پىكىر • 04 ماۋسىم، 2020

ايقىن باعىت، تۋرا جول

441 رەت كورسەتىلدى

سوڭعى ءبىر-ەكى اپتانىڭ مۇعدارىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزي­دەنتى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆتىڭ ەكى ءسوزى بۇكىل الەم جۇرت­شىلىعىن ەلەڭ ەتكىزدى.

ونىڭ العاشقىسى ەۋرازيالىق ەكو­نو­ميكالىق قاۋىمداستىقتىڭ رەسەي باستاعان، وعان مۇشە جانە باقىلاۋشى مەم­لەكەتتەر باسشىلارى تۇگەل قاتىس­قان باسقوسۋىندا وسى ۇيىمنىڭ تاع­دىرى مەن تالايىنا قاتىستى مەي­لىنشە اشىق ءارى ءادىل ايتىلعان ءسوزى بولدى. تىكەلەي ەفيردە بەرىلگەن حابار بولعاندىقتان، قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ باتىل پىكىرىن ونىڭ كەيبىر ارىپتەستەرىنىڭ  اسا جاقتىرماي وتىرعاندىعى دا انىق بايقالىپ تۇردى. «ايتىلعان ءسوز – اتىلعان وق» دەيدى حالقىمىز. اششى دا بولسا اقيقات پىكىر ايتىلدى. ەرتەڭىندە كورشى ەلدىڭ ءباسپاسوزى مەن الەۋمەتتىك جەلى شۋلاپ قويا بەردى. «جەل بولماسا ءشوپتىڭ باسى قيمىلدامايتىنىن» جاقسى بىلەتىن بىزدەر وسى جولى جەلدىڭ قاي جاقتان سوققانىن بىردەن اڭعاردىق. مىنە، كەشە عانا «كومسومولسكايا پراۆدا» گازەتىندە جاريالانعان سۇحباتىندا قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى الەمدىك اقپارات جۇيەسىن تاعى دا ءدۇر سىلكىنتىپ، كۇپتى كوڭىلدەن شىققان كوپتەگەن سۇراققا وزىنە ءتان بايسالدىلىقپەن بايىپتى جاۋاپ بەردى. ءبىز ءۇن قوسۋدى ءجون كوردىك.

كوپتەن بەرى رەسەي تاراپى اشىق بولماسا دا ەمەۋرىنمەن ايتىپ كەلە جاتقان كۇلبىلتەلى ماسەلەنىڭ ءبىرى – ىرگەتاسى بۇگىننەن-اق سولقىلداپ، قابىرعاسى قازىردىڭ وزىندە قاقىراپ تۇرعان رەسەي مەن بەلارۋس وداعىنا  قازاقستاننىڭ كىرۋ مۇمكىندىگىنىڭ جاي-كۇيى. قازاق پرەزيدەنتى: ء«بىزدىڭ رەسەي مەن بەلارۋستىڭ وداقتىق مەملەكەتىنە قوسىلۋعا قاتىستى ەشقانداي جوسپارىمىز جوق»، دەپ بىردەن كەسىپ ايتىپتى. وسىمەن اڭگىمەنى توقتاتا سالۋعا بولار ەدى، بىراق ءار نارسەنىڭ ارا-جىگىن اجىراتا سويلەۋدى قالايتىن قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى مۇنىڭ ار جاعىندا تاعى باسقا سان سالالى سۇراقتار جامىراپ تۇرعاندىقتان، تمد ەلدەرىمەن، ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قاۋىمداستىق، ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارت ۇيىمىنا مۇشە ەلدەردىڭ بارلىعىمەن ءوزارا قۇرمەت، سىي­لاستىق جانە ىقپالداستىققا نەگىز­دەلگەن ساياسات ۇستاناتىندىعىن قاداپ-قاداپ ايتىپتى.

ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قاۋىم­داستىقتى قۇرۋ يدەياسىن وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىن ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ۇسىنعان. ەگەر تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ سودان بەر­گى ايتقان سوزدەرىن سارالايتىن بول­ساق، سونىڭ بارىندە دەرلىك ول بۇل ەكونو­ميكالىق ىقپالداستىقتىڭ ورتاق تاۋار نارىعىن قۇرۋ مەن ءوزارا ينۆەستيتسيا سالۋعا نەگىزدەلگەن قاۋىمداستىق ەكەندىگىنە ۇدايى نازار اۋدارۋمەن كەلدى. ەلباسى ساياساتىنىڭ ساباقتاستىعىن ۇستانعان پرەزيدەنتىمىز وسى ماسەلەگە قىسقا دا نۇسقا، ەڭ باستىسى – بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ كوڭىلىنەن شىعاتىنداي جاۋاپ بە­رىپتى. ەرەكشە ريزا بولدىق.

«سىبىرلاعاندى قۇداي ەستىمەي مە» دەيدى حالقىمىز. قازاقستانعا قىزعانىشپەن قارايتىن كەيبىر «دوس­تارىمىز» ەلدەگى قوسارلى بيلىك تۋرالى دا اڭگىمە قوزداتۋمەن كەلەدى. بۇل جونىندە ەلباسىمىز دا بىرنەشە رەت: «قازاقستاندا ءبىر عانا پرەزيدەنت بار، ول – قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ. راس، ول مەملەكەت تاعدىرىنا قاتىستى كەلەلى ماسەلەلەر بويىنشا مەنىمەن اقىلداسىپ تۇرادى. مۇنداي جاعدايدا مەن اقىل-كەڭەس قوسۋعا ءازىرمىن»، دەگەن بولاتىن. بىراق ءدال وسى تاقىرىپتىڭ وتىنا ماي قۇيۋشىلار ءالى دە تولاس­تار ەمەس. سوندىقتان بۇل سۇراققا دا پرەزيدەنت ايقىن جاۋاپ بەرىپتى.

ن.ءا.نازارباەۆ – تاۋەلسىز قازاق­ستان­نىڭ نەگىزىن قالاعان تاريحي تۇلعا. بۇل – بۇگىنگى جانە كەيىنگى ۇرپاق ءۇشىن بۇلجىمايتىن اقيقات. وتكەننىڭ ءبارىن مانسۇقتاعاندار كەڭەس وداعى سياقتى الىپ يمپەريالار تاعدىرىنىڭ قالاي اياقتالعانىن ءوز كوزىمەن كوردى. ەندەشە، كەزىندە عافۋ قايىربەكوۆ اعامىز: «باسقانىڭ پاتشاسىنىڭ ءبارى جاقسى، نەلىكتەن ءبىزدىڭ حاندار جامان بولعان»، دەپ ايتقانداي، ءبىز دە قازاقستان دەگەن كيەلى وتانىمىزدى قالىپتاعان مەملەكەت قۇرۋشى تاريحي تۇلعاعا ارقاشان قۇرمەتپەن قاراۋىمىز كەرەك. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە «مەملەكەت قۇرۋشى اكەلەر» ۇعىمىن العاش قولدانىسقا ەنگىزگەن ارىدە اقش، بەرىدە اتاتۇرىكتى ءوز اتاسىنداي قۇرمەتتەۋدى ءومىر سالتىنا اينالدىرعان تۇرىك باۋىرلاردان  ۇلگى الۋىمىز كەرەك. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆتىڭ جاۋابى بارشامىزدى وسىعان ۇندەيدى.

قازاقستان – كوپۇلتتى مەملەكەت. جالپى، جەر بەتىندە ءبىر عانا ۇلتتان قۇرالعان بىردە-ءبىر ەل جوق. شىنتۋايتىنا كەلگەندە، كوپۇلتتىلىق – كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ ەڭ وسال تۇسى. ويتكەنى الەمدەگى داۋ-جانجالدىڭ باسىم كوپشىلىگى ۇلت پەن ۇلتتىڭ، ءدىن مەن ءدىننىڭ ارتىقشىلىعىن دارىپتەۋدەن باستالادى. سوندىقتان قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى كانىگى ديپلومات رەتىندە قازاقستاندا قانشاما كوپ ەتنوس بولسا دا، حالىقتىڭ ءبىرتۇتاس ەكەندىگىن باسىپ ايتقان. بىزدە «ەتنوستىق ازشىلىقتىڭ» دا، كوپشىلىكتىڭ دە جوق ەكەندىگىنە، بارلىق ۇلت وكىلدەرىنىڭ تەڭ قۇقىلىلىعىنا ەرەكشە نازار اۋدارعان. شىندىعىندا ءبىزدىڭ يدەولوگتەر الداعى ۋاقىتتا «كوپۇلتتى» دەگەن تەزيستەن ء«بىرتۇتاس مەملەكەت»، ء«بىر حالىق» دەگەن تۇجىرىمعا كوشۋى كەرەك. ءدال وسى ۇعىمداردى ءوزىن «قازاقستان ازاماتىمىن» دەپ سەزىنەتىن ءار ادامنىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋ قاجەت. ەگەر ءبىز مۇنى قازاق حالقىنىڭ سانى 70 پايىزدان اسقان كەزدە ايتپاساق، قاشان ايتامىز؟!

ەلباسىمىز دا كەزىندە ءوز سۇحبات­تارىندا: ء«بىزدىڭ حالقىمىزدىڭ ۇلەس سالماعى 70-80 پايىزدان اساتىن كۇن الىس ەمەس، سوندا ءبارىمىز قازاقشا سويلەيتىن بولامىز»، دەپ تالاي ايتقان بولاتىن. سول مەجەگە تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 30 جىلدىعى قارساڭىندا كەلدىك. ەندى وسى باعىتتان اينىماۋىمىز كەرەك.

رەسەيلىك جۋرناليستەر قويعان سۇراقتاردىڭ ءبىر پاراسى ورىس ۇلتىنىڭ تاعدىرىنا، ەلدى مەكەندەر اتاۋىنىڭ وزگەرتىلۋىنە قاتىستى شىعىپتى.

ارينە، سۇراق قويۋشىلار قازاق­ستان­نىڭ وتارلانۋى XIX عاسىردىڭ سوڭىنا قاراي (اۋليەاتا مەن شىمكەنت چەرنياەۆتىڭ قاندى قىرعىنى نەگىزىندە تەك 1864 جىلى عانا جاۋلاندى) اياقتالعانىن جاقسى بىلەدى. ولار وسىدان نەبارى ءبىر جارىم عاسىر بۇرىن قازاق دالاسىندا ورىسشا اتاۋمەن اتالاتىن بىردە-ءبىر ەلدى مەكەن بولماعانىن دا ءىشى سەزىپ تۇر. اۋەلى پاتشالىق رەسەي كەزىندە باستالىپ، كەيىن كسرو «زور تابىسپەن» جالعاستىرعان وزبىر ساياسات نەگىزىندە بابالارىمىزدىڭ جۇزدەگەن جىلدار بويى قالىپتاستىرعان تاريحي اتاۋلارى ساياسي سىلتاۋلارمەن وزگەرتىلدى. ايتسە دە ولار ەل جادىنان وشكەن جوق. تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا سولاردىڭ كوپشىلىگى بايىرعى قالپىنا كەلتىرىلدى. ءالى دە بولسا سەڭ بۇزىلماي، سىرەسىپ تۇرعاندارى دا جوق ەمەس. ولاردى ءدال قازىر جاپپاي وزگەرتسەك، سىنىققا سىلتاۋ ىزدەپ وتىرعانداردىڭ قانداي قيتۇرقى ارەكەتكە باراتىنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ەندەشە اباي اتامىز ايتقانداي، ءاردايىم «اقىرىن ءجۇرىپ، انىق باساتىن» قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى زىميان سۇراققا زيالى جا­ۋاپ بەرىپتى. تاعى دا «بارەكەلدى» دەستىك.

رەسەيلىك جۋرناليستەردىڭ قىرىم مەن دونباسقا قاتىستى سۇراعىنىڭ استارىندا ءزىل جاتقانىن اڭعارۋعا بولادى. پرەزيدەنتىمىز مۇنداي بولجامدى تەك ارام پيعىلدىلار عانا جاسايتىنىن ءسوز استارىندا ايتىپ، سۇراق قويۋشىعا «سارى مايدان قىل سۋىرعانداي» قيسىندى جاۋاپ بەرىپتى.

قازاق قوعامىنىڭ اسىعا كۇتىپ وتىرعان جاعىمدى جاڭالىعىنىڭ ءبىرى – لاتىن الىپبيىنە كوشۋ. اۋەلدە قارقىندى باستالعان بۇل ۇدەرىستىڭ كەيىنگى كەزدە باياۋلاي تۇسكەنىنە الاڭداۋشىلىق بىلدىرۋشىلەر دە بار ەكەنىن اشىق ايتۋىمىز كەرەك. كوپ جۇمىس اتقارىلدى. ءالىپبيدىڭ نەگىزى قالاندى. تەك 2-3 ءارىپتىڭ تاڭبالانۋىندا عانا پىكىرتالاس بار. ونىڭ دا وڭدى جولدارى تابىلعان سياقتى. سوندىقتان ءوزى بىرنەشە تىلدەردى ەركىن مەڭگەرىپ، كۇن سايىنعى قىزمەتىندە بىرنەشە ءالىپبيدى قاتار پايدالاناتىن زيالى تۇلعانىڭ لاتىنعا كوشۋدى ساياساتتان ەمەس، تسيفرلى تەحنولوگيالار زامانىندا قازاق ءتىلىنىڭ كوممۋنيكاتيۆتىك اياسىن كەڭەيتىپ، الەمدىك اقپاراتتىق جۇيەگە قوسۋ ءۇشىن جاسالاتىنىن جەرىنە جەتكىزە ءتۇسىندىرىپ بەرۋى ەكى جاقتىڭ دا كوڭىلىنەن شىعادى دەپ ەسەپتەيمىن.

كەيىنگى كەزدە كەيبىر رەسەيلىك ساياساتكەرلەر مەن جۋرناليستەر اقش-تىڭ قازاقستانداعى قايداعى ءبىر ميفتىك «اسكەري بازاسى» تۋرالى اڭگىمەنى قوزداتىپ ءجۇر. گازەت تىلشىلەرى بۇل سۇراقتى دا اينالىپ وتپەپتى.

ماسەلەنىڭ جاي-جاپسارىن ناقتى بىلەتىن ادام رەتىندە ءبىر اۋىز تۇسىندىرمە جاساپ كەتكەندى ءجون كوردىم.

وسىدان تۋرا 10 جىل بۇرىن، دالىرەك ايتساق، 2010 جىلدىڭ 20 ماۋسىمىندا قازاقستان مەن اقش اراسىندا اۋعانستانداعى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋعا ارنالعان ارنايى جۇكتى تەمىر جول ارقىلى تاسىمالداۋ ءۇشىن اقتاۋ، قۇرىق پورتتارىن پايدالانۋ جونىندە كەلىسىمگە قول قويىلدى. بىرنەشە تاراپتار ماقۇلداعان بۇل كەلىسىمدە مۇنداي جۇكتى تاسىمالداۋ ءۇشىن قازاقستاننان باسقا ءازىربايجان، وزبەكستان، اۋعانستان سياقتى ەلدەردىڭ قاتىسۋى دا قاراستىرىلعان. ءتىپتى كەلىسىمنىڭ باستاپقى جوباسى بويىنشا جۇك رەسەيدىڭ يلەتسك قالاسىنان باس­تاۋ الاتىندىعى كورسەتىلگەن بولاتىن، كەيىن ولار بۇل پىكىرىنەن اينىدى. بىراق قاشاندا بەرگەن سەرتىنە بەرىك قازاقستان كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالادى. بار بولعانى وسى. بارلىعى بۇكىل الەم جۇرتشىلىعى الدىندا جاريا تۇردە جاسالدى.

بۇل قۇجاتتا قازاقستاندا اقش-تىڭ اسكەري بازاسىن سالۋعا قاتىستى ءبىر اۋىز ءسوز بولماسا دا، كەيبىر رەسەيلىك ساياساتكەرلەر، سولوۆەۆ سياقتى اتىشۋلى تەلەجۋرناليستەر تۇيمەدەيدى تۇيەدەي ەتىپ، اۋزىنان كوبىگى شىققانشا كوپىرىپ، ۇلكەن داۋ-داماي تۋعىزدى. پرەزيدەنتىمىز ەكىلەنە سۇراق قويعان تىلشىلەردىڭ ەكپىنىن وپ-وڭاي باسىپ، وتە سالماقتى جاۋاپ بەرىپتى.

جالپى، اقش-پەن يادرولىق قارۋسىز­داندىرۋ سالاسىنداعى ىنتىماق­تاس­تىقتى 90-جىلداردىڭ باسىندا رەسەي پرەزيدەنتى ب.ەلتسين باستاعان. كەيىن 1994 جىلى قاراشادا بۋداپەشت قا­لا­سىنداعى ۇلكەن سامميتتە قازاقستان پرە­زيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ يادرولىق قارۋ­دان ءوز ەركىمەن باس تارتىپ، ەلىمىز­دى يادرولىق قارۋسىز مەملەكەت دەپ جاريا­لاپ، وعان اقش پەن رەسەي پرەزي­دەنت­تەرى كەپىل رەتىندە قول قويعان بولاتىن. سوندىقتان كىمنىڭ نە دەگەنىنە قارا­ماستان، قازاقستان مەن اقش-تىڭ ءوزارا سەنىم مەن ىقپالداستىققا نەگىزدەلگەن قارىم-قاتىناسى بارلىق ستراتەگيالىق باعىتتا الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسىن تابا بەرەدى.

رەسەي تاراپىنىڭ «بۇيرەكتەن سيراق شىعارىپ» جۇرگەن تاعى ءبىر ماسەلەسى – الماتىداعى بۇرىنعى وباعا قارسى ينس­تيتۋت بازاسىندا قۇرىلعان رەفەرەنس-لابوراتورياعا قاتىستى.

رەسەيدە وباعا قارسى ونداعان ينس­تيتۋت پەن لابوراتوريا ءالى كۇنگە دەيىن جۇمىس ىستەيدى. قازاقستانداعى ينستيتۋت تا 1949 جىلى كسرو زامانىندا قۇرىلعان. وسى ينستيتۋت بازاسىندا اقش-تىڭ قارجىلاي كومەگىمەن 2016 جىلى رەفەرەنس-لابوراتوريا اشىلدى. بۇل – تۇگەلدەي قازاقستان مەنشىگىندەگى جانە تەك ءبىزدىڭ ەلدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنە عانا باعىناتىن مەكەمە. ءدال وسى ينستيتۋت COVID-19 ىندەتىمەن كۇرەس بارىسىندا كوپ جۇمىس اتقاردى. ونىڭ جۇمىسى حالىقارالىق قاۋىمداستىق ءۇشىن (ونىڭ ىشىندە رەسەيگە دە) مەيلىنشە اشىق. وندا قازىر بىردە-ءبىر امەريكالىق مامان جوق. سويتە تۇرا بۇل ماسەلەنى رەسەيلىك ساياساتكەرلەر (ولاردىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ دەپۋتات ارىپتەستەرىمىز دە بار) «قاجەت جاعدايدا» ۋشىقتىرىپ وتىرۋعا اۋەس. سوندىقتان سۇراق قويىلماسا دا قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى بۇل ماسەلەنىڭ دە الدىن الىپ، باسىن اشىپ، ءتىپتى وعان رەسەي ماماندارىن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋگە شاقىرۋى بۇل تاقىرىپتاعى داۋ-دامايعا ءبىرجولاتا نۇكتە قويدى دەپ بىلەمىن.

قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان كۇننەن باستاپ، ەلباسىمىز ءبىزدىڭ ەلمەن دوستىق، ارىپتەستىك، ىنتىماقتاستىق قارىم-قاتىناس ورناتۋدى ماقسات ەتكەن مەملەكەتتەردىڭ بارىنە ايقارا ەسىك اشىپ، بارشاسىمەن ءوزارا سەنىم مەن قۇرمەتكە نەگىزدەلگەن ساياسات ۇستاندى. سوندىقتان ساياساتتا – ساباقتاستىق، الەۋمەتتە – ادىلدىك، ەكونوميكادا – ورلەۋگە نەگىزدەلگەن قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ ۇستانعان باعىتى – ايقىن، جولى – تۋرا. مەملەكەت باسشىسىنىڭ سىندارلى سۇحباتىنان ءبىز وسىنى تۇيدىك.

 

مۇحتار قۇل-مۇحاممەد،

قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتى حالىقارالىق قاتىناستار، قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى

سوڭعى جاڭالىقتار

«كيىك جاپپاي قىرىلىپ جاتىر»..

ايماقتار • بۇگىن، 14:15

پنەۆمونيادان 5 ادام قايتىس بولدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 10:00

شقو-دا تۇرعىندار ەۆاكۋاتسيالاندى

ايماقتار • 09 ءساۋىر، 2021

تاسقىن قاۋپى اۋەدەن زەرتتەلدى

ايماقتار • 09 ءساۋىر، 2021

الماتىدا تاۋ باۋرايى وتقا وراندى

ايماقتار • 09 ءساۋىر، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار