تاريح • 12 ماۋسىم، 2020

كاشميردەگى قازاقتار

3781 رەت كورسەتىلدى

اقش-تا جارىق كورەتىن "نەيشنل دجيوگرافيك مەگەزين" جۋرنالىنىڭ 1954 جىلعى  61-ءشى سانىندا "قازاقتار ازاتتىققا قالاي اتتاندى" دەيتىن ماقالا جاريالانعان. ونىڭ اۆتورى ميلتون دج. كلارك  دەگەن امەريكاندىق ازامات. وسى ماقالامەن بىرگە قازاقتار ومىرىنەن تۇسىرىلگەن ءتۇرلى-ءتۇستى سۋرەتتەر دە بەرىلگەن. باجايلاپ قاراساڭىز، سۋرەتتەردەن ناعىز قازاقى تۇرمىستى، ەتنوگرافيالىق ءومىر سالتى اڭعاراسىز. سۋرەتتەر پاكستاننىڭ سريناگار قالاسىنان 90 شاقىرىم جەردە بيىك تاۋدىڭ اڭعارىندا تۇسىرىلگەن. سوندا بۇل قازاقتار كىمدەر؟

بۇلار كادىمگى اتام زاماننان قيىر قونىپ، شەت جايلاپ جۇرەتىن التايدىڭ اباق كەرەيلەرى. العاش 1930-شى جىلدارى ءور التايدان ۇركىپ، قازىرگى شينجان ولكەسىنىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنا بارادى. وندا تۇراقتاپ بايىز تاپپاي اقىرى 1940 جىلى دەگەندە ءۇندىستان اسىپ كەتكەندەر. مارقۇم حاليفا التاي اتامىز وسى كوشتىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەن. سول اتامىز ايتاتىن: "العاش التايدان كوشكەندە 36 مىڭ ادام ەدىك، 1941 جىلى ۇندىستانعا وسىدان 3039 ءتىرى جەتتىك. ارادا ءبىر جىل وتكەندە جەرسىنبەي 2000-عا تارتا ادام ءولىپ كەتتى. 1942 جىلى 1150 ادام ءتىرى قالدىق. سودان 1946 جىلعا دەيىن بىردە-ءبىر ايەل بالاسى قۇرساق كوتەرمەدى. تۋرا جەتىنشى جىلى دەگەندە العاشقى بالا تۋدى".

جوعارداعى سريناگار قالاسى كاشمير ولكەسىنىڭ ورتالىعى. سول كەزدە كاشمير ولكەسى ءۇندىستان مەن پاكستان اراسىنداعى داۋلى ءوڭىر بولاتىن. حالقىنىڭ كوبى مۇسىلمان ءدىنىن ۇستاناتىن بولعاندىقتان العاش ۇندىستانعا وتكەن قازاقتار وسى وڭىرگە ويىسىپ كەلگەن. ونىڭ بەر جاعىندا كاشميردىڭ بيلەۋشىسى شەيح مۇحامەد ابدۋللا قازاقتاردى جەرىنەن اۋعان "مۇحاجير" ساناپ كوپ كومەك كورسەتكەن.

قازاقتار وسىندا 12 جىل تۇرىپ، 1954 جىلى تۇركياعا قونىس اۋدارعان.  وسى قازاقتارعا 1951 جىلى جوعارداعى امەريكاندىق جۋرنالشى كەلىپ، ءبىر جىل بىرگە تۇرادى. قازاقتىڭ ءتىلىن ۇيرەنەدى. كينو تۇسىرەدى. مارقۇم  حاليفا اتامىز: "ە، ول ءبىزدىڭ كلارك ەمەس پە!" ءسۇيسىنىپ ايتىپ وتىرعانىن تالاي ەستىگەن ەدىك.

سۋرەتكە قاراپ وتىرىپ، وسى قازاقتاردى دۇنيەنىڭ جارتىسىن اينالىپ، سونىڭ ىشىندە دالانىڭ قوڭىر اڭى دا وتە المايتىن اتاقتى تاكلاماقان ءشولىن باسىپ ءوتىپ، گيمالايدان اسىپ تۇسكەن. جان بالاسى باسپايتىن تيبەتتىڭ دۋنحۋان  ولكەسىندەگى تسزيانفودۋن  جارتاسىن كوكتەي ءوتىپ، ۇزىندىعى 1 ميل ۇڭگىردەگى بۋددانىڭ مۇسىندەرى مەن فرەسكالىق ورنەكتەرىن كورگەن. ارتىنان وكشەلەپ قۋعان جاۋدىڭ اسكەرلەرىمەن ايانباي سوعىسىپ، 90 پايىزى جولدا قىرىلعان بەيباقتار دەپ ايتا الامىز با؟. شىندىعىندا سولاي. بىراق سۋرەتتە كوشپەندى ءومىردىڭ سالتاناتى بايقالىپ تۇرعان جوق پا؟. كوپ جىلعى ءومىر مەن ءولىم ارپالاسى قازاقتاردىڭ ساعىن سىندىرا الماپتى.

111

بۇرىنراقتا امەريكاندىق جۋرنالشىنىڭ ماقالاسىن ۇلتشىل ازامات سابەتقازى اقاتاي مارقۇم وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارى قازاق تىلىنە اۋدارىپ،   جاريالاماققا نيەت ەتكەن كورىنەدى. سودان شاعىن ءۇزىندى ۇسىنعان ءجون بولار: "...مەن كاشمير جازىعىنداعى سريناگاردا اتا-بابالارى 2 مىڭ جىل ورتالىق ازيادا كوشىپ جۇرگەن ەرەكشە حالىقتىڭ وكىلى ­– قازاقتاردىڭ اراسىندا ءبىر جىل بولدىم. قاسىرەتتى جورىقتىڭ قاتاق سىنىن ارتقا تاستاعان قازاقتار ەندى ەسجيا باستاعان سەكىلدى. ولاردىڭ داۋلەسكەر اۋىز ادەبيەتىن تىڭداعان العاشقى امەريكاندىق مەن بولارمىن. بۇل كوشپەندىلەر جاز شىعا شاڭى مەن قاپىرىعى ىعىر قىلعان تاستاپ جايلاۋعا شىقتى. كاشميرلىك ارعىماقتارىن ەرتەپ مىنگەن ولار (مەنى دە ەرتىپ الدى) تاۋعا شىعىپ كەتتى. بيە بايلاپ راحات ءومىردى باستاپ كەتتى..."

77

ميلتون دج. كلارك قازاقتاردىڭ ءومىر تاريحىن زەرتتەۋمەن عانا اينالىسپاعان كورىنەدى. 1954 جىلى بۇلاردىڭ تۇركياعا كوشۋىنە مۇرىندىق بولعان. ءتىپتى 1953 جىلى اقش-تىڭ پرەزيدەنتتىگىنە ۇمىتكەر ادلاي ە. ستەۆەنسوندى سريناگارعا ەرتىپ كەلىپ، قازاقتاردىڭ ومىرىمەن تانىستىرعان. حاسان ءورالتاي اعامىزدىڭ ايتۋىنشا ميلتون دج. كلارك اقش-تاعى تسرۋ-دىڭ قىزمەتكەرى. ول قازاقتاردى شىنىندا كوممۋنيستىك رەجيمنىڭ تەپكىسىنەن قاشتى ما، جوق پا دەگەندى انىقتاۋ ءۇشىن جىبەرىلگەن ادام دەيدى.

قالاي دەسەكتە بۇل سۋرەتتەر بۇگىنگى قازاق دياسپوراسىنىڭ  تاريحي قۇجاتى رەتىندە قىمبات. جوعارداعى دىتتەگەن جەرىنە جەتە الماي قازا تاپقان نەمەسە قاڭعىرىپ باسقالارعا قولدى بولىپ كەتكەن بەيباقتاردىڭ سارقىتىنداي تاريحتان بىزگە جەتكەن تابارىك.

777

وسى ورايدا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جوعارداعى قازاقتاردىڭ الاساپىران ءومىرى جايلى: "تۋعان جەرىنەن تىس بۇكىل جەر شارىنا شاشىراپ ءومىر ءسۇرىپ جاتقان بەس ميلليونعا جۋىق قانداستارىمىزدىڭ قانداي قايعىلى دا،  قورلىقتى جولدان وتكەنىن بۇگىنگى كوزى تىرىلەردىڭ ەشقايسىسى دا ءوز دەڭگەيىندە بارشا قاسىرەت قايعىسىمەن بەينەلەپ بەرە المايدى. ويتكەنى، كەيدە قۇجات جەتىسپەيدى، كەيدە بوسقىنداردىڭ تۇتاس كوش كەرۋەنىنىڭ ىزدەرى بەلگى-بەدەرسىز تاۋ شاتقالدارىنا ءسىڭىپ، جوق بوپ كەتەدى نەمەسە مۇردەلەرى قازاق دالاسىنان شالعايدا اتاۋسىز قالعان" - دەپ، اتاپ ءوتىپتى. ("تاريح تولقىنىندا" الماتى، "اتامۇرا" 1999 جىل، 140-بەت)

77

شىندىعىندا قازاق تاريحىنداعى اسا ءبىر ەلەۋلى وقيعا تۇيەلى كوشپەن "گيمالاي اسقان» كوشپەندىلەر تۋرالى سوڭعى جىلدارى بىرنەشە شىعارما جارىق كوردى. ح. التايدىڭ "التايدان اۋعان ەل"، د. جانالتايدىڭ "قيلى زامان – قيىن كۇندەر"، حاسان ءورالتايدىڭ "ەلىم-ايلاپ وتكەن ءومىر" كىتاپتارىندا ەگجەيلى-تەگىجەيلى باياندالعان.

سوڭعى جاڭالىقتار

قيلى-قيلى تاعدىرلار

تاريح • كەشە

ءبىر شاڭىراقتان – ءۇش مايدانگەر

رۋحانيات • 08 مامىر، 2021

قازاق دەگەنىمىز – باۋىرجان...

رۋحانيات • 08 مامىر، 2021

505-ءشى تۇرمەنىڭ تۇتقىندارى

تاريح • 08 مامىر، 2021

اسكەري ينجەنەرلەر ۇستاحاناسى

وقيعا • 07 مامىر، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار