رۋحانيات • 22 ماۋسىم، 2020

ناۋاي مەن اباي

577 رەت كورسەتىلدى

ادامزات اقىل-وي قازىناسىنىڭ ءىنجۋ-مارجانى بولىپ سانالاتىن تۇركى دانالارىنىڭ ماڭگىلىك مۇرالارى الىس عاسىرلار قويناۋىنان جەلى تارتقان توعاناقتى كەرۋەننىڭ قوڭىراۋ ءۇنىن ءبىزدىڭ زامانىمىزعا ەمىس-ەمىس جەتكىزۋىمەن ۇرپاق جادىسىن وياتىپ جاڭعىرتا تۇسەتىندەي. تونىكوك، يولىعتەگىن جىراۋدان كەيىن سان عاسىردان سوڭ قايسار رۋحتى جاۋىنگەر جۇرتتىڭ جورىق جىرلارىن سول زامانداعى وزىق اراب-پارسى ولەڭىنىڭ ليريكالىق يىرىمىمەن جارىستىرىپ، مازمۇن مەن ءتۇرىن بايىتىپ، نازىك بەدەر ءسىڭىرىپ، تۇركىنىڭ جاڭا داۋىردەگى كلاسسيكالىق پوەزياسى ەتىپ جاڭاشا جاساقتاپ، تاريحتا بۇرىن-سوڭدى بولماعان كوركەمدىك بەلەسكە شىعارعان دارابوز اقىن – الىشەر ناۋاي.

تۇركى ءتىلىن تۇعىرىنا قوندىرعان تۇلعا

الەمگە ايگىلى شايىر، وزبەك حالقى­نىڭ سۇيىكتى پەرزەنتى، عۇلاما ويشىل الىشەر ناۋاي تۇركى ءتىلىنىڭ وراسان باي مۇمكىندىگىن ادەبيەتتىڭ ءتۇرلى جانرلارىندا تولىق جارقىراتىپ اشۋىمەن رۋحانياتتا ناقىشتى قولتاڭباسىمەن ەرەكشەلەنەدى. ونىڭ شىعارماشىلىعى ارقىلى تۇركى ءتىلىنىڭ ابىرويى اسپانداپ، الەمدىك ونەر مەن ءبىلىم بۇلاعىنا اينالعان ىرگەلى تىلدەرمەن يىق تىرەستىرىپ، جاڭا تىنىسى اشىلىپ، كلاسسيكالىق ادەبيەتتىڭ تاڭعاجايىپ جاۋھار باي مۇراسىن تۋدىرۋعا مۇمكىندىك تابادى.

الىشەر ناۋاي ءسوز ونەرىنىڭ ءبىرتۋار شەبەرى عانا ەمەس، دانا بيلەۋشى، سايا­سي قايراتكەر، عۇلاما عالىم، ۇلى ويشىل، قىلقالام شەبەرى، دارىندى مۋزىكانت بولدى. ءامىر سۇلتان حۇسەيىن بايقارانىڭ سارايىندا ءمور ساقتاۋشى (مۋحردار) لاۋازىمىنا بەكىتىلگەن ول ءۋازىر لاۋازىمىندا جۇرگەندە گيرات ولكەسىن اباتتاندىرىپ، عاجايىپ عيماراتتار، مەشىت-مەدرەسەلەر، كىتاپحانالار، اۋرۋحانا، باۋ-باقشالار سالدىرىپ، قۇسنيحات ونەرىمەن شايىرلاردىڭ جاۋھار جىرلارىن جازىپ تاراتۋعا، ءىلىم-ءبىلىمدى سەرپىندى دامىتۋعا ەرەكشە ءمان بەرىپ، ءوزىن بىلىكتى مەملەكەت قايراتكەرى رەتىندە تانىتادى. بايقاراعا قارسى شىققان ب ۇلىكشىلەردى ديپلوماتيالىق جولدارمەن باعىندىرىپ، قارسىلاسقان كەيبىر جاۋلاردى قارۋمەن ويسىراتا جەڭىپ وتىرادى. بۇل قىرىنان قاراعاندا، ول بىلگە قاعانعا كەڭەسشىلىك ەتكەن دانا تونىكوك پەن قورقىت اتاعا ۇقساس سىرلى تۇلعا. ونىڭ قورقىت اتا تۋرالى تەبىرەنە باعا بەرۋى سوندىقتان بولار. دانىشپاننىڭ "حامسانى"، اسىرەسە سول تسيكلگە ەنەتىن "ەسكەندىر قورعانى" پوەماسىن ءامىر تەمىر اۋلەتىنە ۇلگى ەتۋ ءۇشىن جازىپ، ادى­لەتتى بيلەۋشىنىڭ بەينەسىن سومداپ، كەيىنگى بۋىنعا عيبرات الارلىق نۇس­قاۋلىق رەتىندە جىرلاعانى انىق.

الىشەر ناۋايدىڭ ۇستاز ءپىرى ءھام دوسى ۇلى شايىر ءجامي ونىڭ "حامسا" جازىپ جاتقانىنان حاباردار بولىپ، شابىتىنا دەم بەرىپ، بىلاي دەپ باعالاپ باتاسىن بەرەدى:

وزىڭمەن ەسەلەسىپ، تەڭدەسەر كىم،

بيىككە تۇركى ءتىلىن سەن كوتەردىڭ.

اۋزىڭا قاراتاسىڭ پارسى، ارابتى،

ارالار اتاق-داڭقىڭ شارتاراپتى.

سول زاماندا الەمدىك ادەبيەتتە جە­تەك­شى ورىندا بولعان اراب-پارسى ءتىلى­نىڭ ىقپالىنان تۇركى ءتىلىن قۇت­­قارىپ، ونى عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ، ونەر مەن مادەنيەتتىڭ قۇرالى ەتۋ جو­لىن­­داعى كۇرەس ۇزاق عاسىرلارعا جال­­عاسادى. ەجەلگى تۇر­كى ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرىنىڭ ءبىرازى سوڭىنا اراب-پارسى تىلىندە مۇرا قالدىرسا، كە­لەسى توپتاعىلار قوستىلدى قالامگەرلەر بول­عان. ال دانىشپان الىشەر ناۋاي انا ءتىلىن شەكسىز سۇيگەن، ونى بوتەن تىل­دەر­دىڭ اسەرىنەن قىزعىشتاي قورعاعان، ءتىل تازالىعى جولىندا ايانباي مايدان اش­قان تاباندى كۇرەسكەر، تەڭدەسسىز ۇلى تۇلعا بولعاندىقتان ونىڭ رۋحى­نا بۇگىنگى بارشا تۇركى حالىقتارى قارىز­دار دەپ بىلەمىز.

عۇلاما ءوزىنىڭ "مۋحاكاماتۋل-لۋعا­­تاي" ("ەكى ءتىل تۋرالى پىكىر") دە­گەن اي­گىلى شىعارماسىندا: "مەن تۇركى سوز­دەرى جايىندا ويلانۋعا قول جەتكىز­گە­نىمدە، مەنىڭ كوز الدىما ون سەگىز مىڭ عالامنان ارتىق دۇنيە كورىندى... ونەرسىز تۇركىنىڭ ءالسىز جىگىتتەرى وڭايلىققا بولا، پارسى تىلىندە ولەڭ جازۋعا بوي الدىرىپتى. ال اقيقاتىندا، ەگەر ادام جاق­سىلاپ وي تارازىسىنا سالىپ قاراسا، تۇركى تىلىندە سونشالىقتى مۇمكىندىك، ءسوز الەمىندە كوركەمدىك تابىلادى، سوندىقتان دا مۇنىمەن وي جەتكىزۋ، شەشەن سويلەۋ، ولەڭ جاساۋ، ۇيقاس قۇراستىرۋدىڭ وڭاي ءارى ءتيىمدى بولارى انىق. ەندەشە تۇركى ءتىلىنىڭ مۇمكىنشىلىگى وسىنشالىقتى دالەلدەرمەن بەلگىلى بولدى. ەندى وسى حالىق ىشىنەن پايدا بولعان قۇرمەتتى جاندارى ءوز ويلارىن ءوز تىلدەرى بولا تۇرا وزگە تىلدە ايتپاسا بولار ەدى جانە ىسكە اسىرماسا يگى ەدى. جانە باسقا تىل­مەن ايتۋعا قابىلەتتەرى بولسا دا، ءوز تىل­دەرىمەن كوبىرەك ايتىپ، باسقا تىلمەن ازىراق ايتسا ەدى. ەگەر اسىرەلەپ ايتسا، ەكى تىلمەن بىردەي ايتسا بولار ەدى" (اۋدارما ت.قىدىردىكى) دەپ جازعان اسىل اماناتى قازىر دە كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن جوق.

نەگىزىنەن قۇلاعۋدان شاحرۋحقا دەيىنگى بيلەۋشىلەر زامانىندا الەم­گە ايگىلى بولىپ گۇلدەنگەن پارسى پوە­زياسىنىڭ قۋاتتى ىقپالىنان تۇركى ءتىلدى پوەزيا بىرتىندەپ ارىلۋدىڭ وڭ جولىنا تۇسە باستايدى. ساككاكي، حايدار، حورەزمي، اتاي، مۋكيمي، ياكيني، ەميري، گەداي سىندى اقىندار شىعىپ، انا تىلىندە جىرلار جازعانىمەن ولاردى پارسى كلاسسيكتەرىمەن تەڭەستىرۋگە ءالى ەرتەرەك ەدى. الىشەر ناۋايدىڭ پىكىرىنشە، تۇركى ءتىلىن ۇستارتۋ باعىتىندا لۋتفي مەن سۇلتان زاحيراددين مۇحاممەد بابۋردىڭ ۇلەسى ەلەۋلى زور بولعان.

دارابوز دانىشپان الىشەر ناۋاي انا ءتىلىنىڭ جاۋھارلارىن ءوزى­نىڭ شىعار­مالارىندا جارقىراتىپ قولدا­نىپ، تۇرك ءتىلىن عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ، كلاسسيكالىق ادەبيەت پەن ونەردىڭ تىلىنە اينالدىرۋعا بەرىك ىرگەتاس قالاپ، تاريحي-رۋحاني سونى بەتبۇرىس جاساعان ايماڭداي تۇلعا بولادى. بۇل العى شارتتىڭ قوعامدىق-ساياسي نەگىزىن سول داۋىردە بيلىككە كەلگەن سۇلتان حۇسەيىن بايقارا تۇبەگەيلى قالىپتاستىرىپ، "تۇرك اقىندار ءوز انا تىلىندە ولەڭ جازۋعا" شايىرلارعا شابىت سىيلاپ، جىگەرلەندىرىپ تالاپ ەتەدى. وسى جايىندا الىشەر ناۋاي "مەن تۇرك حالقىنىڭ ءسوز ونەرىنىڭ شە­بەرلەرى پارسى ءتىلىنىڭ ءسوز تىركەستەرى مەن قالىپتاسقان تىلدىك قولدانىسىنىڭ ورىن­سىز شابۋلىنان قۇتىلىپ، ءوز انا ءتىلىنىڭ قازىناسى مەن ءسوز ورنەكتەرىن ەركىن قولدانۋعا ۇلى حاقىسى بار ەكەنىن دالەلدەدىم"، – دەپ جازادى. ول ءوزى باس­تاعان رۋحاني كۇرەستىڭ تۇبەگەيلى جەڭىس­كە جەتەتىنىن كورەگەندىكپەن سەزىنىپ "ەس­كەندىردىڭ قورعانى" اتتى ايگىلى حامساسىندا "تو­گىلدى جىر تاسقىنى تارتىپ ارنا، مۇحيتتاي تۇركى ءسوزى تاۋسىلار ما" دەپ شاتتانا جىر تولعايدى.

تۇركى ءتىلىن تورگە وزدىرعان شوقتىعى بيىك شايىردىڭ مۇراسى تامىرلاس جۇرت­تان شىققان ويشىلدار مەن قالام­گەرلەردىڭ بارشاسىنا ايرىقشا ىقپال ەتتى. تۇرك ءتىلىن تۇعىرىنا قوندىرۋعا تالاپ قىلىپ، "تىلدە بىرلىك" دەپ ۇران كوتەرگەن يسمايل گاسپىرالى شايىر­دىڭ شىعارمالارىن قىرىم تاتارلارى تىلىنە ءتارجىمالاپ، جاريالادى. ءناۋايدىڭ "مۋ­حا­كاماتۋل-لۋعاتاين" ("ەكى ءتىل تۋرالى پى­كىر") اتتى ەڭبەگىن 1882 جىلى باح­شا­سارايدا باستىرىپ شىعاردى. ول 1895 جىلى جاريالاعان "تۇركىستان عۇلاماسى" اتتى ەڭبەگىندە دە ناۋايعا ايرىقشا توقتالدى. ء"تارجىمان" گازە­تىنىڭ 1908 جىلى جارىق كورگەن 5 سانىندا ء"بىزدىڭ كونە ادەبي ءتىلىمىزدىڭ ءبىر ۇشى الىشەر ءناۋايدىڭ كوركەم ءتىلى بولسا، بۇكىل ديالەكتىلەرىمىزدىڭ جيىنتىعىنان قۇرالعان قازىرگى ءتىلىمىز دە ەكىنشى ۇشى بولىپ سانالدى" دەپ، ورتاق تۇركى ءتىلىنىڭ باستاۋىن ناۋايعا اپارىپ تىرەدى.

شىعىستىڭ جارىق جۇلدىزى اتانعان شوقان ءۋاليحانوۆ ناۋاي ەڭبەكتەرىنە العاش باعا بەرگەندەردىڭ قاتارىندا. ول 1857 جىلى قاشعاريا جايلى جازعان وچەركىندە "قارا تۇنەكتى حالىقتىڭ جال­عىز ساۋلەسى الىشەر ءناۋايدىڭ شىعار­ما­لارى بولدى" دەپ جازدى. سول سياقتى قا­زاق دالاسىنا ءبىلىم ءنارىن سەپكەن كور­نەكتى اعارتۋشى ىبىرايدىڭ دا ناۋاي جىرلارىمەن سۋسىنداپ وسكەنىن بايقايمىز:

ساۋىردە كوتەرىلەر راحمەت تۋى،

كورىنەر كوك جۇزىندە قاز بەن قۋى.

كوكتەن جاڭبىر، تاۋلاردان

سۋلار ءجۇرىپ،

جايىلار جەر جۇزىنە قاردىڭ سۋى...

 

ساۋىردە سورعالايدى نوسەر كوكتەن،

دۇنيە جاسانادى جاس ورنەكپەن.

جەتەدى تۇيدەك بۇلتتار توپ-توبىمەن،

دامىلسىز دابىل قاعىپ كوك تورىنەن...

العاشقى شۋماقتىڭ اۆتورى ىبىراي التىنسارين بولسا، كەلەسى جولداردىڭ يەسى الىشەر ناۋاي. تامشىداي ۇقساس تاڭسىق كورىنىستەر، سەزىم قىلىن شەر­تەتىن جاۋھار ورنەكتەر. عاسىرلار مەن كەڭىستىكتەر ءبولىپ تۇرعانىمەن ۇلى ناۋاي­دىڭ ءداستۇرى كەيىنگى بۋىنعا ءۇزى­لىپ قالماي جالعاسقانىنىڭ بۇل دا ءبىر بەلگىسى ءتارىزدى. شىعىس ادەبيەتىنىڭ بىل­گىرى اكادەميك م.اۋەزوۆتىڭ ء"حىح عا­سىرداعى قازاق ادەبيەتىنىڭ اباي، شاڭ­گەرەي، ءشادى، شورتانباي، اقان سياقتى ءىرى اقىن­دارىن ەسكە الساق – بارىنەن دە الىشەر عازالدارىنىڭ، داس­تاندارىنىڭ ايقىن سارىندارىن سەزىپ وتىرامىز"، دەپ شيىراتىنى سوندىق­تان. بۇل ورايدا، البەتتە ناۋايدى ءپىر تۇتىپ، ۇلىمەن ۇندەسىپ، ونى جاڭا عا­سىردىڭ ۇنىمەن جاڭاشا سويلەتكەن اباي ەكەنى بارشاعا بەلگىلى.

 

ناۋاي مەن اباي ۇندەستىگى

الىستان مۇنارتىپ كورىنگەن زاڭعار تاۋلاردىڭ اسقار بەلىنە كوتەرىلىپ كوز جۇگىرتكەن جان الىپ تاۋلاردىڭ سىلەمى ءبىر-بىرىمەن يىق تىرەستىرە تىز­بەك­تەلىپ، ءبىرتۇتاس تاۋ جوتالارىنىڭ جۇيە­­­سىن قۇراعانىن بايقاي الادى. شى­عىس جۇلدىزدارىنىڭ ونەرنامالىق تاعىلىم دا سول الىپ تاۋلاردىڭ قۇج-قۇج تاراۋ سالالارى سەكىلدى ىلىكتەس دۇنيە. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە ناۋاي مەن اباي الەمى ءومىر سۇرگەن ءداۋىرى مەن داۋرەنى الشاق بولعانىمەن مازمۇنى ماندەس، ارقاۋى اجىراماس، ەنشىلەس ەگىز ۇعىمدارعا اينالىپ كەتكەن دەۋ­گە تولىق نەگىز بار. XIX عاسىردىڭ ەكىن­شى جارتىسىندا ءومىر سۇرگەن ۇلى اقىن ابايعا اسىرەسە عۇلاما ناۋاي شىعارماشىلىعىنىڭ ىقپالى مول بول­عا­نىن زەرتتەۋشىلەر كورسەتەدى. ول تۋرالى كەمەڭگەر مۇحتار اۋەزوۆ "وعان تىل­دەرى تۇسىنىكتى بولعان سوڭ نيزا­مي، ناۋاي كوپ اسەر ەتتى... وزىنە ەڭ جاقىن ۇستاز ەتىپ كلاسسيك ناۋاي شىعار­مالا­رىنان ۇلگى ىزدەيدى"، دەپ توپشىلاۋى كوپ سىردى اڭعارتقانداي. بۇل جونىندە كەزىندە پروفەسسور ع.ساعديدىڭ زەرت­تەۋ­لەرىندە ناقتى سالىستىرۋلار ارقى­لى تەرەڭىرەك جازىلدى.

شىعىس جۇلدىزدارىمەن داستۇردەگى ساباقتاستىق، سارىنداستىق، ۇقساس كور­كەم بەينەلەۋ ماشىعى، ىشكى يىرىمدەر، ورايلاس وي-تولقىندار قورى اباي شىعار­­­مالارىنىڭ التىن وزەگى ەكەندىگىن زەرت­­تەۋشىلەر پايىمداعان. اسىرەسە الى­شەر ناۋايدىڭ ادام پورترەتىن شەبەر كەسكىندەۋى، سۇلۋ قىزدىڭ اجارىن ايشىقتى مۇسىندەۋى، كىسىنىڭ ىشكى يىرىمىندەگى نازىك قۇبىلىستاردى اڭعا­رىمپازدىقپەن اشا ءبىلۋى، ادام كوڭىل-كۇيىندەگى وزگەرىستەردى تابيعات كو­رىنىستەرىمەن ورە سۋرەتتەۋى اقىن ابايعا بالا كەزىنەن ءسىڭىستى بولعانى انىق. ناۋاي – نازىك ليريك، ادام جانىنىڭ شى­تىرمان جىقپىلى مەن تابيعات انا سۇلۋلىعىنىڭ شەبەر جىرشىسى. ايتا­لىق، جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىن ەرەكشە بوياۋ­مەن، ايرىقشا اۋەزبەن ناۋايداي جىرلاي العان اقىن سيرەك. ابايدىڭ دا جىل مەزگىلدەرىن جانداندىرىپ، ءار­بىر مەزگىلدىڭ بوياۋ-ءنىلىن سەزىممەن ورنەك­تەپ، قۇلپىرتىپ جىرلاۋى قازاق پوە­زياسىندا قايتالانبايتىن جاۋھار قۇبىلىسقا سانالادى.

تابيعاتتىڭ كوكتەمدە بۋسانىپ ويانۋىن اقىندار ادام جانىنىڭ جاسارۋىمەن، تىرشىلىكتىڭ قايتا تۇلەۋىمەن شەندەستىرىپ ىستىق سەزىممەن جىرلاي­تىنى بەلگىلى. كوكتەمگى گۇلگە قونعان شىق، اسپان ورنەگى كەمپىرقوساق، سىل­دىراعان بالبۇلاق، قاۋىز جارعان جاۋ­قازىن، جىل قۇستارىنىڭ سازدى اۋەنى جۇ­رەكتى تەبىرەنتىپ، شابىتقا تۇرتكى بولاتىنى ايان.

تاڭعى شىق مولدىرەسە مەرۋەرتتەي،

قىزعالداق قاپتاپ شىعار

جانىپ ورتتەي.

قۇستار دا كەلىپ-قايتقان جاز قوناعى،

بىرگە ۇشىپ، بىرگە قونىپ

ءماز بولادى.

مۇندايدا شالقىمايتىن جان

بولا ما،

حالىق تا سايران سالار كەڭ دالادا.

كورنەكتى اقىن ن.ايت ۇلى اۋدارىپ، حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى تا­راپىنان جاريالانعان الىشەر ناۋاي­­­دىڭ "حامسا" جيناعىنداعى وسى شۋماقتار وقىرمانعا ابايدىڭ "جاز­­عىتۇرى قالمايدى قىستىڭ سىزى" ولە­­ڭىن ەسكە تۇسىرەرى حاق. ۇلى ابايدىڭ "جازعىتۇرى"، "جەلسىز تۇندە جارىق اي"، "كۇز"، "قىس" سەكىلدى تابيعات ليريكالارى دالاداعى جىل ماۋسىمىنىڭ پەيزاج ورنەكتەرىن نازىك ناقىسپەن سۋرەت­تەۋىمەن اسا باعالى. "اق كيىمدى، دەنەلى، اقساقالدى، سوقىر مىلقاۋ، تانىماس، ءتىرى جاندى"، دەپ اباي جىرلاعان "كارى قۇدانىڭ" سۋرەتىن ناۋاي بىلايشا سالادى:

سەڭ ءجۇرىپ،

سۋدىڭ بەتى قۇرساندى مۇز،

تۇسپەيدى تاسپەن ونى ۇرساڭ ءبىر ءىز...

تۇستىككە قىس پاتشاسى اشتى جورىق،

ءشۇيىلدى بوران – اسكەر تاس تۇنەرىپ.

كوزىڭدى اشتىرمايدى قىلاۋ باتىپ،

سوياۋداي كىرپىگىڭە قىراۋ قاتىپ.

ۇلىلار ۇندەستىگى تۋرالى ءسوز قوز­عاپ، ناۋاي مەن اباي مۇراسىنداعى ساباقتاستىقتى سالىستىرا قاراعاندا ءبىز ەسكەندىر تاقىرىبىنا توقتاماي وتە المايمىز. بۇل رەتتە تۇركى اقىندارىنان نيزامي، ناۋاي، كەيىننەن اباي "ەس­كەن­دىرنامە" تاقىرىبىنا قالام قۋا­تىن سىناعانى ءمالىم. البەتتە، بۇل تاقىرىپتا ءۇش اقىننىڭ دا ەرەكشەلىگى، وزىندىك كوزقاراسى، كوركەم شەشىمى بول­عان. ازەربايجاننىڭ كورنەكتى اقىنى نيزامي گەنجاۋي تاريحتان سىر شەرتىپ ەسكەندىردى يراننىڭ پاتشا اۋلەتىنىڭ اريستوكراتيالىق تاريحىنان اجىراتىپ، "يۋنان (گرەك) جەرى فايلاقۋسقا مەكەن بولىپ، ماكەدونيا ناعىز وتانى بولعان" ەكەنىن ايعاقتاپ، مۇسىلماندار اراسىندا اڭىز-لاقاپقا اينالعان ءومىر­بايانىن بۇلتارتپاس دەرەكتەرگە سۇيە­نىپ شىندىققا جاقىنداتقان بولسا، الىشەر ناۋاي تۇرىك تىلىندە جازعان شىعارماسىندا:

"نيزامي ايتىپ كەتكەن

ءتۇپ-تامىرىن،

ءجامي دە سولاي دەيدى جۇرتقا بۇگىن.

فايلاقۇس ەسكەندىردى ۇلىم دەدى،

مىسقالداي وگەيلىگى بىلىنبەدى" دەپ ونىڭ تەگى تۋرالى ءتۇرلى دابىرالى لاقاپ­­تارعا نۇكتە قويعانداي بولادى. اباي دا وسى داستۇرگە يەك ارتادى.

بۇل ورايدا ايرىقشا ايتا كەتەرلىك جايت، ۇلى شايىرلاردىڭ جىرلارىنا ارقاۋ بولعان ەسكەندىر مەن قۇراندا ايتىلاتىن ەسكەندىر زۇلقارنايىن – ەكى باسقا ادام. ءتاپسىرتانۋشى عۇلا­مالار مەن يسلام تاريحشىلارى زۇلقار­نايندى "قوس ءمۇيىزدى" دەگەن ماعىناعا كەلەتىن، شىعىس پەن باتىسقا ۇكىم جۇرگىزگەن، قىزىرعا شاكىرت بولعان، يبراھيم پايعامبار داۋىرىندە ءومىر سۇرگەن تاقۋا تۇلعا دەپ سانايدى. ال ماكەدونيالىق ەسكەندىردىڭ قىزىرعا ەمەس، اريستوتەلگە شاكىرت بولعان جاۋ­لاۋشى ەكەنى ءھام پايعامبار سيپاتتى تاقۋا تۇلعا بولماعانى بارشاعا بەلگىلى. سوندىقتان نيزامي، ناۋاي جىرلاعان "ەسكەندىر" – قۇران كەيىپكەرى ەمەس، بار بولعانى حالىق اڭساعان ادىلەتتى پاتشا بەينەسى. كەزىندە ءال-فارابي "قايىرىمدى قالا تۇرعىندارى" تراك­تاتىندا ەلدى دانا حاكىم، فيلوسوف بيلەسە ادىلەت ورنايدى دەگەن تۇجى­رىمدامانى ۇسىنعان بولسا، الىشەر ناۋاي جىرلاعان ەسكەندىر دە عالىم­داردى قاسىنان ءبىر ەلى تاستامايتىن، ءوزى دە دانالىقتىڭ بيىگىنە جەتكەن پاتشا. اقىن بىلاي دەيدى: "وڭ جاقتا پلاتون مەن تۇر سوكرات، سول جاقتا اراستۋ مەن گيپپوكرات".

ۇلى اقىنداردىڭ مۇراسىن جالعاعان ابايدىڭ كوركەمدىك مۇراتى – شىعىس اقىندارى جىرلاعانداي ادىلەتتى پات­شا بەينەسىن جارقىراتىپ سومداپ جۇرتقا ۇلگى ەتۋ ەمەس، كەرىسىنشە، ءىشى تار، ماقتان سۇيگىش، كورسەقىزار، ارانى اشىلعان قانىشەر بيلەۋشىنىڭ بوياما­سىز كەيىپ-كەسپىرىن كورسەتىپ، جۇرت­تى اتاققۇمارلىق، قىزعانشاقتىق، داڭ­­­عوي­لىق ناپسىدەن جيىركەندىرۋ ار­قىلى وقىرمانعا وي سالۋ. اقىن كوزقا­را­سىنىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى بىلاي: "مىق­تىمىن دەپ ماقتانبا، اقىل بىلسەڭ، مىقتى بولساڭ، ءوزىڭنىڭ ءناپ­سىڭدى جەڭ!" ايتكەنمەن تويىمسىز، تەجەۋسىز، جەمىت پاتشانىڭ جانىنا ەرگەن اقىلشىسى الدىڭعى ۇستازدارى جىرلاعانداي حاكىم اريستوتەل بولۋى اباي پوەماسىنىڭ كوركەمدىك شەشىمى تۇبىرىمەن وزگەرىسكە ۇشىراعانىمەن، اقىن ءداستۇر اياسىنان تىم ۇزاپ كەتپەگەنىن تاعى دا تانىتادى: "جولداسى اريستوتەل اقىلى مول، لاقتىرعان سۇيەكتى الادى سول... سول كۇندە اريستوتەل جەكە دارا، اقىل ءسو­زىن تىڭداماي بار ما شارا؟" اقىن ءوزى­نىڭ اياۋلى اكەسى قۇنانباي قاجىنى "ەسكەندىر، تەمىر، شىڭعىستاي، مۇسىل­مان­دا اتاقتى"، دەپ جىرلاۋى دا شى­عىس­تىق داستۇرگە ابايدىڭ بەرىكتىگىن كور­سەتكەندەي.

ءاۋ باستا شاعاتاي ادەبيەتىنىڭ اسەرى­مەن قولىنا قالام ۇستاعان اباي ۋاقىت وتە كەلە ءوزى مەدەت سۇراعان شوقتىعى بيىك شىعىس شايىرلارىنىڭ شوعىرىنا بارىپ قوسىلدى. سول ارقىلى ناۋاي تۇ­­عى­رىنا قوندىرعان تۇركى ءتىلى دە تۇر­لەنە ءتۇستى. ۇلىلار ۇندەستىگى دە وسىندا بولسا كەرەك.

سوڭعى جاڭالىقتار

ءدۇبىرلى «دالا ديدارى»

ونەر • بۇگىن، 08:34

تۇيە كوتەرگەن تيمۋر

ايماقتار • بۇگىن، 08:32

جىگەر جانىعان جۇزدەسۋ

ساياسات • بۇگىن، 08:26

ۆاكتسينالاۋ – ماڭىزدى مىندەت

ۇكىمەت • بۇگىن، 08:17

قاراعاندىدا كارانتين كۇشەيتىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 08:09

بيزنەستە ايەلدەردىڭ ۇلەسى قانداي؟

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:59

URKER ۇسىنعان ۇزدىكتەر

ونەر • بۇگىن، 07:57

كوروناۆيرۋس باسەڭدەر ەمەس

الەم • بۇگىن، 07:56

كەشىرىم ايى كەلدى

رۋحانيات • بۇگىن، 07:50

ءۇشىنشى بەسجىلدىق: مەجە مەن مىندەت

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:35

بايراعى بيىك باعزى ونەر

رۋحانيات • بۇگىن، 07:33

ەكى الپاۋىتتىڭ ايقاسى

بوكس • بۇگىن، 07:25

پاۆلوداردا جاعداي كۇردەلەنە ءتۇستى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 07:21

ورازانىڭ ءار ءساتى ساۋاپ

رۋحانيات • كەشە

ءسوزدىڭ جەتى بوياۋى

تانىم • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار