قوعام • 16 ماۋسىم، 2020

دەڭگەي-اي، سەنى قايتەيىن؟!

2636 رەت كورسەتىلدى

اتى وشكىر الگى ىندەت تۋرالى كەشە الەۋ­مەتتىك جەلى قولدانۋشىلاردىڭ ءبىرى، اجەپ­تاۋىر پىكىرى بار زامانداس: ء«بىر مينيستر، ءبىر دەپۋتات شىقتى. ەندى ءبىر ءانشى شىقسا» دەپتى. سونى وقىپ وتىرىپ، كوكەيدە كوپتەن جۇر­گەن ءبىر سەكەمىمە ابدەن بەكىندىم: COVID قاۋىپتى مە؟ كوپ يت قاۋىپتى مە؟ ۇلكەن سۇراق. اۋىز­دان اق يت كىرىپ، كوك يت شىقپاعانعا نە جەتسىن!

كەرىتارتپالىق كادىمگىدەي كەسەلگە اينالىپ كەتكەندەي كورىنەدى. ەل – وزىمىزدىكى. جەر – وزىمىزدىكى. ابزال ازاماتتاردىڭ العاداي اق نيەتىن مۇمكىندىگىنشە قولداپ، مەيلىنشە كەلەسىگە جولداسا، قانە. ايقىن نارسەنىڭ وزىنە كور-جەر توپىراق شاشىپ، سوركوكىرەك كەۋدەمپازدانۋ، كورسوقىر بولا قالۋدى ءجيى اڭدايتىنىمىز راس. ايتەۋىر ءبىر بىتپەيتىن قۇسالىق، شەتىنەن – عارىپ. شىنىندا قارەكەتتىڭ ءبارى قاتە، ارەكەتتىڭ ءبارى ءارسىز ەمەس ەدى عوي. بۇل عادەت بىزگە قايدان جۇقتى؟! قايدان «جۇق­قانىن» ءارى ونى ەمدەۋدىڭ جولدارىن كەڭ تالقى­لاسۋىمىزعا بولادى. ءلازىم. كەرەك-اق...

الەۋمەتتىك جەلىدەگى اۋلەكى جەلىكتى كورە وتىرىپ، قارالاي جانىڭ قارايادى. بىلەرگە دە، بىلمەسكە دە دانىشپانسىپ، مامانسي پىكىر ءبىلدىرۋ، ء«جونى وسى شىعار-اۋ» دەپ تە ويلانباستان، سۋقاراڭعى تاياق سىلتەي سالۋ سەكىلدى داعدىلار، وكىنىشكە قاراي، تىم ءجيى بايقالادى. نەنىڭ بولسا دا، قاراڭعى جاعىن كورۋ – تۇپتەپ كەلگەندە، دەنساۋلىققا دا زيان شىعار، نەگىزى. ارينە ساليقالى، سىني كوزبەن قاراۋدى قول­دايمىز. نە بولسا، سوعان باس شۇلعىپ، ىرجالاقتاپ ىرزا بولا بەرەيىك دەمەيمىز. سال­قىن اقىلعا، سالماقتى ساراپقا، ساناتكەر ساۋاتقا داۋىمىز جوق. ماسەلە  «رۋحاني كەمباعالدىقتا» بولىپ تۇر.

ءوزىڭ زور كورىپ جۇرگەن كەي ازاماتتار تۇك­كە تاتىمايتىن تاقىرىپتارعا، تاقىرىپ دەۋ­گە تۇرمايتىن جايتتارعا بولا ءوزارا تىم تومەن­دەسىپ، بەت جىرتىسىپ، جىك-جىك بولىپ جاتسا، وكىنبەي قايتەسىڭ. بيىكتىك قايدا، كەسەكتىك قاي­دا؟ ىشكى مادەنيەت-اۋ، ءوزىڭ قايدا ءجۇرسىڭ؟ بى­رىڭە ەشكىمدە جوق لوگيكانى، ەندى بىرىڭە بالا­ماسىز ينتۋيتسيانى نە ينتەللەكتتى، تاعى قايسىڭا سونداي ءبىر اسىل قاسيەتتى قۇداي ء«بىر-بىرىڭمەن قىرقىسىڭدار» دەپ بەرمەگەن شىعار؟! انشەيىندە «قازاق، قازاق» دەپ زار يلەگەندە كەرىمبىز. سول قازاق قازىر دە مۋزەي جادىگەرىنە اينالىپ كەتپەپ ەدى عوي. ءبارىمىزدى ءبىرىمىز، ءبىرى­مىزدى ءبارىمىز دوس كورگىمىز كەلسە، ناعىز مۇم­كىندىك – ءبىزدىڭ زاماندا. اقيقات ىزدەسكەن دۇرىس. بىراق «بەتى اشىلعان»، «باسىنىڭ جەلى كەپپەگەن» دەگەن – قيىن ءسوز. سىندارلى سىيلاسىم دارەجەسىنەن اسپاۋ، جەكە باس جاققا بارىسپاۋ – ابىرويدىڭ ابىرويى. ال اركىمنىڭ جەكە ابىرويى تابيعاتتىڭ تىلسىم كودىنا قازاق حالقى وكىلىنىڭ ولشەمى رەتىندە جازىلادى. ونى دەر كەزىندە عىلىم زەرتتەر – ۇرپاق ۇعىنار. ادەتتە ءوزىمىز قولدانۋعا اۋەس «گەن»، «مەنتاليتەت» ءسوز، سەزىمدەرى وسىندايىن قابىلداۋلاردان تۇزىلە تۇسەدى.

