ء«سىز ءۇشىن وتباسى نەنى بىلدىرەدى؟» دەگەن سۇراققا قازاقستاندىقتاردىڭ جالپى سانىنىڭ 73,1%-ى وتباسىن ءومىردىڭ ءمانى رەتىندە سانايتىنىن ايتقان. سونداي-اق جاۋاپتاردىڭ ىشىندە 39%-ى «اۋلەتتىڭ ەرتەڭى», 29%-ى «باقىت پەن ماحاببات», 16,9%-ى «جاۋاپكەرشىلىك پەن مىندەتتەمەلەر», 7,9%-ى «قوعامنىڭ نەگىزى» جانە 1,6%-ى «جالعىزدىقتان قۇتقارۋ» دەپ جاۋاپ بەرگەن. ونىڭ ىشىندە ايەلدەردىڭ 75,1%-ى جانە ەرلەردىڭ 51,3%-ى وتباسىن «اۋلەتتىڭ ەرتەڭى» دەپ سانايدى.
«اتا-انالاردىڭ 69,3%-ى «كوپبالالى بولعىڭىز كەلە مە؟» دەگەن سۇراققا, ء«يا, مەن ارقاشان كوپبالالى بولعىم كەلدى» دەپ جاۋاپ بەردى. سۇرالعان مىڭداعان رەسپوندەنتتەردىڭ 65,2%-ى ءتورت بالانى تاربيەلەۋدە, 34,8%-ى بەس جانە ودان دا كوپ بالانى تاربيەلەۋدە. ساۋالداما ناتيجەسى بويىنشا, وتباسىلىق جۇپتاردىڭ كوپشىلىگى (78,9%) وزدەرىنىڭ وتباسىلىق قارىم-قاتىناستارىن «وتە جاقسى, ءبىز ءبىر-ءبىرىمىزدى سۇيەمىز جانە قۇرمەتتەيمىز» دەپ باعالادى. زەرتتەۋ سونداي-اق كوپتەگەن ادامنىڭ پىكىرىنشە, وتباسىلىق قاتىناستاردى نىعايتاتىن ماڭىزدى ساپا ماحابباتتان گورى قۇرمەت ەكەنىن كورسەتتى. سۇرالعانداردىڭ 68,2%-ى وسىلاي سانايدى. سونداي-اق وتباسىلىق رەسپوندەنتتەر اراسىندا 90,2%-ى ومىرىنە ريزا ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى, بۇل رەتتە اجىراسقان ادامداردىڭ اراسىندا ومىرىنە ريزالىعىن 73,9%-ى اتاپ ءوتتى. 70,4%-ى بالالاردى تاربيەلەۋدە كۇش قولدانۋعا تەرىس قارايدى, بۇل ورىنسىز جانە دۇرىس ەمەس دەپ سانايدى. قازاقستاندىق اتا-انالار ءوزارا تۇسىنىستىك, قۇرمەت, ماحاببات سياقتى ەموتسيونالدىق فاكتورلارعا كوڭىل بولەدى», دەپ اتاپ ءوتتى وتباسى ينستيتۋتىن زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى جۇلدىز باتتالوۆا.
ايتا كەتۋ كەرەك, بۇل زەرتتەۋ قازاقستاندا العاش رەت وتكىزىلدى. زەرتتەۋ قورىتىندىسى بويىنشا وسى ماسەلەگە مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن باسقا دا ۇيىمدار ءۇشىن ۇسىنىمدار ازىرلەنەتىن بولادى. ققدي «رۋحاني جاڭعىرۋ» وتباسى ينستيتۋتىن زەرتتەۋ ورتالىعى الەۋمەتتىك ينستيتۋت رەتىندە وتاندىق جانە حالىقارالىق تاجىريبەنى زەردەلەۋ, وتباسىنىڭ پروبلەمالىق اسپەكتىلەرىن شەشۋ بويىنشا ۇسىنىستاردى زەرتتەۋمەن, تالداۋمەن, ازىرلەۋمەن جانە قازاقستاندىق وتباسىلىق ساياساتتىڭ جاي-كۇيى تۋرالى جىل سايىنعى ۇلتتىق باياندامانى دايىنداۋ ءۇشىن ستاتيستيكالىق جانە الەۋمەتتىك دەرەكتەر بازاسىن قۇرۋمەن اينالىسادى. ينستيتۋت «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋدىڭ بارلىق قاتىسۋشىلارىنىڭ ءتيىمدى قىزمەتىن عىلىمي-ادىستەمەلىك قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قۇرىلدى. باعدارلامانىڭ ارنايى جوباسىنا كىرەتىن «تۋعان جەر», «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى», «لاتىن الىپبيىنە كوشۋ», «جاھانداعى زاماناۋي قازاقستاندىق مادەنيەت», «100 جاڭا وقۋلىق», «100 جاڭا ەسىم» باعدارلامالارى بار.
وتباسى – ۇلتتىڭ التىن دىڭگەگى. ونى ساقتاۋ, قورعاۋ ەر مەن ايەلدىڭ ارىنا جۇكتەلگەن قاسيەتتى پارىزى. جاقىندا عانا ومىردەن وتكەن بەلگىلى جۋرناليست بەيسەن قۇرانبەك ۇيلەنەتىن كەزىندە وتباسىنىڭ 7 قاعيداسىن جاساعان ەكەن.
«سىيلاستىق ءبىرىنشى كەزەكتە تۇرۋ كەرەك. «ۇيلەنگەن كۇننەن باستاپ مەنى ء«سىز» دەيسىڭ» دەدىم. باستاپقىدا ء«سىز» دەگەنى قۇلاققا تۇرپىدەي ەستىلىپ, كۇلكىگە كومىلىپ قالعانمىن. ون بەس جىلدان بەرى ء«سىز» دەگەن ءسوز وتباسىمىزدىڭ تاتۋلىعىنىڭ تىرەگىنە اينالدى. دوستارىمنىڭ ايەلدەرى بىرەۋى 5 جىلدان سوڭ, بىرەۋى 8 جىلدان سوڭ, بىرەۋى 10 جىلدان كەيىن كۇيەۋلەرىن ء«سىز» دەي باستادى. اناسى اكەسىن ء«سىز» دەپ سىيلاپ تۇرسا, بالا دا اكەسىن قۇرمەتتەيتىنىن ءتۇسىندى; سەنىڭ اتا-اناڭ – مەنىڭ اتا-انام, مەنىڭ اتا-انام – سەنىڭ اتا-اناڭ. بالدىزىما اقىل ايتسام, تۋعان قارىنداسىما ايتقانداي ايتام, كەلىنشەگىم قاينىسىنا ۇرىسسا, تۋعان ىنىسىنە ۇرىسقانداي ۇرىسادى; قانداي سىيلى قوناق كەلسە دە, ۇيىمىزگە ىشىمدىك كىرگىزبەيمىز; بالالارىمىزدى مەكتەپكە دەيىن حان سياقتى سىيلايمىز, مەكتەپ كەزىندە شاكىرت سياقتى تاربيەلەيمىز, مەكتەپتەن سوڭ دوس سياقتى سىرلاس بولامىز, بىراق اقىل ايتپايمىز; رەنجىسىپ قالساق, 5 مينۋتتان سوڭ سويلەسەمىز. «جاقسى ادامنىڭ اشۋى ءشاي ورامال كەپكەنشە, جامان ادامنىڭ اشۋى باسى جەرگە جەتكەنشە». بىرەۋىمىز قىلت ەتسەك, ەكىنشىمىز ۋاقىت ساناپ وتىرامىز; ءبىزدىڭ ۇيدە ەر-ازامات ەسەپ بەرمەيدى, تەلەفون سوعىپ: «قايدا ءجۇرسىڭ؟ قاشان كەلەسىڭ؟» دەگەن سۇراق قويىلمايدى. كەيبىر دوستارىمنىڭ ايەلدەرى تەلەفونمەن «قايدا ءجۇرسىڭ قاڭعىرىپ؟» دەپ جاتقانىن ەستىگەندە, تەلەفونى بولماعان ءبىزدىڭ اتا-بابالار نە دەگەن باقىتتى دەپ ويلايمىن; ەشقاشان اجىراسپايمىز. ماعان ايەل تابىلادى, وعان كۇيەۋ تابىلار, ال بالالارعا بوتەن بىرەۋ اكە-شەشە بولا المايدى», دەلىنگەن ءجۋرناليستىڭ جازباسىندا.
الەمدەردىڭ راببىسى اللا تاعالا ەرلى-زايىپتىلارعا: «سەندەر ءبىر-بىرلەرىڭە كيىمسىڭدەر», دەيدى. يسلام عۇلامالارى بۇل اياتتى بىلاي تاپسىرلەگەن: «كيىم – ادامدى تابيعاتتىڭ ىستىق-سۋىعىنان قورعايدى. سول سياقتى ەرلى-زايىپتىلار دا ءومىردىڭ قايعىسى مەن قۋانىشىندا دا ءبىر-بىرىنە قورعان بولا ءبىلۋى قاجەت. كيىم – ادامنىڭ كوركى. ەر مەن ايەل دە ءبىر-ءبىرىنىڭ كوركىن كيىمدەي كىرگىزە ءبىلۋى شارت. كيىم – ادام دەنەسىنە ەڭ جاقىن زات. ءدال سول سەكىلدى ەرلى-زايىپتى جاندار دا ءبىر-بىرىنە جاقىن بولا ءبىلۋى مىندەتتى. كيىم – ادام دەنەسىندەگى كەمىستىكتى جاسىرادى. سول سياقتى ەرلى-زايىپتىلار دا ءبىر-ءبىرىنىڭ جاقسىلىعىن اسىرىپ, جاماندىعىن جاسىرا ءبىلۋى شارت», دەگەن ەكەن.
قازاق «ۇيلەنۋ وڭاي, ءۇي بولۋ قيىن» دەگەن قاناتتى ءسوزدى بەكەردەن بەكەر ايتپاسا كەرەك. ويتكەنى كوپ جاستار ۇيلەنۋ دەگەنگە توي جاساۋ دەپ قارايتىن سەكىلدى. نەگىزگى مىندەت پەن جاۋاپكەرشىلىك تويدان كەيىن باستالاتىنىنا ءمان بەرمەيدى. ومىردەن تاجىريبەسى از ورىمدەي جاستار موينىنا تۇسكەن كىشىگىرىم سىناققا سىنىپ كەتىپ, ءبىر-ءبىرىن تۇسىنە الماي ەكى جاققا كەتەدى. ايرانداي ۇيىعان اۋلەتتىڭ ويران بولماۋى ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟
«ەلىمىزدەگى اجىراسۋدىڭ باستى سەبەبى – جاستاردىڭ وتباسى قۇرۋعا دايىن ەمەستىگى. مۇنداي پايىمعا ارنايى جۇرگىزگەن ساۋالدامادان كەيىن كەلدىم. وتكىر تۇرعان وزەكتى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن جوعارى وقۋ ورىندارىندا «وتباسى قۇرۋ نەگىزدەرى» دەگەن ءپان ەنگىزۋ قاجەت. سەبەبى ءبىلىم بەرۋ ينستيتۋتى ادامدى تەك قانا ينتەللەكتۋالدىق تۇرعىدا دايىنداماۋ كەرەك. ونى ءومىر سۇرۋگە دە دايىنداۋ كەرەك. سوندىقتان دا «Oتباسى قۇرۋ نەگىزدەرى» دەگەن ءپاننىڭ اياسىندا انا بولۋ, اكە بولۋدى وقىتىپ, سونىمەن قاتار وتباسىنىڭ قارجىلىق جوسپارىن جاساۋدى دا ۇيرەتكەنىمىز ءجون دەپ سانايمىن», دەيدى الەۋمەتتانۋشى ايسۇلۋ تۇرسىنبايقىزى.
