بۇگىندە وسى اۋىلدىڭ ىرگەسىندە مۇسابەك باتىر جانە ساپاق داتقا دەگەن ومان ارىقتار سورابى ءالى دە ايقىن كورىنىپ جاتىر. وسىدان-اق ولاردى ەل قادىرلەگەنىن ءارى ەسىمدەرىن وشپەستەي ەتىپ تاڭبالاعانىن كورەمىز.
ءحVىىى عاسىر مەن ءحىح عاسىردىڭ باسىندا قازاق حالقىنىڭ وڭتۇستىك ءوڭىرى قوقان حاندىعىنىڭ بيلىگىندە بولعانى بەلگىلى. قوقان حاندىعى تەك وسى ايماق قانا ەمەس, جەتىسۋ مەن سىر بويىنىڭ ارالىعىنداعى قازاق ەلىنە تىزە باتىرىپ, ار-نامىستى اياققا تاپتاپ, جاساماعان زۇلماتى, ءزابىرى قالمادى. الىم-سالىقتى ەسەلەپ ارتتىردى. بۇل ازداي قازاق قىزدارىنىڭ ابىرويىن توگۋى حالىقتىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋدىرىپ, نارازىلىعىن كۇشەيتە باستادى. وسىعان توزبەگەن مۇسابەك باتىر مەن ساپاق بي قوقان حاندىعىنىڭ وزبىرلىعىنا قارسى شارۋالار كوتەرىلىسىن ۇيىمداستىرىپ, كۇرەسكە شىعادى. شىن مانىندە مۇسابەك باتىردىڭ ەسىمى ەلگە جاستايىنان بەلگىلى بولىپ, حالىق اۋىزىنا ەرتە ءىلىندى. باتىر قانشا جەردەن جۇرەكتى بولعانىمەن جالعىز جورىتپايدى. ونىمەن بىرگە جامانقارا, مادەلى, تاكەن, رىسقۇلبەك,بايباق, بەلەس ءتارىزدى باتىرلار تىزە قوسا, يىق تىرەسە ءجۇرىپ شايقاستى. ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ كوشباسشىسى مۇسابەك باتىر جايلى پاتشا وكىمەتىنىڭ ءوزارا قاتىناس حاتتارىندا دا اتاپ كورسەتىلەدى. ماسەلەن, ماسكەۋدەگى مەملەكەتتىك اسكەري-تاريحي مۋزەيدىڭ قۇجاتتارىندا (1442 كىر. 4-ءىس. 49 پاراق) قوقان حاندىعىنا قارسى مۇسابەك باتىر مەن قونىس باتىر باستاعان جاساقتاردىڭ دايىن تۇرعانى باياندالادى. سونىمەن قاتار پولكوۆنيك چەرنياەۆ باسقارعان ەكسپەديتسيالىق وتريادتىڭ شولاققورعاننان جازىلعان مالىمدەمەسىندە ايتىلادى. (1443 كىر. 9-ءىس. 218-220 بەتتەر).
مۇسابەك باتىردىڭ اكەسى قالداربەك تە ءوز زامانىنىڭ ايتۋلى تۇلعاسى. ول جاۋگەرشىلىك زاماندا دۇشپان قولىنان قازا تابادى. قالداربەكتىڭ جانداربەك, ساپاق, مۇسابەك جانە ايداربەك دەگەن ءتورت ۇلى جەتىم قالادى. قالداربەكتىڭ جاۋ قولىنان قازا تابۋى ايانىشتى دا عيباراتتى. ول بىلاي سۋرەتتەلەدى.
جاز ايلارىندا قالداربەك تە جايىلىمعا شىعىپ, بيە بايلاپ, قىمىز ءىشىپ, تىرشىلىكتىڭ تىنىمسىز كوشىمەن بىرگە ءوز ارناسىمەن بىرگە اعىپ كەلە جاتىر ەدى. ەشقانداي قاۋىپ-قاتەردەن حابارسىز, كۇيكى تىرلىكتىڭ جەتەگىمەن كۇن كەشىپ جاتقان-دى. قايدان, قالاي شىعا كەلگەنى بەلگىسىز, توسىننان تاپ بەرگەن جاۋدىڭ ەكپىنى قاتتى بولادى. ۇيىنەن جۇگىرە شىققان قامسىز باتىردىڭ بىرنەشە جەرىنەن نايزا تۇيرەپ ولتىرگەن دۇشپاندار اياۋشىلىق تانىتپادى. باتىردىڭ ۇلكەن ۇلى جانداربەكتىڭ اۋزىنا قۇم قۇيىپ, ونى قامشىنىڭ سابىمەن نىعىزداپ, قول-اياعىن كىسەندەپ تاستايدى. مۇسابەك پەن ساپاقتىڭ مويىندارىنا سىرىق سالىپ, وزدەرىمەن بىرگە الا كەتەدى. بۇل كەزدە ولاردىڭ جاسى 12-13 شاماسىندا ەكەن.
وسى ۋاقىتتا ايداربەك اناسىمەن بىرگە كورشى اۋىلعا قىدىرىپ كەتكەن ەدى. ايداربەكتىڭ جاۋ قولىنان امان قالۋ سىرى وسى.
شاپقىنشى جاۋ ءبىر جەرلەرگە كەلگەندە اتتارىنان ءتۇسىپ, اۋىز اشۋعا قام جاساي باستايدى. وسى كەزدە ساپاق قىرانداي ساڭق ەتىپ:
– جاقسىلار, مەنىڭ ءبىر ارىزىم بار, – دەيدى.
– ارىزىڭ بولسا ايت, – دەيدى توناۋشى توپتىڭ ىشىندەگى ءبىر ەرەسەگى.
– سىزدەردىڭ ولتىرگەندەرىڭىز مەنىڭ اكەم. ال اۋىزىنا قۇم تىعىپ كەتكەندەرىڭىز اعام. سول اعام كىسەندەۋلى كۇيى كەلمەسكە كەتكەن شىعار. ال ءىنىم ەكەۋىمىزدى تۇتقىن ەتىپ اكەتىپ بارا جاتىرسىزدار. مۇسىلماندا «جاۋ دا بولسا تۇقىمىن قالدىر» دەگەن ءباتۋا بار ەمەس پە؟ سوندىقتان مىنا ىنىمە بوستاندىق بەرىڭىزدەر. ال ءوزىمدى تالاۋلارىڭا تاستادىم, دەيدى ساپاق.
ءۋاجدى سوزگە توقتاماسقا بولمايتىن دا ەدى. جاۋ دا بولسا ءسوز ۇعارلىق ۇلكەنى بار ەكەن, ساپاقتىڭ ايتقانى ماقۇل بولادى. مۇسابەك بوساتىلىپ, كەرى قايتادى.
سول كەزدىڭ ادامدارى جاز ايلارىندا سۋ تاپشى بولاتىندىقتان قۇمدى تەرەڭ ەتىپ قازىپ, مۇز كومىپ تاستايدى ەكەن. ساپاق قايتىپ بارا جاتقان ىنىسىنە «مۇزدى ارشىپ الىپ, باۋىرىڭنىڭ اۋىزىنداعى قۇمدى تازالا, جانى قالار» دەپتى. مۇسابەك اۋىلعا ورالعاندا جانداربەك باسىن كوتەرىپ, ەكى يىعىنان دەمالىپ جاتىر ەكەن. ماڭايدا ەشكىمنىڭ جوق ەكەنىن بىلگەن ول بار كۇشىن سالىپ بوسانباق بولعاندا كىسەن بايلانعان جۋسان تامىرىمەن ج ۇلىنىپ كەتىپتى. ال قولىنىڭ ءبىر قابات تەرىسى سىپىرىلىپ قالعان. مۇسابەك كويلەگىن جىرتىپ, اعاسىنىڭ سىدىرىلعان قولىن بايلايدى. سوسىن ونىڭ اۋزىنداعى قۇمدى ساۋساعىمەن جايلاپ تۇسىرەدى. قۇمىن ارشىپ العان ول اعاسىنىڭ اۋىزىن مۇزبەن شايادى.
بۇل كەزدە قوقاندىقتار قازان كوتەرىپ جاتىر ەدى. شاپقىنشىلار ورازالارىن اشىپ بولعان سوڭ ساپاقتىڭ الدىنا تاماق اكەلەدى. سوندا ساپاق:
– اعالار, ولگەن مالدىڭ اياعىن شەشپەيتىن بە ەدى؟ مەن دە ءبىر ولگەن جانمىن عوي, – دەيدى.
تاعى دا سوزدەن توسىلعان توناۋشىلار تۇتقىننىڭ اياعىنداعى كىسەندى اعىتادى. ساپاقتىڭ كوزى قوقاندىقتار توقتاعالى ءبىر جۋساننىڭ تۇبىنە ارقانىمەن بايلاي سالعان بوز ايعىرعا ءتۇسىپ وتىر ەدى. ات يەسى قىلىشىن ەردىڭ باسىندا قالدىرىپتى. قول-اياعى بوساعان ساپاق اتىلىپ بارىپ بوز ايعىرعا قارعىپ مىنەدى. سول بويى تەبىنىپ قالىپ قۇيعىتا جونەلگەندە الاڭسىز وتىرعان جاۋ قاپى قالىپ اھ ۇرادى. دەگەنمەن بىرەۋى ابجىلدىك تانىتىپ, سوڭىنا تۇسەدى. بىراق ساپاقپەن جەكپە-جەككە تۇسۋدەن قايمىعىپ كەرى قايتادى.
ول قايتىپ كەلگەندە جانداربەك تە ەسىن جيعان ەدى. اعايىندىلار اۋىل-ەلىنە حابار ايتىپ, اكەلەرىن اق جۋىپ ارۋلاپ جەرلەيدى.
ولاردىڭ كوكىرەكتەرىندە قوقان حاندىعىنىڭ وزبىرلىعىنا دەگەن كەك تە وسىلاي قالعان ەدى.
مۇسابەك جاس كەزىندە-اق ءوز قاتارلاستارىنىڭ الدى بولىپ وسەدى. اقىلدى دا زەرەك بالا الىسقاندا ايلا تاپتىرماي, بەلدەسكەندە بەل ۇزەتىن بالۋان دا ەدى. كوبىنە اقىلىنا جۇگىنەتىن. كەدەي-كەپشىكتىڭ ءسوزىن سويلەپ, بارىن سولارمەن بولىسكەن. بۇل كەزدە قوقان حاندىعىنىڭ بەگى مىرزا بي توڭىرەكتەگىلەرگە تۇگەلدەي تىزەسىن باتىرىپ تۇرعان. قولى ءجۇرىپ, داۋىرلەپ تۇرعان بي قارا حالىقتان تارتىپ العاندارى مەن باي-بولىستاردان جيناعان جىلى-جۇمساعىن اربامەن قوقان حانىنا ۇزبەي جونەلتىپ تۇراتىن. كەرۋەندى بولسا-بولماسا دا قارۋلى جاساق كۇزەتەدى. مۇسابەك باستاعان جىگىتتەر قازىعۇرت اسۋىنىڭ ءار قيىرىندا ولارعا تۇتقيىلدان شابۋىل جاساپ, ەلدەن توناعان دۇنيە-م ۇلىكتى كەرى قايتارىپ وتىرعان. وسىنداي شابۋىلدار كەزىندە ولار تۇتقىنعا تۇسكەن جىگىتتەر مەن كۇڭدىككە ايدالعان قىزداردى دا بوستاندىققا شىعارادى.
1858 جىلدىڭ باسىنان قوقان باسقىنشىلارى جاۋىزدىق ارەكەتتەرىن بۇرىنعىدان دا كۇشەيتىپ, تاعىلانا ءتۇستى. اسىرەسە قىزدان زەكەت الۋلارى حالىقتىڭ زىعىردانىن قايناتتى. مىرزا بي كوكتەم شىعا ورداباسىعا كەلىپ, وتاۋ تىگىپ, وسقىرىنىپ جاتىپ الدى. تۋ بيەنىڭ قازى-قارتاسى, سابا-سابا قىمىز ونى ماس ەتتى. تۇنەمەلىككە قاسىنا كۇندە ءبىر قىز الدىرۋى ەندى شەكتەن شىققاندىق ەدى. بۇعان ىزالى حالىق توزە المادى. كوز جاستارىن كول ەتكەن تۇرعىندار مۇسابەك باتىردىڭ الدىن قۇرعاتپايتىن بولدى. ونىڭ ۇستىنە قوقانعا ايدالىپ بارا جاتقان ەكى قىزدىڭ « ساقتاعانىن سارت جەگەن, مۇسابەك باتىر قايداسىڭ؟» دەگەن زارلى ءسوزىن ەستىگەلى قانىنا قارايىپ جۇرگەن.
جاۋدان ءوش الۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى مىرزا ءبيدى جاساۋىلدارىمەن بىرگە جەر جاستاندىرۋ ەدى. مىرزا بي قوسىنىنا شابۋىل جاساۋ ءۇشىن وتىز-قىرىق جۇرەكتى جىگىت كەرەك. مۇسابەك ولاردى تاپتى دا. ارينە قوقان حانى ولاردىڭ بۇل قىلىقتارىن كەشىرمەسى انىق. سوندا دا ۇلت نامىسى ءۇشىن اتقا قونعان ەرلەر العان بەتتەرىنەن قايتقان جوق. تاڭ الاگەۋىمنەن «الاتاۋلاپ» تۇتقيىلدان شابۋىل جاساعان ولار جاۋدى قاپى قالدىردى. بويىندا الاپات كەك بار مۇسابەك كەلگەن بويدا ۇيىنەن ۇيقىلى-وياۋ شىققان مىرزا ءبيدىڭ باسىن ناركەسكەنمەن شاۋىپ ءتۇسىردى. ول جەل تەربەگەن كارى اعاشتاي تەڭسەلىپ بارىپ سىلق قۇلادى. بۇل كەزدە مۇسابەكتىڭ سەرىكتەرى جامانقارا, بەلەس, مادەلى, بايتاق, تاكەن,رىسقۇلبەك تە قاراپ قالماعان ەدى. وتاۋدى كۇزەتكەن وتىزدان استام جاساۋىل جايراپ قالدى. ەل-جۇرتىنىڭ اشۋ-ىزاسىمەن تۇتانعان ەرلەر كەگى وسىلاي قايتتى.
ارينە قوقان حانى مۇنى كەشىرگەن جوق. وڭتۇستىك قازاقتارىنىڭ قوقاندىق باسقىنشىلارعا قارسى كۇرەسى ساتسىزدىككە ۇشىرادى. مۇنىڭ وزىندىك سىرى دا بار. قازاقتاردا قىلىش, نايزا جوقتىڭ قاسى ەدى. بارىن قوقاندىقتار سىپىرىپ العان. قوقان حانى جازالاۋشى قارۋلى جاساقتار شىعارىپ, كوتەرىلىستى اياۋسىز جانشىپ باستى. ادامدار اقمەشىتكە قاراي ۇدەرە كوشتى. بۇگىنگى جاڭاقورعان, شيەلى, تەرەڭوزەك اۋداندارى اۋماعىنا بارىپ باس ساۋعالادى.
دەگەنمەن, ولاردىڭ ۇلت ازاتتىعى جولىنداعى كۇرەسى ۇمىتىلعان جوق. ماسەلەن, ءحVىىى عاسىردا جىر ءدۇلد ۇلى مايلىقوجا:
سارى دالانى شاڭ قىلعان,
قوقاننان ولجا مول قىلعان.
مىرزا ءبيدى ءولتىرىپ,
باتىرلىعىن داڭ قىلعان,
مۇسابەك باتىر جانداردان, دەپ جىرلاسا, زامانىنىڭ جۇيرىك اقىنى مولدا مۇسا بايزاق ۇلى (ۋيكيپەديا-اشىق ەنتسيكلوپەدياسىنان الىنىپ وتىر) قىپشاق بۋداباي اقىنمەن ايتىسقاندا:
قوڭىراتتا بىلەمىسىڭ مۇسابەكتى,
سولارداي بولار ەدىڭ بولساڭ تەكتى.
ءولتىرىپ مىرزا ءبيدى نامىس ءۇشىن,
قوقاننىڭ حاندىعىنان العان كەكتى,– دەگەنى «عاسىر جىلناماسى» كىتابىندا, باسقا دا ادەبيەتتەردە بار.
بۇدان بولەك, مادەلىقوجا, نۇرالى, ءسۇيىنباي, مولدا مۇسا بايزاق ۇلى, جامبىل جىرلارىندا وسى ۇلت-ازاتتىق كۇرەسى كورىنىس تاپتى. ساكەن سەيفۋلليننىڭ ۇزەڭگىلەس دوسى, ءابىلدا تاجىباەۆ پەن باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ۇستازى تاڭىربەرگەن وتارباەۆ 1935 جىلى «سوتسيالدى شاشۋ» اتتى جيناعىنا «ورداباسى وقيعاسى» دەگەن اڭگىمەسىن ەنگىزدى. وسى تاريحي اڭگىمەدە مۇسابەكتىڭ مىرزا ءبيدىڭ باسىن قالاي كەسىپ العانى جان-جاقتى سۋرەتتەلەدى. حانعالي سۇيىنىشاليەۆ, ءابجاپپار جىلقىشيەۆ, نامەت سۇلەيمەنوۆ, ەلەۋسىز ق ۇلىمبەتوۆ, شىنالباي ءۋالحان ۇلى, مومبەك ابداكىم ۇلى سياقتى تاريحشىلار مەن جازۋشىلار دا مۇسابەك باتىر جونىندە تاريحي شىعارمالار,زەرتتەۋلەر, ماقالالار جازدى. سولاردىڭ ىشىندە جامبىل جاباەۆتىڭ «حان مەن اقىن» داستانى, ءابجاپپار جىلقىشيەۆتىڭ «داۋىلدان كەيىنگى جورىق» پوۆەسى, نامەت سۇلەيمەنوۆتىڭ «مۇسابەك باتىر» پوەماسى, پروفەسسور حانعالي سۇيىنىشاليەۆتىڭ زەرتتەۋ ماقالالارى شوقتىعى بيىك شىعارمالار. ارينە ساپاق داتقا, جامانقارا, رىسقۇلبەك, بەلەس, تاعى باسقالارى جونىندە بولەك-بولەك تولىمدى تۋىندىلار جازۋعا بولادى. بۇل جولى مۇسابەك باتىر حاقىندا عانا قاراستىرىپ وتىرعاندىقتان, ماقالامىزدى وسى ارادان ۇزەمىز.
ءسوز سوڭىندا ايتارىمىز, حالقىنىڭ ازاتتىعى مەن نامىسى ءۇشىن كۇرەسىپ وتكەن وسىنداي باتىرلارىمىزدىڭ ەسىمدەرى ەسكەرۋسىز قالماۋى كەرەك. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا: ء«بىزدىڭ بابالارىمىز عاسىرلار بويى ۇشقان قۇستىڭ قاناتى تالاتىن, جۇگىرگەن اڭنىڭ تۇياعى توزاتىن ۇلان-عايىر ايماقتى عانا قورعاعان جوق. ولار ۇلتتىڭ بولاشاعىن, كەلەر ۇرپاعىن, ءبىزدى قورعادى. سان تاراپتان سۇقتانعان جات جۇرتقا اتامەكەننىڭ قارىس قادامىن دا بەرمەي, ۇرپاعىنا ميراس ەتتى» دەگەنىن ۇمىتپاعانىمىز ءجون. بيىل قوقان ەزگىسىنە قارسى كۇرەستىڭ كوشباسشىسى مۇسابەك باتىردىڭ تۋعانىنا 205 جىل تولىپ وتىر. وسى ورايدا نامەت سۇلەيمەنوۆتىڭ « جۇرسە دە اتى شىققان باتىر بولىپ, كورمەگەن باي-جۋانعا جاقىن قونىپ. ەسكەرتكىش بولارلىقتاي بۇل ادامدا, جاقسى ءىسى ايتىلماعان جاتىر تولىپ» دەگەنى ەسكە تۇسەدى. ءيا, وسى داتالى جىلعا وراي باتىردىڭ ايتىلماي كەلگەن ەرلىكتەرى مەن ەسىمىن جاڭعىرتساق قۇبا-قۇپ بولار ەدى...
بەكتاس احمەتوۆ,
ورداباسى اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى,
بىرلىك اۋىلىنىڭ ءبيى
تۇركىستان وبلىسى