سەنبەستىك پەن توزبەستىك – كەيدە ەگىز، كەيدە كەرەعار ۇعىمدار... ءسوز باسىنداعىداي تىم قيعاش سەنبەستىك كەز كەلگەن ساياسي شەشىمگە قاتىستى بولىپ جاتۋى ىقتيمال. كوبىنە-كوپ ءجون-اق: دۇنيەگە سەرگەك قاراۋعا، بايىبىن اڭ­داۋعا باستاۋى مۇمكىن. ايتپەسەڭ، ساياسات شىر­كىننىڭ سۇڭعىلاسى ۇڭعىل-شۇڭعىلىنا وڭاي­لىقپەن بويلاتا قويا ما؟! الايدا الگىندەي الا­پات ىندەت جاھاندى تۇتاس قۋسىرىپ كەلە جات­قاندا، «قازاق ەلى نەگە قول قۋسىرىپ وتىر­ماسقا؟»، «بۇل – قولدان جاسالعان ۆيرۋس» دە­گەن ۇستانىمدار شەكتەن شىعۋدىڭ شەگى سەكىلدى. توتەنشە كۇي كەشىپ جۇرگەنىمىزگە ءۇش ايدىڭ جۇزىنەن استى. سونىڭ وزىندە تابانداپ سەنىمسىزدىك تانىتقان اعايىنعا ارىپتەس-اعامىزدىڭ «دياگنوزىمنىڭ راس ەكەنىن ءولىپ دالەلدەۋىم كەرەك پە ەندى؟» دەگەندەي شاراسىز سۇراعىنان اسىرا نە دەرسىڭ.

جانىڭ اشىعاننان ايتقىڭ كەلەدى. ايتپەسە وڭايلىقپەن اشىلا قويۋىمىز ەكىتالاي-تىن. ونىڭ ۇستىنە بىرەۋگە اقىل ايتۋ ءۇشىن، ادام بالاسى «وزىنە كوپتەۋ الىپ قويماۋ» جاعىن ويلانار بولار. ناقتى كەيىپكەرى جوق ءسوز دەمەڭىز، كوبىمىزگە ورتاق، تيپتىك وبرازعا اينالىپ بارا جاتقان سوڭ، ورتان بەلدە ءبىر ءاۋ دەپ قويۋدان تارتىنبادىق. قازاقتىڭ «كەڭ بولساڭ...»، «پەيىلىنە بەرەدى»، «پەيىلىڭ تارىلماسىن»، «اق تىلەك»، «اق جۇرەك» سىندى كوپتەگەن قايران ۇعىمىن ءجيى ەسكە ءتۇسىرىپ وتىرساق ەكەن دەگەن تىلەكتەستىك. ءاسۇيدىڭ وزىندە ايتۋعا ۇيات اڭگىمەدەن جىراق بولساق ەكەن.

جارىق دۇنيەگە قالىپتى جاعدايدا قا­دام باسقان ءار پەندەگە مىندەتتى تۇردە ەكى شۇ­بە­رەك تيەسىلى. باسقاسىن ايتپاعاندا! ءفاني تابالدىرىعىندا – يتكويلەك. باقي تابال­دى­رىعىندا – اق كەبىن، بۇقارعا بارساق، «ۇشكۇلسىز كويلەك». ەش جۇمىرباس بۇل قوس قاستەرلىنى ءبىر مە­زەتتە قولىنا ۇستاپ كورگەنىن ءبىز بىلمەيمىز. ۇستاپ كورە الارىنا سەنبەيمىز. ولشەم بىرلىگى دەگەنىمىز – وسى: اتالعان ەكى ماتانىڭ بىرىنەن ەكىنشىسىنە دەيىنگى جولىڭىز. بىرەۋگە ۋاقىتپەن ەسەپتەلەر. بىرەۋگە جەكە كورسەتكىشتەرىمەن ەسەپتەلەر. ەندى بىرەۋ پاراسات دارەجەسىمەن ەسەپتەر. الدەكىم تابانى قامتىعان توپىراق اۋقىمىمەن ويلار. اڭساتارى – شۇبەرەكتەن شۇبەرەككە ادامشا جەتۋ. ۇلت ۇستازى احاڭ، ۇلى قازاق احمەت بايتۇر­سىن­ ۇلى ايتقان: «...ءبىز ءىرى بولۋىمىز كەرەك»، جىگىتتەر!

سوڭعى جاڭالىقتار

ەلوردا «قىزىل» ايماقتان شىقتى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:22

الەم چەمپيوناتى باستالدى

سپورت • بۇگىن، 09:09

قۇندى ەرتوقىم

ەلوردا • بۇگىن، 09:05

تىڭ سەرپىلىس بايقالمايدى

سپورت • بۇگىن، 08:59

اسەرلى «ادەبيەت كۋرستارى»

وقيعا • بۇگىن، 08:54

تاۋەلسىزدىك تاعىلىمى

تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعى • بۇگىن، 08:52

ون ءبىرىنشى پالاتا

مەديتسينا • بۇگىن، 08:45

جارقىننىڭ جاقسىلىعى

ايماقتار • بۇگىن، 08:39

تىلسىم كۇشپەن ءتىل تابىسقان

تاريح • بۇگىن، 08:36

قىلقالام ۇشىنداعى قۇدىرەت

ونەر • بۇگىن، 08:35

قازاقستان دالاسى قۇرعاپ بارادى

ەكولوگيا • بۇگىن، 07:55

قۇمعا سىڭگەن سۋداي سۋبسيديا

قوعام • بۇگىن، 07:49

دۇبىردەن تۋعان ولەڭ

ادەبيەت • بۇگىن، 07:39

كۇلكىنى ازايتساق قايتەدى؟

قوعام • بۇگىن، 07:39

جانى جايساڭ جاز-اتا

قوعام • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار