تىرشىلىكتىڭ مىڭ ءتۇرلى ءيىرىمى بار دەيتىن بولساق, قالامگەردىڭ قۇدىرەتتى قالامى وقىرماندى ويشا سول يىرىمدەردىڭ باستاۋىنا جەتەلەيدى. ادەبيەت زەرتتەۋشى, اكادەميك ر.نۇرعاليدىڭ ادەبيەتكە 60-70-جىلدارى كەلگەن بۋىن تۋرالى ايتقان مىناداي ءبىر تاماشا ءسوزى بار: «بالالىق, بوزبالالىق شاعى سوعىس كەزدەرىنىڭ قىلىشىنان قان تامعان قاھارلى, جارالى جىلدارىمەن ءدوپ كەلگەن ۇرپاق وكىلدەرىنەن شىققان قالامگەرلەردىڭ بارشاسىنا ورتاق قاسيەتتەر بار: ەڭ الدىمەن بۇلاردىڭ قاي-قايسىسى دا, ءومىردىڭ قارا قازانىندا قايناپ پىسكەن, تىرشىلىكتىڭ تاس ديىرمەنىندە تارتىلعان ادامدار. قالامنان ومىرگە كەلمەگەن. ومىردەن قالامعا كەلگەن. تۆورچەستۆولارىنداعى باستى سيپات, باستى قۇنار – ءومىردىڭ لەبى, تىرشىلىكتىڭ بوياۋى». بۇل ارتىق-كەمى جوق ءسوز. ويتكەنى وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى, جەتپىسىنشى جىلدارى قازاق ادەبيەتىنىڭ كوركەيۋ ءداۋىرى ەكەنىن كوپشىلىك بىلەدى. كوركەم ادەبيەتتىڭ بۇل كەزدەگى باستى نىسانى – ادام بولاتىن. تەك قازاق ادەبيەتىندە عانا ەمەس, دۇنيەجۇزى ادەبيەتىندە جاڭعىرۋ ءجۇرىپ جاتتى. قوعامدى «مەڭدەگەن» سوتسرەاليزمگە بىلدىرمەي-اق, ءتۇرلى «يزمدەردىڭ» بوي كورسەتە باستاعانى دا وسى تۇس. اسىرەسە فيلوسوفياداعى ەكزيستەنتسياليزم باعىتى ادەبيەتتى تەرەڭ ونەر رەتىندە بيىككە كوتەردى. ادامنىڭ وزىندىك «مەنىن» تانۋعا ۇمتىلۋىن, ءومىر مەن ءولىمنىڭ ءمانىن, ەركىندىكتىڭ ماعىناسىن تۇسىنۋگە, ءوزىنىڭ قوعامداعى ورنىن انىقتاۋعا تالپىنىسىن قالامگەرلەر شەبەر بەينەلەگەنى سونشا, ەندى ونىڭ الدىنداعىداي ءوز زامانىنان اسىپ تۋعان نە اقىلى مەن ءبىلىمى تەڭ, نە مانسابى جوعارى, بولماسا ەرەكشە سۇلۋ ادامدار عانا ەمەس, كادىمگى وزىمىزبەن عۇمىر كەشىپ جۇرگەن كەز كەلگەن جۇمىرباستى پەندە ءبىر شىعارمانىڭ باس كەيىپكەرى بولا الاتىن جاعدايعا جەتتى. سونىڭ ىشىندە دۋلات يسابەكوۆ كەيىپكەرلەرىن ەرەكشە اتاۋعا تۇرارلىق. ويتكەنى وسى جازبانىڭ باسىندا ايتقانىمىزداي, ول قاراپايىم كەيىپكەرلەردىڭ ءوزىن دارالاي بىلگەن.
* * *
جالاڭاش دەنەسىنە كيگەن تۇيە ءجۇن شەكپەنىن قىسى-جازى ۇستىنەن تاستامايتىن قۋشيعان مولاشى شالدىڭ ايانىشتى تاعدىرى پوۆەسكە ارقاۋ بولعانى انىق. جازۋشىنىڭ بۇل كەيىپكەرى سوزگە وتە ساراڭ. شىعارما باستالعاننان سوڭىنا دەيىن ونىڭ ايتاتىن ءسوزى ساناۋلى عانا. سول ساناۋلى سوزدەردىڭ ىشىندە «يماندى بول دەڭىز» دەگەندى ءۇش رەت ايتادى. وزىنە جاقسىلىق تىلەپ, جاقسى ءسوز ارناعان ادامدارعا ايتقانى. ياعني «بۇل ومىردە ەشتەڭەنىڭ كەرەگى جوق, تەك ولگەندە يماندى بولسام جەتكىلىكتى» دەيتىن نيەت. كور قازا ءجۇرىپ, كۇنىنە قانشاما ادامنىڭ ارعى دۇنيەگە اتتاناتىنىن كورە ءجۇرىپ جەتكەن ءوز شىندىعى. سۇيەكشى – بۇرىن-سوڭدى قازاق ادەبيەتىندە بولماعان كەيىپكەر. ونى دۋلات يسابەكوۆ الىپ كەلدى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. پوۆەستىڭ اتىنىڭ «سۇيەكشى» اتالۋى دا تەگىن ەمەس. باس كەيىپكەردىڭ مىنا ومىردەگى اقىرعى ايالداماسى مولانىڭ ماڭى ەدى. ول ەشقاشان كور قازۋشى بولۋدى ارمانداماعان شىعار؟ بىراق تاعدىرى ونى كور قازۋشى ەتتى. ەگەر ادامنىڭ ومىرگە كەلۋدەگى ماقساتىنىڭ بار ەكەنىن ايداي اقيقات دەپ قاراستىرار بولساق, كور قازۋشى ءوزىنىڭ ميسسياسىن بەيسانالى تۇردە تولىق ورىندادى. ونىڭ «تۇيە ءجۇن شەكپەنىنىڭ» ءوزىنىڭ سيمۆولدىق ءمانى بار. بۇل سۇيەكشىنىڭ تاقۋالىعىنىڭ بەلگىسى.
تىرشىلىكتەن سىي كورمەگەن, تەك ادىلەتسىزدىك پەن قورلىقتان جاپا شەگىپ ءومىر سۇرگەن قۋشيعان شالدىڭ ازان شاقىرىپ قويعان اتى – تۇڭعىش. توعىز جاستان باستاپ كىسى قولىنا اماناتقا بەرىلگەن سوڭ «امانات» اتالادى. ەشكىم ونى اتىمەن اتامايدى. اكەسى ابايسىزدا بايدىڭ ۇلىن ءولتىرىپ الىپ, وعان تولەيتىن قۇنى بولماعان سوڭ, بالاسىن ۋاقىتشا بايدىڭ ۇيىنە قالدىرادى. ونىڭ ءارى قارايعى ءومىر جولىندا ەشقانداي دا جارىق ساۋلە جوق. الدىمەن اكەسى, ىلە-شالا اناسى قايتىس بولادى. امانات بالا سول كۇيى كىسى ەسىگىندە جالشى بوپ قالادى. جازۋشى ونى «بالا بولسا بولعان شىعار, بالالىق شاعى بولعان جوق. وزگەلەر قۇساپ ول كۇلمەيدى, كۇلدىرمەيدى. قىمىز ءىشىپ قىزارا ءبورتىپ جۇرگىسى دە, بوزبالا بوپ قىزعا قاراعىسى دا كەلمەيدى» دەپ سۋرەتتەيدى. بۇل كەزدە ونىڭ اتى «ۇندەمەس» ەدى. جىلدار وتە وعان «كەڭكەلەس» دەگەن ات قويىلادى. ءبىر ءۇيىر جىلقىنى جوعالتىپ العان سوڭ باي ونى ات قۇيرىعىنا بايلاپ, سۇيرەتپەكشى بولادى. وسى كەزدە ونى باياعىدا اكەسىنە قىساستىق جاساپ, وتىرىك كۋا بولعان جىگىتتەردىڭ ءبىرى قۇتقارىپ جىبەرەدى. جالشىلىقتان بوساعانىمەن, بارار جەر, باسار تاۋى جوق جىگىت دۋانا كەمپىرمەن بىرگە ءبىراز جىل ءجۇرىپ, قايىر تىلەيدى. سول كەزدە ونى ادامدار «دۋانا» دەپ اتايدى. كەيىنىرەك, ءومىرىنىڭ سوڭىنا قاراي مولا قازادى. باياعىدا ونى اماناتقا الىپ قالىپ, تاعدىرىنا قيانات جاساعان دوسكەي بايدىڭ ۇلى ۇكىتاي قارتايعان شاعىندا سۇيەكشىنى ىزدەتتىرەدى. وعان كەش تە بولسا جاقسىلىق جاساۋعا نيەتتەنەدى. بىراق ءبارى كەش ەدى. سۇيەكشى اۋىلىنا بارار جولدا قايتىس بولادى. وسى ءبىر ەلەۋسىز, تۋعاندا دا اكە-شەشەسىنەن وزگە ەشكىم قۋانا قويماعان, ولگەندە دە وعان قيانات جاساعان ءبىردى-ەكىلى ادامداردان باسقا ەشكىم قايعىرماعان, ادام رەتىندە ساناتقا قوسىلا الماعان, ومىردەن ورنىن تاپپاعان, تىرشىلىك تولقىنى اياماستان جارعا سوققىلاعان, ادامدار و باستاعى اتىن دا ۇمىتىپ قالعان تۇڭعىش-امانات-ۇندەمەس-كەڭكەلەس-دۋانا-سۇيەكشى ءبارىبىر اللادان ءۇمىتىن ۇزگەن جوق. ول كۇنا, قىلمىس اتاۋلىدان پاك كۇيىندە, وزگەگە دە, وزىنە دە يمان تىلەي ءجۇرىپ, ارعى دۇنيەگە اتتاندى.
* * *
يسابەكوۆتىڭ قالامىنان شىققان, وقىعان ادامنىڭ ساناسىندا وشپەستەي بوپ تاڭبالانىپ قالاتىن تاعى ءبىر كەيىپكەر بار. ول – مەنىڭشە, ەرەكشە ينتەللەكتۋال, ەرەكشە قارىم-قابىلەت يەسى, ورتاسىن جاتسىنىپ جۇرگەن جاسىن ەمەس. ول – كيەۆان شال. كوكنارگە دەگەن قۇمارلىعى ءۇشىن اۋىلداستارى «كيەۆان» اتاندىرعان كادىمگى قۇمارپاز شال.
ونىڭ ءاۋ باستاعى اتى ءمولداراسىل ەدى. ونىڭ دا تاعدىر-تالايىنا جازىلعانى جالشىلىقتىڭ قامىتى بولاتىن. بىراق «جامان ادام جۇرىسىمەن قۇل بولار» دەمەكشى, ءمولداراسىل جازۋشىنىڭ تىلىمەن ايتقاندا «ەن سالماعان سىپايى مالاي». كوكنارگە قۇمارتقان بوزبالا كوكنار ءۇشىن بىرەۋدىڭ تىرلىگىن ىستەپ بەرۋدەن ەش ايانبايدى. وعان جارتى قاپ كوكنار بەرسە, سونىڭ ءوزى ۇلكەن قۋانىش. «بۇلار ماعان نەگە توقتى-تورىم بەرمەدى» دەپ ويلانبايدى. بىراق اۋىلداستارىنىڭ سول قىلىعىنا شىنداپ ويلانا باستاعان كەزدە, ءبارى كەش ەدى. ولاردىڭ كوزىنە بۇل «كوكنار قۇمار جىگىت» بوپ تاڭبالانىپ قالعان ەدى. ولاردىڭ پىكىرىن وزگەرتۋ مۇمكىن ەمەس. سودان بۇل دا «ۇيرەنشىكتى ءومىرىن» سۇرە بەرەدى. جازۋشى ادام تاعدىرىنا, اسىرەسە, ءوز وي-پىكىرى قالىپتاسپاعان ادامنىڭ تاعدىرىنا وزگەلەردىڭ ىقپالى تۋرالى بايانداعان. ولار مولداراسىلگە كوكنارقۇمار جاس رەتىندە قارايدى. ولار «كيەۆان» اتاندىرادى. بۇل سول «كيەۆان ءومىردى» سۇرەدى.
