ارينە شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سالاسىندا شوعىرلانعان. قازىر ەلىمىزدە رەسمي تىركەلگەن شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك قۇرىلىمدارىنىڭ سانى 1,3 ملن-نان اسادى. ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ كەيىنگى مالىمەتىنە قاراعاندا, شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك وكىلدەرى جىلىنا 16 ترلن تەڭگەگە جۋىق ءونىم ءوندىرىپ, ەل قورجىنىنا سالىق تۇرىندە 1 ترلن تەڭگەدەن استام قارجى قۇيادى ەكەن. ال نۇر-سۇلتان, الماتى, شىمكەنت سياقتى ءىرى قالالارداعى بيۋدجەت ءتۇسىمىنىڭ 70 پايىزدان استامىن وسى سالاداعى تۇسكەن سالىق تولەمدەرى قۇرايدى. بۇل ءبىر جىلعى كورسەتكىش ەمەس. شامامەن 2000 جىلداردىڭ باسىنان بەرى بىزدە كاسىپكەرلىك سالاسى بيۋدجەتكە جىل سايىن وسىنداي قوماقتى ۇلەس قوسا باستادى.
توقسانىنشى جىلدارى تىرەك بولدى
بىلە بىلسەك, توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىنداعى توقىراۋدان دا ەلدى شاعىن كاسىپكەرلىك سالاسى الىپ شىققان بولاتىن. ول كەزدە شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ كومەگىمەن كەن ورىندارى جاڭا يگەرىلە باستاعاندىقتان, ەل قورجىنىنداعى ۆاليۋتا قورى قوڭدانا قويماعان-دى. توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىنداعى «شاعىن كاسىپكەرلىككە – كەڭ ءورىس!» دەگەن ۇران اياسىندا الدىمەن ەتى ءتىرى جەڭگەلەرىمىز جاپپاي شاشتاراز, دۇكەن, ءدامحانا تاعى سونداي كاسىپكەرلىك نىساندارىن قاپتاتىپ جىبەرگەننەن كەيىن بارىپ وزگە جۇرت تا ولاردان قالماۋعا تىرىستى. الىس اۋىلداعى اعايىننىڭ دا ازىق-ت ۇلىگىن, كەرەك-جاراعىن جەتكىزىپ, قىسىلعاندارىنا قارىزعا جازىپ بەرىپ قولتىعىنان دەمەگەن ەدى. ەل وسىلاي ەس جيىپ, ەتەك جاپقان...
بۇگىندە ەلىمىزدە وسى شاعىن كاسىپكەرلىك سالاسىندا رەسمي تۇردە تىركەلگەن 4 ملن-عا جۋىق ادام ەڭبەك ەتەدى. بۇل – ۇلكەن ەكونوميكالىق كۇش. الەمدىك ەكونوميكادا جەتەكشى ورىندارعا كوتەرىلگەن قىتاي دا ادام سانىنىڭ كوپتىگىمەن الدىڭعى شەپكە شىعىپ وتىر. ءبىز بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردى ارنايى زاۋىتتاردا وسىرسەك, قىتايدا ءار شارۋا ءۇيىنىڭ اۋلاسىندا بەكىرە باپتالادى. باسقالار اياقكيىمدى فابريكادا تىگەتىن بولسا, ولار ءۇيىنىڭ الدىندا وتىرىپ-اق تىگىپ شىعارا بەرەدى. ۇكىمەت تاراپىنان ءار شارۋاعا ازداعان نەسيە تيسە, تالاي كاسىپتىڭ باسىن قايىرادى. نارىقتاعى سۇرانىسقا قاراي, ەدەل-جەدەل ءبىر كاسىپتى اشىپ جىبەرسە, كوپ ۋاقىت وتپەي باسقا كاسىپكە بەت بۇرادى. بۇل ەلدە كاسىپ جاسايتىن ادام كوپ, سوعان وراي بيۋدجەتكە سالىق تولەۋشىلەردىڭ قاتارى دا قالىڭ. «كوپ تۇكىرسە, كول بولار» دەگەن سول, انە!
بانكتەر بيزنەسكە قىرىن قارايدى
ءبىزدىڭ اعايىندار دا قازىر كاسىپ جاساۋدان قالىسپايدى. ويتكەنى سوناۋ ءبىر قيىن ۋاقىتتاردا كاسىپ جاساۋ ارقىلى ءوز قولىمىز ءوز اۋىزىمىزعا جەتكەنىن سانامىزعا مىقتاپ سىڭىردىك. سوندىقتان قازىر كاسىپكەرلىكپەن اينالىسىپ جۇرگەندەر دە, اينالىسقىسى كەلەتىندەر قاتارى دا كوپ. ءسال قولتىعىنان دەمەپ جىبەرسەڭ, ءبىر كاسىپتى دوڭگەلەتىپ جىبەرمەك بولىپ الاقاندارىن ىسقىلاپ جۇرگەندەر قانشاما. اتتەڭ, بىزدەگى بيۋروكراتيا وسى باعىتتاعى ادىمىمىزدى اشتىرماي وتىر. ايتپەسە شاعىن كاسىپكەرلىكتىڭ ۇلەس سالماعى قازىرگىدەن ەكى-ءۇش ەسە جوعارى بولار ەدى.
باسقاسىن ايتپاعاندا, قازاقستاندا بيزنەستى قارجىلاندىرۋ, نەسيەمەن قامتۋ ماسەلەسى ءالى جۇيەلى شەشىلمەگەن. وبالى نە كەرەك, ۇكىمەت شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى قولداۋعا, جاڭا كاسىپ اشپاق بولعاندارعا جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەر بولەدى. بىراق سول مۇمكىندىكتى بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ باسىم بولىگى پايدالانا المايدى. ويتكەنى نەسيەنى بەرەر كەزدە قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ قوياتىن تالاپتارى كوبەيەدى: كەپىلدىك سۇرايدى, باسقا شارتتار قويادى... ناتيجەسىندە, نەسيە الماققا تالپىنعان كاسىپكەرلەردىڭ 8 پايىزى عانا قارجىعا قول جەتكىزەدى.
الەمدىك KPMG كومپانياسى 2019 جىلى «قازاقستاننىڭ تىكەلەي ينۆەستيتسيالار نارىعىنا» جۇرگىزگەن زەرتتەۋىندە وسى جايدىڭ بەتىن اشقان ەدى. ءبىز سوندا شەتەلدىك كومپانيانىڭ شىن كورسەتكىشتى ۇسىنعانىنا كۇمانمەن قاراعانىمىز راس. سەبەبى وسى باعىتتا ساراپتاما جۇرگىزەتىن شەتەلدىك ۇيىمداردىڭ كوبى قازاقستانداعى بيزنەس-قاۋىمداستىقتىڭ قىسپاقتا جاتقانىن كورسەتۋگە بەيىم ەكەنى بايقالاتىن. الايدا «سىرت كوز – سىنشى», بۇل دەرەكتەر شىندىقتان الشاق بولماي شىقتى. جاقىندا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ جالپى وتىرىسىندا دەپۋتات ايقىن قوڭىروۆ ناقتى فاكتىلەردى العا تارتىپ, بىزدەگى بانكتەردىڭ بيزنەسكە قىرىن قاراي باستاعانىن دالەلدەپ بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, بيىلعى ناۋرىز ايىندا بانكتەر 1 ترلن 146 ملرد تەڭگە نەسيە بولسە, سونىڭ 14 پايىزى عانا بيزنەسكە بۇيىرىپتى.
«بۇل 14 پايىزدى دا ولار ىنتاسىمەن بەرىپ وتىرعان جوق. مەملەكەت كوممەرتسيالىق بانكتەردىڭ نەسيەگە ەسەپتەيتىن مولشەرلەمەلەرىن سۋبسيديالاعاننان كەيىن بارىپ بيزنەسكە نەسيە رەسۋرستارىن امالسىز بولە باستادى. ەگەر ۇكىمەت قارجى ينستيتۋتىن سۋبسيديامەن قامتاماسىز ەتپەسە, بيزنەسكە 14 پايىز دا بۇيىرماس ەدى. بىزدەگى بانكتەر ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىن قارجىلاندىرۋ مىندەتىن مۇلدەم ۇمىتقان. وندىرىستەگى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردان ات-توندارىن الا قاشادى. ويتكەنى كەلەر تابىستى ۇزاق كۇتكىسى كەلمەيدى. بانكتەردىڭ بار اڭسارى بۇگىن جانە قازىر الىپ قالۋعا, بىردەن پايدا تابۋعا اۋعان. ءوندىرىستى ۇزاق مەرزىمدى نەسيەلەۋ دەگەن ۇعىم دا سانادان ءوشتى», دەپ قىنجىلىس بىلدىرگەن ەدى ءماجىلىس دەپۋتاتى.
«دامۋ» دەلدالدىق رولىندە
پاندەميانىڭ اسەرى مە, الدە باسقا سەبەپتەرگە بايلانىستى ما, جالپى پارلامەنتتە مامىر ايىنىڭ سوڭىندا ءبىر شيرىعۋ بايقالعانداي. شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ جاعدايى ۇلكەن مىنبەردە ءجيى-ءجيى كوتەرىلدى. دەپۋتاتتاردان باستاپ جۇرتتىڭ ءبارى ەكونوميكانىڭ ەندىگى تىرەگى مۇناي ەمەس, شاعىن كاسىپكەرلىك ەكەنىن شىن ۇققان سياقتى. كاسىپكەرلىكتى قولداۋ باعىتىندا باتىل ۇسىنىستار ايتىلۋدا. ماسەلەن, ءماجىلىس دەپۋتاتى امانجان جامالوۆ «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى قولداۋ قورى» اق بۇرىنعى جۇمىس جۇيەسىنەن ايىرىلماي كەلە جاتقانىن سىنعا الدى.
ايتسا ايتقانداي, «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى قولداۋ قورىنىڭ نەگىزگى جۇمىس باعىتى بانكتەن بولىنەتىن نەسيەنىڭ پايىزدىق سىياقى مولشەرلەمەسىن بيۋدجەت ارقىلى سۋبسيديالاۋ عانا ەكەن. ونداعان جىل بۇرىن دا سولاي ەدى, قازىر دە سول. ماسەلەن, كاسىپكەر ءوزى ىسكە اسىرماق بولعان جوباعا بانكتەن 14 پايىز سىياقى مولشەرلەمەسىمەن نەسيە الاتىن بولسا, سونىڭ 7 پايىزىن «دامۋ» قورى سۋبسيديالايدى. بىلايشا ايتقاندا, قور بيۋدجەت پەن بانك اراسىنداعى دەلدالدىڭ ءرولىن اتقارىپ وتىر. سۋبسيديالاپ جاتقان جوبالارىنىڭ سانى كوپ بولسا, ەشتەڭە دەمەس ەدىك. وكىنىشكە قاراي, «دامۋ» جىل باسىنان بەرى رەسپۋبليكا بويىنشا بار-جوعى 703 جوباعا عانا قولداۋ ءبىلدىرىپتى.
قور قانشا جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتسا دا, مۇندا شاعىن قارجى ۇيىمدارى, تىكەلەي ينۆەستيتسيالار ارقىلى نەمەسە جوبالىق قارجىلاندىرۋ جولدارىمەن نەسيەمەن قامتۋ تاسىلدەرى تاجىريبەگە ەنگىزىلمەگەن. سوڭعى ءتورت جىل كولەمىندەگى ايتا قالار ءبىر وزگەرىس – كاسىپكەرلەردىڭ بانككە كەپىلگە ۇسىنعان م ۇلىكتەرىنىڭ قۇنى ءسال جەتپەي تۇرسا, سونداي مولشەردە كەپىلدىك ۇسىنۋ. شىنىنا كەلسەك, مۇنداي مۇمكىندىكتى يەلەنەتىن كاسىپكەرلەردىڭ سانى دا شەكتەۋلى كەلەدى عوي. ەلىمىزدەگى كاسىپكەرلىككە قولداۋ كورسەتەتىن ەڭ ۇلكەن قوردىڭ جاعدايى وسىنداي بولعاندا, قالعاندارى تۋرالى ءسوز قوزعاۋدىڭ ءوزى ىڭعايسىز.
بىلتىر ءبىراز بانك كاسىپكەرلەرگە 0,1 پايىزدان 1 پايىزعا دەيىن نەسيە بەرەمىز دەگەن جارنامالارىن جارقىراتىپ ءىلىپ ەدى. كاسىپ باستاۋعا اقشا تاپپاي قينالىپ جۇرگەن اعايىن انداعايلاپ جۇگىرىپ بارعانىمەن, قايتۋى تەز بولدى. سەبەبى بانكتەردىڭ ولارعا ۇسىنعان شارتتارى ءتيىمسىز بولىپ شىقتى. بەرىلەتىن نەسيەنى باستاپقى التى ايىن 1,5 پايىز مولشەرلەمەمەن ەسەپتەگەنىمەن, ءبىر جىلدىق نەسيەگە 13 پايىز, 5 جىلعا الساڭىز 23 پايىز سىياقى مولشەرلەمەسىمەن قايتارۋ كەرەك ەكەن. مۇنى تەك پايدا تابۋدى كوكسەگەن قارجى قۇرىلىمىنىڭ ارەكەتى دەمەسكە لاج جوق. شىن كاسىپكە بەت بۇرعان ادام نەسيە السا, كەم دەگەندە بەس جىلعا راسىمدەيتىنى ايتپاسا دا بەلگىلى.
وسىنداي جاعدايلار بىزدەگى بيزنەسكە ەندىگى جەردە باسقاشا كوزقاراس قالىپتاستىرۋ كەرەكتىگىن كورسەتىپ وتىر. ەڭ الدىمەن شاعىن كاسىپكەرلىكتى نەسيەمەن قامتاماسىز ەتەتىن ۇيىمداردىڭ نەسيە شارتتارىن, قوياتىن تالاپتارىن, قۇجاتتار پاكەتىن قازىرگى كەزەڭگە بەيىمدەپ, قايتا قاراستىرعان ءجون. اسىرەسە جاڭادان كاسىپ اشپاق بولعاندارعا, جاڭا بيزنەس-جوبالار ۇسىنعاندارعا جاڭا قولداۋ جۇيەلەرى ويلاستىرىلسا, ءتىپتى دۇرىس بولار ەدى. سونىڭ ىشىندە جەڭىلدىك مەرزىمىن ۇزارتۋ, ۇزاق مەرزىمدى جوبالارعا باسىمدىق بەرۋ باستى نازارعا الىنۋعا ءتيىس.
قازاقستاندى توقسانىنشى جىلعى توقىراۋدا شاعىن كاسىپكەرلىك اسىراپ ەدى. پاندەميا سالدارىنان تۋىنداعان قيىندىقتاردى دا تەك كاسىپكەرلىك ارقىلى جەڭەمىز. سوندىقتان شاعىن كاسىپكەرلىكتى شاعىن دۇنيە كورمەيىك!
مەڭدوللا شامۇراتوۆ,
جۋرناليست
