تۇيە ءوسىرىپ, ودان ءونىم ءوندىرۋ – ەلىمىزدەگى مال شارۋاشىلىعىنىڭ ءداستۇرلى سالالارىنىڭ ءبىرى. قازاقستاندا بۇل سالانىڭ تاريحي دامۋىنا جايىلىمدىق جەرلەردىڭ جارتىسىنان استامىن ءشول جانە شولەيت القاپتاردىڭ الىپ جاتۋى سەبەپ بولعان سەكىلدى. ويتكەنى, تۇيە – شولگە وتە شىدامدى ت ۇلىك ءتۇرى. قازاق حالقى ەتى مەن ءسۇتى ءارى تاعام, ءارى شيپالى ءدارۋ, ءجۇنى كيىم, ءوزى سەنىمدى كولىك بولعان قاسيەتتى جانۋاردى ءتورت ت ۇلىكتىڭ تورەسى ساناعان.
تۇيە ت ۇلىگى نەگىزىنەن جايىلىمدا باعىلىپ, كۇتىمدى, قۇنارلى ازىق پەن جىلى قورا-جايدى اسا قاجەت ەتپەيتىندىكتەن, باسقا مالدارعا قاراعاندا ءتيىمدى ت ۇلىك ءتۇرى بولىپ تابىلادى. تۇيە شارۋاشىلىعىنا ورىندى جۇمسالعان قارجى 5-6 ەسەگە دەيىن تابىس اكەلەتىندىگى عىلىمي-وندىرىستىك تاجىريبەلەردە دالەلدەنگەن.
تۇيە ءوسىرىپ, ودان ءونىم ءوندىرۋ – ەلىمىزدەگى مال شارۋاشىلىعىنىڭ ءداستۇرلى سالالارىنىڭ ءبىرى. قازاقستاندا بۇل سالانىڭ تاريحي دامۋىنا جايىلىمدىق جەرلەردىڭ جارتىسىنان استامىن ءشول جانە شولەيت القاپتاردىڭ الىپ جاتۋى سەبەپ بولعان سەكىلدى. ويتكەنى, تۇيە – شولگە وتە شىدامدى ت ۇلىك ءتۇرى. قازاق حالقى ەتى مەن ءسۇتى ءارى تاعام, ءارى شيپالى ءدارۋ, ءجۇنى كيىم, ءوزى سەنىمدى كولىك بولعان قاسيەتتى جانۋاردى ءتورت ت ۇلىكتىڭ تورەسى ساناعان.
تۇيە ت ۇلىگى نەگىزىنەن جايىلىمدا باعىلىپ, كۇتىمدى, قۇنارلى ازىق پەن جىلى قورا-جايدى اسا قاجەت ەتپەيتىندىكتەن, باسقا مالدارعا قاراعاندا ءتيىمدى ت ۇلىك ءتۇرى بولىپ تابىلادى. تۇيە شارۋاشىلىعىنا ورىندى جۇمسالعان قارجى 5-6 ەسەگە دەيىن تابىس اكەلەتىندىگى عىلىمي-وندىرىستىك تاجىريبەلەردە دالەلدەنگەن.
تۇيە سۇتىنەن دايىندالاتىن شۇباتتىڭ دامدىك, سۋسىندىق, شيپالىق قاسيەتتەرى ەرتەدەن-اق بەلگىلى. ءارى سيىر سۇتىنە قاراعاندا باكتەريتسيدتىك قاسيەتى جوعارى بولعاندىقتان, ۇزاق مەرزىمگە ساقتالادى (30س ىستىقتا 24 ساعاتقا دەيىن اشىمايدى). دارىگەرلەردىڭ باقىلاۋى شۇباتتى تۇراقتى پايدالاناتىن ادامداردىڭ تۋبەركۋلەزبەن مۇلدەم اۋىرمايتىندىعىن كورسەتكەن. سونىمەن بىرگە, اسقازان اۋرۋلارىن دا شۇباتپەن ەمدەۋدىڭ جاقسى ناتيجە بەرەتىندىگى بەلگىلى. قوس وركەشتى ىنگەننەن تاۋلىگىنە مايلىلىعى 5,5-7,0 پايىزدى قۇرايتىن 4-6 ليتر, ال ءبىر ماۋسىمدا 1200 ليتر ءسۇت وندىرىلەدى. دارا وركەشتى تازا تۇقىمدى ارۋانا ماياسىنان ءبىر تاۋلىكتە مايلىلىعى 3,5-4,2 پايىز بولاتىن 12-15 ليتر, ال ءبىر ماۋسىمدا 3500 ليتر ءسۇت وندىرۋگە بولادى.
تۇيە مالىنان ساپالى ەت ءوندىرىلەدى. تاعامدىق قاسيەتى جانە قۇنارلىلىعى بويىنشا تۇيە ەتى سيىر ەتىمەن دەڭگەيلەس. وزىندىك قۇنى ارزان تۇيە ەتىن ءوندىرۋدىڭ باستى جولى تۇيەنى جايىپ-سەمىرتۋ ەكەندىگى عىلىمي-وندىرىستىك ءتاجىريبەلەردىڭ ناتيجەسىندە دالەلدەندى.
تۇيەنى ءوسىرۋ. تۇيە – سۇتقورەكتى جانۋار. قازاقستاندا تۇيەنىڭ بايىرعى تۇقىمى بولىپ تابىلاتىن قازاقتىڭ قوسوركەش تۇيەسى باكتريان نەمەسە قولعا ۇيرەنگەن جانۋار رەتىندە بەلگىلى بىروركەشتى درومادەر (ارۋانا) كەڭ تاراعان. تۇيە جازدا ورە, قىستا قورا سەكىلدى ەڭ كەڭ ورىندا ءومىر سۇرەدى. ەڭ باستىسى قولدانىلاتىن ورىن تازا, تۇيەلەر ىلعالعا وتە سەزىمتال بولعاندىقتان سىز وتپەيتىن بولۋى كەرەك. ساۋ, سۋ بەرۋ, تۇيە ءجۇنىن قىرقۋ اۆتوماتتاندىرىلعان بولسا, ودان ءارى تۇيە اسىراۋ ايتارلىقتاي جەڭىلدەي تۇسەدى.
تۇيەلەر 20 جىلعا دەيىن ءومىر سۇرەدى. قالىڭ تەرىسى كۇندىزگى قاپىرىقتان جانە تۇنگى سۋىقتان قورعانۋعا ارنالعان. ءاربىر ءتۇرى دامۋ مەن دەنە ءبىتىمىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىنە يە. ەرەسەك تۇيەلەردىڭ تازا سالماعى ورتا ەسەپپەن 600-630 كگ. تارتادى, ءبىر تۇيەدەن ورتا ەسەپپەن 5 كگ. ءجۇن قىرقىلادى.
تۇيەلەر كوكتەمگى جانە كۇزگى جايىلىمداردا تەز قوڭدانادى. ەتتى باعىتتاعى تۇيە ءوسىرۋدى ەڭ الدىمەن شۇبات ءوندىرۋ ىسىمەن ۇشتاستىرعان ءجون. مىنە, وسى ەت باعىتىندا قازاقتىڭ قوس وركەشتى تۇيەسىمەن قاتار, ولاردىڭ ىنگەندەرىن قالماق جانە تۇركىمەن تۇيە بۋراسىمەن شاعىلىستىرۋ ارقىلى الىنعان بۋدانداردى بارىنشا كوپتەپ ءوسىرۋ ءتيىمدى بولىپ تابىلادى. بۋدان بۋىرشىندار سالماعى جەرگىلىكتى تۇيە تولدەرىنەن 80-120 كيلوعا ارتىق بولادى. جايىلىمدا سەمىرتىلگەن قۇنانشا, دونەنشە بۋىرشىنداردىڭ سويىس شىعىمدىلىعى 51,7-52,5 پايىزعا, ءىرى ساقا تۇيەلەردە بۇل كورسەتكىش 55-58 پايىزعا جەتەدى.
تۇيەلەردىڭ سالماعى جىل ماۋسىمىنا بايلانىستى وزگەرىپ وتىراتىندىقتان, كوكتەمدە جايىپ سەمىرتىلگەن ساقا بۋرالار مەن ىنگەندەردى ماۋسىم-شىلدە, ال جاس بۋىرشىنداردى قاراشا-جەلتوقسان ايلارىندا ەتكە وتكىزگەن ورىندى. اسىلداندىرۋ جۇمىستارىندا تۇقىم جاقسارتۋشى رەتىندە پايدالانۋ ماقساتىندا ىرىلىگى مەن ەت ونىمدىلىگى بويىنشا قوس وركەشتى تۇيەلەر اراسىندا, تمد ەلدەرىندە عانا ەمەس الەمدە ەرەكشە ورىن الاتىن قالماق باكتريانى قولدانىلۋدا. تۇقىم مەن تيپارالىق جۇپتاستىرۋدان الىنعان 1 جاسار تايلاقتار تازا تۇقىمدى تۇستاستارىمەن سالىستىرعاندا, تىرىدەي سالماعى بويىنشا 15-20 پايىزعا باسىم بولادى.
تۇيە ازىعى. جىل بويى تۇيەلەر ورىستە, جەردەگى شوپپەن ازىقتانادى, تۇيە تىكەنەكتەر مەن جانتاقتاردان باسقا دا ءتۇرلى وسىمدىكتەردى جەيدى, ال قىستا ولاردى پىشەنمەن قورەكتەندىرەدى. قاتتى جەمدى قورىتۋ تۇيە ءۇشىن ءسوز ەمەس. تۇيەنى قىستا ءتاۋلىگىنە ءبىر رەت, جازدا ەكى رەت سۋارادى. ولار 10 مينۋت ىشىندە 13 شەلەك سۋ ىشەدى.
كوبەيتۋ. تۇيەنى كوبەيتۋ – مال شارۋاشىلىعىندا ەكونوميكالىق ەڭ ءتيىمدى سالا. تۇيەلەردە ەكى جىلدا ءبىر رەت ءبىر بوتا تۋادى.
ەكى وركەشتى تۇيەنىڭ بۋازدىعى, ال بوتالاردى سۇتپەن ەمىزۋ ۇزاقتىعى 6 اي, كوبەيۋ كەزەڭىنىڭ باستالۋى 3-5 جاس. ءبىر وركەشتى تۇيەنىڭ بۋازدىق ۋاقىتى 12-14 ايدى قۇرايدى, بوتاسىن ەمىزۋ ۇزاقتىعى – 5-6 اي, اتالىعىنىڭ كوبەيۋگە جەتىلۋى – 4-6 جاس, ۇرعاشىلارىنىكى – 3 جاس.
تۇيەنىڭ 100 انالىعىنان ورتا ەسەپپەن 34-37 باس ءتول الۋعا بولادى. تۇيە ءوسۋدى 7 جاستا توقتاتادى. سالقىن كۇندەرى بوتالاردى انالىقتارىنان بولەك جىلى قورالاردا ۇستايدى جانە قورەكتەندىرۋ ءۇشىن ولارعا تاۋلىگىنە 6-7 رەت جىبەرەدى.
تۇيە ونىمدەرىن وتكىزۋ. تۇيەلەردى وسىرۋدەن الىناتىن ونىمدەردى (شۇبات, ءجۇن, ەت, ماي, ىرىمشىك, تەرى) قازاقستان نارىعىندا ساتىپ وتكىزۋگە بولادى. تۇيە ءسۇتى ەرەكشە دامگە يە. ۇزاق ساقتالادى. ونى اۆيتامينوزدا, تۋبەركۋلەزدە, قانت ديابەتىندە, قان ازدىقتا, سوزىلمالى گاستريتتە, كوليتتە جانە باسقا دا بىرقاتار اۋرۋلاردا پايدالانۋ ۇسىنىلادى.
تۇيەنى اسىراۋعا بارلىق شىعىستاردى تەك ءجۇن ساتۋدىڭ وزىمەن عانا اقتاپ الۋعا بولادى. بىراق, تۇيەدەن جۇننەن باسقا ونىمدەردەن دە كول كوسىر تابىس الىنادى. ونىڭ ەتى, ءسۇتى, تەرىسى دە باعالى. تۇيە – دالالى شولەيت جەرلەردە تاپتىرمايتىن جۇك كولىگى.
تۇيە وسىرۋگە جۇمسالاتىن شىعىندار:
ەكى تۇيە ساتىپ الۋعا, ءاربىرى 150 مىڭ تەڭگەدەن دەپ ەسەپتەگەندە, بارلىعى 300 مىڭ تەڭگە قاجەت.
تۇيەنى قوسىمشا ازىقتاندىرۋ ءۇشىن جۇمسالاتىن پىشەننىڭ 1 تونناسى شامامەن 5 مىڭ تەڭگە تۇرادى. مولشەرمەن العاندا ءبىر قىسقا 2 توننا پىشەن قاجەت. دەمەك, وسى ىسكە 10 مىڭ تەڭگە جۇمسايسىز.
بارلىعى: 310 مىڭ تەڭگە.
تۇيە وسىرۋدەن تۇسەتىن كىرىس:
ەكى تۇيەدەن از دەگەندە 10 كيلو ءجۇن وندىرۋگە بولادى. 100 گرامم ءجۇن 300 تەڭگە تۇرادى دەپ ەسەپتەسەك, بۇدان ءسىز 30 مىڭ تەڭگە كىرىس قاراتاسىز. ال ەگەر ودان كورپە جاساپ ساتاتىن بولساڭىز, 250-300 مىڭ تەڭگەگە دەيىن پايدا الاسىز.
1 ليتر شۇبات 300-400 تەڭگە تۇرادى. سوندا ءسىز ءبىر تۇيەنىڭ سۇتىنەن كۇنىنە كەم دەگەندە 1200 تەڭگە, ال ءبىر ايدا 36 مىڭ تەڭگە, ءبىر ماۋسىمدا كەمىندە 200 مىڭ تەڭگە پايدا قاراتاسىز.
ازىرلەگەن
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
