ساياسات • 05 ماۋسىم، 2020

بايلامى بەكەم ءباتۋالى ءسوز

37 رەت كورسەتىلدى

قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ حالىققا ارناعان ۇندەۋلەرى، مالىمدەمەلەرى، ءتۇرلى القالى جيىنداردا سويلەگەن سوزدەرى، وتاندىق جانە شەتەلدىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جاريالانعان سۇحباتتارى ادەتتە حالىقارالىق قوعامداستىقتا، سونداي-اق قازاقستاندىق قوعامدا قىزۋ تالقىلانىپ جاتاتىنى بەلگىلى.

جاقىندا ق.توقاەۆتىڭ «كومسومول­س­كايا پراۆدا» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا باسقانى بىلاي قويعاندا، قازاقستاندىق قوعامدا، دالىرەگى، ءوز ارامىزدا ءجيى تالقى­لانىپ جۇرگەن سۇراقتارعا ناقتى ءارى تۇششىمدى جاۋاپ بەرىلدى. بۇل پرەزي­دەنتتىڭ اتالعان سۇحباتىنىڭ ەل ىشىندە كەڭىنەن تالقىلانۋىنا سەپتىگىن تيگىزىپ قانا قويماي، قوعامىمىزدى ورتاق مۇددەگە ۇيىستىرىپ، حالقىمىزدىڭ كەلەشەككە دەگەن سەنىمىن نىعايتا تۇسكەنى انىق. ەندى «وسى سۇحباتتا نەندەي ماسەلەلەر قوزعالدى، قانداي كوزقاراستار ايتىلدى؟» دەگەن ساۋال توڭىرەگىندە اڭگىمە وربىتسەك.

سونىمەن...

قازاقستان پرەزيدەنتى قويىلعان سۇ­راققا وراي، ەلىمىزدىڭ ازاماتتارى ءۇشىن كورشىلەس رەسەي ەڭ جاقىن مەملەكەت بولىپ قالا بەرەتىنىنە ەكپىن بەردى. ق.توقاەۆ­تىڭ ايتۋىنشا، ەكى مەملەكەتتىڭ حالىق­تارى اراسىندا عاسىرلار بويى قالىپ­تاسقان ءوزارا سەنىم مەن تۇسىنىستىك بار. قوس تاراپتىڭ كوپتەگەن ازاماتىن تۋىس­تىق، دوستىق جانە كاسىبي بايلانىس­تار بىرىكتىرەدى. ءبىزدىڭ قوعام رەسەيدى سترا­تە­گيالىق سەرىكتەس جانە وداقتاس دەپ قابىل­دايدى.

سونىمەن قاتار «ەلىمىزدىڭ رەسەي مەن بەلارۋس سياقتى وداقتاس مەملەكەتتىڭ قۇرامىنا كىرۋى مۇمكىن بە، ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتى قانداي دا ءبىر «شىعىس ەۋرووداعىنا» اينالدىرۋ ماقساتى بار ما، ەلدەرىمىز اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ، بىرلەسكەن جوبا­لار­دىڭ قايسىسىنىڭ كەلەشەگى زور دەپ ويلايسىز؟» دەگەن مازمۇنداعى سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋ ارقىلى پرەزيدەنت ق.توقاەۆ وسى ماسەلە توڭىرەگىندە ايتىلىپ جۇرگەن ءتۇرلى جاعىمسىز، وزەۋرەگەن پىكىرلەرگە ءساتتى تويتارىس بەرە ءبىلدى. بۇل سوزىمىزگە پرەزي­دەنتتىڭ: «قازاقستان رەسەيمەن جانە بە­لارۋسپەن ەكىجاقتى فورماتتا دا، ينتە­گراتسيالىق بىرلەستىكتەر (ەاەو، ۇقشۇ، تمد) اياسىندا دا تىعىز جۇمىس جۇرگىزىپ كەلەدى. رەسەي مەن بەلارۋس سياقتى وداقتاس مەملەكەتتىڭ قۇرامىنا قوسىلۋ ءبىزدىڭ جوسپارىمىزدا جوق. جوعارىدا اتالعان ۇيىمدار اياسىندا ينتەگراتسيانى ودان ءارى دامىتۋ باسىم باعىتىمىز بولىپ قالا بەرەدى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ الەۋەتىن تەك ەكونوميكالىق وداق تۇرعىسىندا كۇشەيتۋگە مۇددەلىمىز»، دەگەن جاۋابى دالەل.

ق.توقاەۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا، ەاەو-نى جاھاندىق اۋقىمداعى ءتيىمدى قۇرىلىمعا اينالدىرۋ باعىتىنداعى جۇمىستار جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلۋدە، 2025 جىلعا قاراي ورتاق ەنەرگەتيكالىق جانە قارجىلىق نارىق قالىپتاسادى. اسىرەسە تسيفرلىق ىقپالداستىق پەرس­پەكتيۆالى باعىت بولماق. پرەزيدەنت، سونداي-اق ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق شەڭبەرىندە كەيدە ءتىپتى، ەڭ جوعارى دەڭگەيدە قىزۋ پىكىرتالاستار بولاتىنىن، بىراق بۇل تالقىلاۋلار قۇرىلىمدى نەعۇرلىم تابىستى، بەدەلدى ەتۋگە دەگەن ورتاق تالپىنىستى بىلدىرەتىنىن جەتكىزدى.

كەيبىر ساراپشىلاردىڭ قازاقستاندا «قوس بيلىك پايدا بولدى» دەپ بۇرا تارتا ايتىپ جۇرگەن پىكىرلەرى اقپاراتتىق كەڭىستىكتە اراگىدىك بولسا دا قىلاڭ بەرىپ قالاتىنى بەلگىلى. پرەزيدەنت بۇل نەگىزسىز، قوعامدىق كوڭىل كۇيگە كەرى اسەرىن تيگىزۋى مۇمكىن پىكىرگە قاتىستى دا ءوزىنىڭ كوزقاراسىن اشىق ءبىلدىردى. وسى ورايدا ق.توقاەۆ تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ – قازىرگى قازاقستاننىڭ نەگىزىن قالاۋشى، اۋقىمى كەڭ تاريحي تۇلعا ەكەنىن ايتا كەلىپ، ء«بىز ءۇشىن ونىڭ تاريحي جانە ساياسي مۇراسىن ساقتاپ قالۋ ماڭىزدى. بۇل قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىلىگىن نىعايتۋ ءۇشىن اسا قاجەت. سوندىقتان، مەنىڭ سايلاۋالدى باعدارلامامنىڭ العاشقى تارماعى ساباقتاستىق دەپ اتالدى. قازىرگى كۇردەلى جاعدايدا ن.نازارباەۆ مەنىڭ داعدارىستان جەدەل شىعۋ، جاڭا ەكونوميكا قۇرىپ، ازاماتتارعا ماتەريالدىق كومەك بەرۋ جونىندەگى باعىتىما ناقتى قولداۋ كورسەتتى. ەشقانداي قوس بيلىك جوق. بۇل تۋرالى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ءوزى دە بىرنەشە رەت ايتتى جانە قوعامدى قازىرگى پرەزيدەنتتىڭ اينالاسىنا بىرىگۋگە شاقىردى»، دەدى.

سۇحبات بارىسىندا ەلىمىزدەگى قو­عامدىق، ونىڭ ىشىندە ەتنوسارالىق كەلىسىم توڭىرەگىندە دە ءسوز قوزعالدى. ناقتىلاي ايتقاندا، «قازىرگى كەزدە قازاقستاندا قانشا ورىس تۇرادى جانە ولاردىڭ قۇقىقتارى قانشالىقتى قورعالعان؟» دەگەن ساۋال قويىلدى. بۇعان بايلانىستى پرەزيدەنت شىن مانىندە، قازاقستاندىقتار ەتنوستىق شىعۋ تەگىنە قاراماستان، وزدەرىن ءبىرتۇتاس حالىق سانايتىنىن، قازاقستاندا «از ۇلتتار» دەگەن تۇسىنىك جوق ەكەنىن، ەلىمىزدە جالپى حالىق سانى بويىنشا ورىستاردىڭ ۇلەسى شامامەن 19% قۇرايتىنىن جەتكىزە كەلىپ، «ەلىمىزدە تۇراتىن ورىستار ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ اجىراماس بولىگى سانالادى جانە بارلىق قۇقىقتارعا يە. جاقىندا شەتەلدىك اناليتيكالىق ماتەريالداردىڭ بىرىنەن «قازاقستانداعى ورىس دياسپوراسى» دەگەن ءسوزدى كوزىم شالىپ قالدى. شىندىققا قايشى كەلەتىن مۇنداي سوزدەردى مۇلدەم قولدانباۋ تۋرالى ءوزىمىزدىڭ يدەولوگتار مەن ساراپشىلارعا ەسكەرتتىم. ورىستار – ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ ءبىر بولىگى. ولار قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋىنا، دامۋىنا زور ۇلەس قوستى. ونى ۇمىتۋعا بولمايدى»، دەدى. پرەزيدەنت، سونداي-اق گ.پوتانين، پ.زەنكوۆ، ە.برۋسيلوۆسكي، ا.زاتاەۆيچ، ا.باراەۆ، س.لۋگانسكي، ي.شۋحوۆ، ي.پانفيلوۆ، ي.پاۆلوۆ، ن.ماكيەۆسكي سىندى تۇلعالاردىڭ ەسىمدەرى ەلىمىزدىڭ تاريحىندا التىن ارىپپەن جازىلىپ قالعانىن، گ.گولوۆكين، ا.ۆينوكۋروۆ، و.رىپاكوۆا سەكىلدى قانشاما اتاقتى سپورتشىلارىمىز الەمنىڭ سپورت ارەنالارىندا قازاقستاننىڭ نامىسىن قورعاپ، ابىرويىن اسقاقتاتىپ جۇرگەنىن اتاپ ءوتتى.

ال ەلىمىزدە جەر-سۋ اتاۋلارىن وزگەرتۋگە قاتىستى قويىلعان سۇراققا وراي پرەزيدەنت بىرقاتار ەلدى مەكەندەر مەن كوشەلەردىڭ بايىرعى اتاۋلارى قايتارىلىپ جاتقانىن، كەڭەس داۋىرىنەن قالعان «تەپلوۆوزنايا»، «پريكانالنايا» سەكىلدى جەرگىلىكتى تۇرعىندار اراسىندا تانىمال ەمەس، ۇندەسپەيتىن اتاۋلار، توپونيمدەر تاريح قويناۋىنا جىبەرىلگەنىن ايتتى. وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى: ء«اربىر اتاۋدى وزگەرتۋ الدىندا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ، تاريحي نەگىزدەمە، ازاماتتاردىڭ ساۋالنامالار مەن جينالىستاردا ايتقان پىكىرلەرى ەسكەرىلەدى. بيلىك ورىسشا اتاۋلاردىڭ ءبارىن الىپ تاستاۋدى ماقسات ەتپەيدى. جاقىندا عانا قاراعاندىدا گريگوري پوتانين مەن الەكساندر زاتاەۆيچ اتىنداعى كوشەلەر پايدا بولدى»، دەدى.

سۇحبات الۋشى تاراپ ەلىمىزدە بيلىك ورگاندارىنا قىزمەتكە تۇرۋدا سلاۆيان جۇرتشىلىعى وكىلدەرىنىڭ قانداي دا ءبىر قيىندىقتارعا تاپ بولاتىنى سەكىلدى تەندەنتسيالاردىڭ بار ەكەنىن مەڭزەدى. بۇعان ق.توقاەۆ ناقتى ءارى قىسقا جاۋاپ بەردى: «مەملەكەتتىك قىزمەتكە تۇرعىسى كەلەتىندەردى كەمسىتۋ تۋرالى پىكىرمەن دە كەلىسە المايمىن. بۇگىندە سلاۆيان جانە وزگە دە ەتنوستىق توپ وكىلدەرى ۇكىمەتتىك مەكەمەلەردە، پارلامەنتتە جانە ءماسليحاتتاردا قىزمەت ەتىپ وتىر. ورىستار شاعىن جانە ورتا بيزنەستى، ونەركاسىپ پەن اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسۋدا. كونستيتۋتسيا بويىنشا ورىس ءتىلى مەملەكەتتىك ورگانداردا رەسمي تۇردە قولدانىلادى».

سۇحبات كەزىندە ەلىمىزدە لاتىن الىپبيىنە كوشۋ پروتسەسى ءجۇرىپ جات­قانىنا، وعان قازاقستانمەن كوپجىل­دىق ورتاق تاريحى، مادەني-رۋحاني جاقىن­دىعى بار رەسەيدە بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە الاڭداۋشىلىق تۋىنداپ وتىر­عانى جونىندە دە سۇراق قويىلدى. بۇل ساۋالعا قاتىستى پرەزيدەنت: «بۇل ۇدەرىستى ءبىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ «رۋحاني جاڭعىرۋ» تۇجىرىمداماسى اياسىندا كوتەردى. ول لا­تىن قارپىنە كوشۋدىڭ تەك قازاق تىلىنە قاتىستى ەكەنىن، ورىس ءتىلىنىڭ جاع­دايىنا اسەر ەتپەيتىنىن بىرنەشە رەت مالىمدەدى. جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ جەدەل ەنگىزىلۋىنە بايلانىستى جاھاندىق اقپا­راتتىق كەڭىستىك تە قارقىندى تۇردە وزگەرىپ كەلەدى. نەگىزگى اقپاراتتار لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەندىكتەن، ءبىزدىڭ بالالارىمىز جاڭا جاعدايعا بەيىمدەلۋى كەرەك. قازاق ءالىپبيىن جاڭعىرتۋ قازاق ءتىلىنىڭ كوممۋنيكاتسيالىق مۇمكىندىكتەرىن ارتتىرۋ نيەتىنەن تۋىنداعان»، دەدى. قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا، ءبىز ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ تاجىريبەسىن ەسكەرە وتىرىپ، لاتىن قارپىنە بىرتىندەپ كوشەمىز. قولدان جەدەلدەتۋگە جول بەرىلمەيدى. «سەبەبى، مۇندا كيريلليتسادان لاتىنعا جاي عانا كوشۋ ەمەس، قازاق ءتىلىنىڭ ورفوگرافياسىن قايتا قۇرۋ جونىندە ايتىلىپ وتىر. ودان بولەك، قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيكتەرىنىڭ بارلىق ماڭىزدى ەڭبەكتەرى كيريلليتسادا جازىلعانىن، كوپتەگەن قازاق ۇرپاقتارىنىڭ كيريلل الىپبيىندە ءبىلىم العانىن جانە قازىر دە وقىپ جاتقانىن ەستەن شىعارۋعا بولمايدى. اسىعىس قادام جاساۋ مۇنداي ۇلكەن ىسكە زيانىن تيگىزىپ، شالىس باستىرۋى مۇمكىن. سوندىقتان بۇل ماسەلەنى اقىلعا سالىپ، پاراساتتىلىقپەن شەشۋ كەرەك»، دەدى پرەزيدەنت.

ال قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى دامىتۋدىڭ كەلەشەگىنە بايلانىستى سۇراققا وراي پرەزيدەنت قازىرگى ۋاقىتتا ەكى مەملەكەت اراسىنداعى قارىم-قاتىناستار ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك دەڭگەيىنە جەتكەنىن اتاپ كورسەتتى. «قىتاي – قازاقستاننىڭ ماڭىزدى ەكونوميكالىق سەرىكتەسى. 2019 جىلى ەكىجاقتى تاۋار اينالىمى 14،5 ميل­ليارد دوللارعا جەتتى. COVID-2019 پاندەمياسىمەن كۇرەستەگى ىنتىماقتاستىق پەن كورسەتىلگەن ءوزارا كومەكتى سەرىكتەستىك تاريحىنداعى جارقىن ءسات دەپ ايتۋعا بولادى. قازاقستان ۋحانعا مەديتسينالىق گۋمانيتارلىق كومەك جىبەردى. تەلەفون ارقىلى سويلەسكەنىمىزدە توراعا سي تسزينپين «دوس باسىڭا ءىس تۇسكەندە تانىلادى» دەگەن ماقالدىڭ ءدال وسىنداي ساتتە وزەكتى ەكەنىن ايتتى. كوروناۆيرۋس تولقىنى قازاقستانعا كەلگەندە قىتاي تاراپى دا دەرەۋ گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتىپ، قازاقستانعا بىلىكتى ماماندار توبىن جىبەردى»، دەدى ق.توقاەۆ.

«قازاقستاندا اقش-تىڭ اسكەري بازاسىنىڭ پايدا بولۋى مۇمكىن بە؟» دەگەن ساۋالعا پرەزيدەنت تاراپىنان: «قازاقستاندا اقش-تىڭ اسكەري بازاسىن سالۋ تالقىلانىپ جاتقان جوق جانە بۇل ماسەلە كۇن تارتىبىندە تۇرعان جوق»، دەگەن جاۋاپ بەرىلدى. پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىن­شا، قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق ءتۇرلى ستراتەگيالىق سالالاردا تابىستى دامىپ كەلەدى. قوس تاراپ قارۋسىزدانۋ جانە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ۇدايى بايلانىستا.

قازاقستاننىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك، مادەني-رۋحاني ۇستانىمدارى مەن باعىت-باعدارىنا قىزىعۋشىلىق تانىتاتىندار مەن ەلىمىزدىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭىنە سەرگەك قارايتىنداردىڭ از ەمەس ەكەنى بەلگىلى. ونىڭ ۇستىنە پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ كەز كەلگەن ماسەلەدە ويىن باتىل بىلدىرەتىنى، وزىنە قويىلعان ءتۇرلى ساۋالدارعا ناقتى ءارى بۇكپەسىز اشىق جا­ۋاپ بەرەتىنى حالىقتىڭ اقپارات كەڭىستىگىندە جاريالانعان وي-پىكىرلەرىنە ەرەكشە نازار اۋدارۋىنا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ىقپال ەتەتىنى ءسوزسىز. مەملەكەت باسشىسىنىڭ  رەسەيلىك «كوموسمولسكايا پراۆدا» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىنىڭ  ءبىز بىلەتىن بار شىندىعى وسىنداي. وسى ويى­مىزدى وقىرمانمەن بولىسكەندى ءجون كوردىك.

سوڭعى جاڭالىقتار

تۇركىستان جاسىل قالاعا اينالۋدا

وڭتۇستىك قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار