمەس, قۇرىلىستا دا قولدانۋعا بولادى. بيرجالىق ساۋدانى دامىتۋ جونىندە ناقتى ۇسىنىستار بار. ساراپشىلار تاۋەكەلدەردى باسقارۋ جۇيەسى تۋرالى ماسەلە كوتەرىلگەن كەزدە سالالىق ەرەكشەلىكتەر ەسكەرىلۋى ءتيىس ەكەنىن ايتادى. ەڭبەكاقى تولەۋ قورىنىڭ جۇكتەمەسىنە قاتىستى ماسەلە دە بىرنەشە جىلدان بەرى تالقىلانىپ كەلەدى. «اتامەكەن» ۇكپ-نىڭ باستى ۇسىنىستارىنىڭ ءبىرى – گرۋزيانىڭ ۇلگىسى بويىنشا بارلىق جۇكتەمەنى بىرىڭعاي تولەمگە بىرىكتىرۋ جانە ونى 20 پايىزعا دەيىن تومەندەتۋ», دەيدى.
گرۋزيانىڭ تاجىريبەسى كاسىپكەرلەر مەن قاراپايىم ازاماتتارعا «كولەڭكەدەن» شىعۋعا, سونداي-اق جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا جانە قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەكاقىسىن ارتتىرۋ ءۇشىن قاراجاتتى قايتا ينۆەستيتسيالاۋعا مۇمكىندىك بەرمەك. ول ءۇشىن بجزق-نى, مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورىن, مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋدى بىرىكتىرۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋ قاجەت.
الماتى
