سۇحبات • 31 مامىر، 2020

مامبەت قويگەلدى: ۇلتتىڭ تراگەدياسى ءالى ءوز دارەجەسىندە ايتىلعان جوق

367 رەت كورسەتىلدى

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، ۇعا اكادەميگى مامبەت قويگەلدىمەن اڭگىمە

سۋرەتتى سالعان ايداربەك عازيز ۇلى، EQ

– مامبەت قۇلجاباي ۇلى، ءسىزدىڭ ەڭبەكتەرىڭىز الاش تاريحىن، رەپرەسسيا سالدارىن زەرتتەۋمەن تىكەلەي بايلا­نىس­تى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن تاريح تاساسىندا قالعان كوپتەگەن بەيمالىم دەرەكتى تاۋىپ، ولاردى عىلى­مي اينا­لىمعا ەنگىزدىڭىز. دەسەك تە، قوعام­دا قازاق حالقىنىڭ باسىنان وتكەن ناۋبەت جىلداردىڭ تاريحي سالدارى ءالى كۇنگە دەيىن ءوز دەڭگەيىنە زەرتتەلگەن جوق دەگەن پىكىر بار.

– پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە جاقىن­دا بەرگەن سۇحباتىندا «الەمدە ءتۇرلى ۇردىس­تەر قالىپتاسۋدا. نەگىزگى قاۋىپ-قاتەر الدا. قيىندىقتاردى ەڭسەرۋگە ارقاشاندا دايىن بولۋىمىز كەرەك»، دەگەن ويدى ءبىلدىردى. مەملەكەت باسشىسى تاراپىنان ايتىلعان بۇل پىكىردىڭ حالقىمىزدىڭ تاريحي تانىمىنا دا قاتىسى بار. تاريحي سىندارعا تاريحي جادى، سالت-ءداستۇرى، ءتىلى مەن ءدىلى ىرگەلى ۇلتتار عانا جاۋاپ بەرە الادى. بۇل ادامزاتتىڭ سان عاسىرلىق تاجى­ري­بەسى كورسەتكەن اقيقات. ءبىز ادامزات قاۋىم­داستىعىنىڭ وگەي پەرزەنتى ەمەسپىز. ەل رەتىندە ءجۇرىپ وتكەن كوپعاسىرلىق تاريحىمىز بار. تاعدىر سىنىنا تۇسپەيتىن حالىق بولمايدى. اقتابان شۇبىرىندى، القاكول سۇلاما سياقتى سىنداردىڭ ءبىرازىن ءبىزدىڭ جۇرتىمىز دا باسىنان وتكەردى. 1917 جىلعى توڭكەرىسپەن ەرە كەلىپ، حالقىمىزدىڭ جارتىسىنا جۋى­عىن جالماعان اشتىق، ەكى بىردەي ۇلت­تىق باسقارۋشى زيالىلار بۋىنىنان ايىر­عان رەپرەسسيا، ۇلتتىق سانامىزدى ويسى­راتقان يدەولوگيالىق اگرەسسيا...  قيا­ناتتى كوپ كورگەن حالىقتار مارتيرولوگى جاسالار بولسا، قازاق ەلى وسى ءتىزىمىنىڭ الدىڭعى قاتارىندا بولار حاق.

– سوڭعى وتىز جىل ىشىندە تاۋەلسىز ەلگە ءتان تاريحي جادى قالىپتاستىرا الدىق پا؟ وسكەلەڭ، ازات ۇرپاق وسى ۋاقىت ارالىعىندا بويىنا قانداي قۇن­دى­لىقتاردى سىڭىرە الدى؟

– حالىقتىڭ بەلگىلى ءبىر جاعدايدا قا­لىپ­تاسقان تاريحي جادىنىڭ وزگەرە قويۋى قيىن. تاريحي جادى – بەلگىلى دارە­جەدە كونسەرۆاتيۆتى ەلەمەنت. باياۋ وزگەرە­دى. وتكەن عاسىردا حالقىمىزدىڭ تاريحي جا­دىنىڭ قالىپتاسۋىنا كەڭەستىك پارتيالىق يدەولوگيانىڭ ىقپالى ۇلكەن بولدى. ال ونى قاۋلى-قارارمەن وزگەرتە سالۋ مۇمكىن ەمەس. حالىقتىڭ جادى كۇتىمدى، ماقساتتى ەڭبەكتى تالاپ ەتەدى. رەۆوليۋتسيالىق وزگەرىستەر تۇسىندا دا ۇلتتىڭ باستاۋشى بولىگى جوعارعى دەڭگەيدەن تابىلدى. وعان جەتۋ ءۇشىن وي-پىكىر بوستاندىعى ماڭىزدى فاكتور. الاشتىق مۇرانى ءبىلۋ – ءوز ەلىڭدى بىلۋگە دەگەن ۇمتىلىس. ء«بىرىڭدى قازاق ءبىرىڭ دوس، كورمەسەڭ ءىستىڭ ءبارى بوس» دەگەن اباي ءسوزىن الاش زيالىلارى سول كۇيىندە قابىل العان جوق پا؟!.

وكىنىشكە قاراي، بۇگىنگى قو­عام­دا قايسىبىر ازاماتتارىمىزدىڭ رۋ­لىق يدەولوگياعا باسىمدىق بەرەتىنى تۇس­ى­نىكسىز. 1917 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي بۇكى­ل­رە­سەي­لىك قۇرىلتايعا دەپۋتاتتاردىڭ سايلاۋ تىزى­مىنە قاراپ: «مىنانىڭ ءبارى ار­عىن­دار عوي» دەگەن كۇڭكىل شىقتى. سون­دا بولشەۆيكتەر قازاقتىڭ «باس ۇلت­شى­لى» اتاعان مىرجاقىپ دۋلات ۇلى «قازاق» گازەتىندە وسى ۋا­قىتقا دەيىن كىتاپ جازىپ، گازەت شىعا­رىپ، اباقتى ەسىگىن كورىپ، وسىنىڭ ءبارى ءار­بىر قازاق ءۇشىن دەپ جۇرگەن جوقپىز با؟ ال­گىن­دەي كۇڭكىلدىڭ شىعۋىنا بايلا­نىس­تى قۇ­رىل­تايعا سايلانعانداردان ء«بىر ار­عىن» كەم بولسىن دەگەن ويمەن كان­دي­دا­تۋرامدى قايتاردىم»، دەپ جازدى. ءبىز­دىڭ قاي­راتكەرلەرىمىز مىنە، وسىنداي بيىك­تەن كورىنگەن. سول العان مەجەنى جوعال­تىپ ال­عانىمىز با؟ ءبىزدىڭ وقىعان، مادە­نيەتتى جاس بۋىندا الگىندەي كەيىن تارتا­تىن رۋلىق سانا جوق دەپ بىلەمىن. الدى­ڭعى قاتارلى ەلدەر رۋلىق سانادان ار­ىل­عالى قاشان. توڭىرەگىمىزگە كوز سال­ىپ كورسەك، تايتالاس رۋ اراسىندا ءجۇ­رىپ جاتقان جوق قوي. ءۇندىنىڭ ۇلى اقى­­نى ر.تاگور ء«ۇندىستان انا! بۇكىل ءۇندى­­ستان سەنىڭ ۇلدارىڭنىڭ وتانى!» دەپ جار سال­دى. وسى تۇستا ەلباسىنىڭ ەل ور­تا­لى­عىن سولتۇستىككە كوشىرۋ باس­تا­ما­سى­نىڭ قۇپتار­لىق ءىس بولعانىنا كوز جەت­كىزە تۇسەمىز. ونداعى ماقسات – ەركىن ەلدىڭ ۇل-قىز­دارى ءوز ەلىنىڭ قاي ايما­عىن­دا دا تۇ­رۋى­نا ەرىكتى. ەل ارالاپ، جەر كورۋى ما­ڭ­ىزدى. 

– ەلىمىزدىڭ عانا ەمەس، شەتەلدەردىڭ دە ارحيۆتەرىندەگى كوپتەگەن دەرەك­ زەرتتەلدى. سوڭعى زەرتتەۋلەر قازاق تاريحى ءۇشىن قانداي ماڭىز­دى مالى­مەتتەردىڭ اقيقاتىن اشتى؟ دەگەن­مەن، ءالى كۇنگە دەيىن وتاندىق ارحيۆ­تەردەگى جابىق قورلاردىڭ زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن قولجەتىمسىزدىگى قىنجىلتادى. تىپتەن وسى ماقساتپەن پارلامەنتكە دە حاتتار جولدادىڭىز ەمەس پە؟

– بۇل ءوزى ءبىر كىتاپتىڭ ءبىر تاراۋى­نا ارقاۋ بولعان تاقىرىپ. «تاريح – كۇرەس الاڭى» دەگەن كىتابىمدا وتان تاري­حىنىڭ ماسەلەلەرىنە ارنالعان ار­نايى تاراۋ بار. سوندا پرەزيدەنت اكىم­شىلى­گىنە، پارلامەنت دەپۋتاتتارىنا، ءتيىس­تى مي­نيسترلىكتەرگە جازعان حاتتارىم جا­ريا­لانعان. قىرعىزستاندىق الاش قانا­تىن ابدىكارىم سىدىقوۆ باسقاردى. وسى رەتتە قىرعىزستاندىق قۇجاتتارمەن تانىسۋ ءۇشىن قىرعىزستاننىڭ جوعارعى كەڭەسىنە دە حات جولدادىم. ناتيجەسىز بولدى. بىرىككەن مەملەكەتتىك ساياسي باسقارماسى (وگپۋ)، ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتى (نكۆد)، مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك مينيسترلىگى (مگب)، ۇلتتىق قاۋىپ­سىزدىك كوميتەتى (كنب) ارحيۆ قور­لارىنا قاتىستى قۇجاتتارمەن جۇمىس ىستەدىم. ماسكەۋ، ورىنبور، تاش­كەنت، ءوزىمىزدىڭ ارحيۆ قورلارىنداعى (رەس­پۋب­ليكالىق، وبلىستىق) ماتەريالدارمەن تانىستىم. مىنە، وسى ارحيۆ قورلارىنداعى قۇجاتتارمەن تانىسا ءجۇرىپ، مىنانى بايقادىم. قازاق قوعامىنداعى باس­قارۋشى ساياسي ەليتا ەشكىمگە دە جاۋلىق ۇستانىمدا بولعان ەمەس.

ءيا، وكىمەتپەن ۇيلەسىمدى ۇستانىمدا بولعان جوق. «نەگە بولۋعا ءتيىستى؟» دەگەنگە كەلسەك، بارلىق قوعامدا ۇلت زيا­لى­لارى مەن بيلىك اراسىندا قوعامدىق ماسەلەلەرگە بايلانىستى قايشىلىقتى ۇستانىمدار بولۋى تابيعي نارسە. بارلىق ماسەلەدە زيالىلار باس شۇلعىپ، بيلىك­تىڭ ايتقانى­نا جۇرسە، وندا ول ءوز مىندەتىن ورىنداۋدان قالادى. وسى ۇستانىمدى قازاق ساياسي ەليتاسى دا تانىتتى. ولار قازاققا ءوز وتانى­نا يەلىك قۇ­قىن قاي­تارۋدى، ۇلتقا ءوز تاعدىرىنا قا­تىستى شەشىم­دەردى وزىنە قابىلداۋعا مۇم­كىندىك بەرۋدى عانا تالاپ ەتتى. ۇلى دەر­جاۆالىق كۇشتەر ءتۇرلى دەماگوگيالىق ادىس­تەرگە بارىپ، بۇل تولىق نەگىزدى تابي­عي تالاپتى ورىنداۋدان جالتاردى. وسىم­ەن شەكتەلمەي، ادامزات قوعامىندا قابىل­دانعان زاڭدىق نورمالاردى اياقاستى ەتىپ، ءوز قۇقىعىن سۇراعان ۇلتتىق شىعارما­شى­لىقتاعى بەلسەندى كۇشتەرىن، ساياسي باسشىلىعىن پەرمانەنتتى تۇردە جويۋمەن، ساياسي قۋدالاۋعا الۋمەن، رۋحاني تۇرعى­دان سىندىرۋمەن اينالىستى. بۇل قيا­نات ۇزاق جانە ماقساتتى تۇردە جاسالدى. ۇلتتىڭ سوڭعى عاسىرلارداعى ءوز تاريحىنان الاتىن ساباعىنا نەگىز بولا­تىن فاكتىلەر وسى.

كەڭەستىك يدەولوگيا، ونىڭ قىزمەتىندە بولعان تاريحناما قازاق ساياسي ەليتاسىن «سەپاراتيستەر»، «بۋر­جۋا­زيا­لىق ۇلتشىلدار»، رەتروگرادتار رولىن­دە كورسەتىپ، ءوز حالقىنا قارسى قويۋعا تىرىستى. بۇل، ارينە، كەڭەستىك يدەولوگيا قولدانعان ساياسي تەحنولوگيا بولاتىن. ال شىن مانىندە، ءبىزدىڭ وتكەن عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا ءبىلىمدى دە جىگەرلى، ساياسي قارسىلاسۋدا شىنىققان، كەمەل، الەمدىك دەڭگەيدەگى ساياسي ەليتامىز بولدى. ول ۇلتتىڭ بولاشاعى ءۇشىن ارپالىس­تى، كۇرەس جۇرگىزدى. ءبىزدىڭ سورىمىزعا قاراي، الەم تاريحىنداعى ەڭ ءبىر قاتى­گەز رەجىم ونى ماقساتتى تۇردە جويدى. نە ءۇشىن دەسەك، ۇلى دەرجاۆالىق مۇد­دەگە قۇرباندىققا شالدى. سماعۇل سادۋا­قاس­ ۇلىنىڭ كەزىندە (1921 ج.) «نەگە با­سىم ۇلتتاردىڭ پرولەتارياتى قۇر­ماق بولعان كوممۋنيزم جۇماعىنا كىشى ۇلت­تار قۇرباندىققا شالىنۋى ءتيىس؟» دەپ پارتيا باسشىلىعىنىڭ الدىنا قوي­عان كۇدىگى ورىندى بولىپ شىق­تى. ا.باي­تۇر­سىن ۇلى، م.جۇماباەۆ بول­شە­ۆيك­تەر كۇشپەن ەنگىزگەن سوتسياليزم يدەيا­سىن قازاق ءۇشىن «جات قوناق» دەدى. سوڭعى زەرتتەۋلەر قازاقتار سوتسياليزم يدەياسىن ءوز ەركىمەن قۇشاق جايا قارسى الدى دەگەن تۇجىرىمنىڭ جاڭساقتىعىن كورسەتەدى. وسىدان 90 جىل بۇرىن بۇكىل قازاق دالاسىن قامتىعان حالىق كوتەرىلىستەرى، ولاردىڭ ءىزىن الا كەلگەن اشتىق، قىرعىن الاشتىڭ ساياسي ەليتاسى جاساعان تۇجىرىمىنىڭ نەگىزدى دالەلى. بۇل ەشقانداي دا قاۋلى-قارارسىز مويىنداۋعا بولاتىن اقيقات.

– جابىق مۇراعات قورلارىن اشۋ بۇگىن­مەن اياقتالاتىن ءىس ەمەس. وسى ورايدا «مەملەكەتتىك قۇپيالار تۋرالى» جانە «جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىن­دەر قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى» زاڭ­داردىڭ كەشەگى تاريح اقتاڭداقتارىن اقتاۋداعى رولىنە توقتالىپ وتسەڭىز.

– بيىل 1929-1931 جىلدارى ارا­لىعىندا بولىپ وتكەن حالىق كوتەرىلىس­تەرىنە – 90 جىل. بۇل تاقىرىپقا بايلانىستى سوڭعى زەرتتەۋلەر نەنى كورسەتتى؟ ما­سەلەنى ءتۇسىندىرۋ ىسىندە كەڭەستىك كە­زەڭ­دە ورنىققان كوزقاراس جالعىز تۋرا ۇس­تانىم بولۋدان قالدى. بىرىنشىدەن، كوتەرىلىستەردىڭ كەڭەستىك بيلىككە قار­سى با­عىتتالعانى ناقتىلاندى. كوتەرى­لىس­شىلەر «كەڭەس وكىمەتى جويىلسىن!» دەگەن تالاپ قويدى. بۇل تالاپتى وزبەكستان، قىرعىزستانداعى كوتەرىلىسكە شىققان حالىق تا ۇستاندى. ەكىنشىدەن، كوتەرىلىسكە ءوز ەركىمەن شىققانداردىڭ اراسىندا اۋقاتتىلاردان باسقا قاراپايىم كەدەي-شارۋا دا، مولدا-يمام، يشاندار دا، كەڭەستىك پارتيا قىزمەتكەرلەرى دە بولدى. ولار قوسىلىپ ورتاق مۇددەنى قورعادى. ۇشىنشىدەن، كوتەرىلىستەر بۋرجۋازيالىق ۇلتشىلداردىڭ نەمەسە شەتەلدىك اگەنت­تەر­دىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن بولدى دەگەن تۇجىرىمداردىڭ نەگىزسىز، شىندىقتى بۇرمالاۋشىلىق تۇرعى­دان ايتىلعانى انىقتالدى. تورتىنشى­دەن، 1929-1931 جىلدار ارالىعىن­داعى كوتەرىلىستەر تەك قازاق جەرىندە عانا ەمەس، بۇكىل ورتالىق ازيا ەلدەرىندە بولىپ ءوتتى. ولاردىڭ شىعۋ سەبەبى جالپى تابيعاتى ورتاق ەكەنى دالەلدەندى. ال 1993 جىلدىڭ 14 ساۋىردە شىققان «جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىندەر قۇربان­دارىن اقتاۋ تۋرالى» زاڭ كوتەرىلىس­شىلەردى تولىق اقتاي المادى. ەل تاۋەل­سىزدىگىن الىپ، ارادا ءجۇز جىلعا جۋىق ۋاقىت وتسە دە، كوتەرىلىسشىلەردى اقتاي الماي وتىر­عانىمىز قىنجىلتادى. زاڭ بويىن­شا بۇل قۇجاتتار وتىز جىلدان كەيىن قۇ­پيالىعىن جويۋى ءتيىس.

– رەپرەسسيا، اشارشىلىق سال­دارىنىڭ بۇتىندەي ءبىر ۇلتتىڭ تاع­دىرى مەن بولاشاعىنا تيگىزگەن زار­دابى وتە اۋىر بولدى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ قولدان جاساعان وسىنداي قياناتىنا قاتىستى باتىل پىكىرلەر از ايتىلىپ جۇرگەن جوق. دەسەك تە، كەيبىر ماسەلەلەردە ءالى دە جالتاقتاپ جۇرگەن سەكىلدىمىز...

– ءبىز كوپ جاعدايدا رەپرەسسيانىڭ سىرتقى كورىنىسىنە، تسيفرلى فاكتورلارىنا توقتالامىز دا، ساپالىق جاعىن نازاردان تىس قالدىرامىز. بۇگىندە وزبەك اعايىندارىمىزدىڭ سانى 33 ملن-عا جەتتى. ال قازاقستان حالقىنىڭ سانى 19 ميلليون بولسا، ونىڭ ىشىندە قازاقتار 12 ميلليوننان اسادى. قازان رەۆوليۋتسياسىنا دەيىن قازاقتار شامامەن بەس جارىم-التى ميلليون بولدى دەسەك، ول كەزەڭدە وزبەكتەردىڭ سانى قازاقتاردىڭ جارتىسىنا جۋىعىن قۇرادى. ال قازىر ەكى ەسەدەن كوپ. قازاق حالقى ءالى ون بەس ميلليونعا دا جەتپەي وتىر. بۇل نەنىڭ كورىنىسى؟ وسى تۇستا فرانتسۋز عالىمىنىڭ «مەملەكەتتىڭ جاعىمدى جانە جاعىمسىز قىزمەتىنىڭ ولشەمى حالقىنىڭ سانىنان كورىنەدى» دەگەنى ەسكە تۇسەدى. كەڭەس كەزىندە سان جاعىنان كەمىدىك، ال 1959 جىلعى ساناق بويىنشا ءۇش ميلليونعا دا جەتپەدىك. 1931-1933 جىلدارداعى اشتىق تۇسىندا حالقىمىزدىڭ جارتىسىنا جۋىعىنان ايىرىلدىق. بۇل كومپارتيانىڭ، كەڭەس وكىمەتى قىلمىسىنىڭ كورىنىسى. الاشتى دا، الاش يدەياسىن دا جويعان – كەڭەستىك يمپەريا! ال بۇگىندە كەڭەس وداعى دا، پارتياسى دا جوق. سوندا ءبىز كىمنىڭ قىلمىسىن جاسىرىپ وتىرمىز؟.. اقيقات اشىق ايتىلۋى ءتيىس.

– وتكەن جىلى «يا سەبيا سوۆەرشەننو نە پريزنايۋ ۆينوۆنىم» دەگەن كىتابىڭىز جارىققا شىققانى بەل­گىلى. كىتاپقا وتكەن عاسىردىڭ 60-80-جىل­­دارىندا ورىن العان وقيعا­لار­عا بايلانىستى ماتەريالدار ەنىپتى. دەرەك­تەر قازاقستاننىڭ ىشكى ىستەر مي­نيستر­لىگى ارحيۆىندە بولا تۇرا، ماتە­ريال­داردىڭ كورشى رەسەي ارحيۆتەرىنەن الىن­عان­ىن قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟

– مۇنداعى قۇجاتتاما دەرەكتەردىڭ بارلىعى دەرلىك ماسكەۋدەگى رەسەي فەدەراتسياسى ورتالىق ارحيۆىندەگى باس پروكۋراتۋرانىڭ قورىنان الىنعان. قۇجاتتار سوڭعى سوتسياليستىك كەزەڭگە، 60-80-جىلدارعا تيەسىلى. بىزدە ساياسي رەپرەسسيالىق شارالار وتكەن عاسىردىڭ 30-شى جىلدارىمەن اياقتالادى دەگەن پىكىر بار. مۇنداي پىكىر دۇرىس ەمەس. رەپ­رەسس­يا­لىق شارالار كەيىنگى جىلدارى دا جالعاستى. بىردە اشىق، بىردە جابىق، دەگە­نمەن ءۇزىلىسسىز. اتالعان كىتاپتا بەرىل­گەن، ماسەلەن، ماحمەت قۇلما­عام­بەتوۆتىڭ، حاسەن قوجاحمەتوۆتىڭ جانە باسقا دا كەڭەسكە قارسى­لىق كورسەتكەن تۇلعالاردىڭ  ىسىنە بايلا­نىستى قۇجاتتىق ماتەريالدار قازاق­ستان ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ارحيۆ قور­لارىندا بار. بىراق ولارعا قول جەتكىزۋ مۇم­­كىن ەمەس. ال ماسكەۋ ارحيۆتەرىنەن الۋ­عا بولادى. سولاي! الداعى ۋاقىتتا بۇل ىستە وز­گەرىستەر بولاتىن شىعار دەگەن ءۇمىت بار. ال ارحيۆ ماسەلەسىمەن سوڭعى كەزدە جۇيەلى تۇردە اينالىسىپ جۇرگەن زاڭگەر، بەلگىلى ازامات – سابىر قاسىموۆ. بۇل ازامات «قاھارماندار» قوعامدىق قورىن قۇرىپ، ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى وتا­نى­مىزدىڭ بوستاندىعى مەن تاۋەل­سىز­دىگى ءۇشىن كۇرەسىپ، وسى جولدا مەرت بول­عان تۇلعالاردى انىقتاۋ، ولاردىڭ ىزگىلىكتى ەسىمد­ەرىن قالپىنا كەلتىرۋ، قوعام جادىن­دا قالدىرۋ ىسىندە قايراتكەرلىك تانى­تىپ ءجۇر. ءوز باسىم وسى ازاماتتىڭ قولعا ال­عان ءىسى بيلىك جۇيەسىندە تۇسىنىستىك، قولداۋ تاپسا ەكەن دەگەن نيەتتەمىن. سول قوردىڭ جۇمىسى ناتيجەسىندە ءبىراز جۇمىس اتقارىلعان بولار ەدى.

– بۇگىندە رەپرەسسيا قۇرباندارى­نىڭ سا­نى­نا قاتىستى ناقتى دەرەكتەر بار ما؟

– دەرەكتەردى نەگىزگە الاتىن بولساق، ءبىر سانداردىڭ ايتىلىپ جۇرگەنى راس. وندا قۇربان بولعانداردىڭ سانى 103 مىڭ، اتىلعاندار 25 مىڭ دەپ كورسەتىلەدى. تاقىرىپتى ۇزاق جىلدار زەرتتەگەن مامان رەتىندە بۇل ساننىڭ ءدال ەمەستىگىن ايتار ەدىم. ويتكەنى مالىمەتتەر ءالى دە ساراپتاۋدى قاجەت ەتەدى. ول ءۇشىن رەپ­رەسسيا، اشتىق تاقىرىبىنداعى ىرگەلى زەرتتەۋلەر جولعا قويىلۋى قاجەت. بۇل بۇتىندەي ءبىر حالىقتىڭ قايعى-قاسىرەتى. ءبىز وسى ۋاقىتقا دەيىن سالعىرتتىق تانىتىپ كەلدىك. ۋكراينا مەن بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىندە ارنايى ورتالىقتار، ينستيتۋتتار قۇرىلىپ، زەرتتەۋلەر جاسالدى. ال بىزدە رەپرەسسيا تاقىرىبى­نىڭ بەلگىلى ءبىر عىلىمي ينستيتۋتتىڭ، عىلىمي توپتىڭ نىسانىنا اينالعانىن كورگەن ەمەسپىن. سالادا زەرتتەۋلەر جەكە ەنتۋزياستار تاراپىنان جاسالىپ ءجۇر. ۇلتتىڭ تراگەدياسى ءالى ءوز دارەجەسىندە ايتىلعان جوق.

– رەپرەسسيا جىلدارىندا اتىلعان، ايداۋعا كەتكەن قازاقتىڭ ماڭدايالدى تۇلعالارى بەلگىلى ءبىر سالالاردىڭ ماماندارى بولدى. جالپى قۋعىن-سۇرگىن جاعداياتتارىن جەكە سالالار بويىنشا زەرتتەۋ جۇمىستارى قالاي جولعا قويىلعان؟

– رەپرەسسيانىڭ اۋقىمدى تاقىرىپ ەكەنىن جوعارىدا دا اتاپ وتتىك. وتكەن جىلى «مەنىڭ  عىلىمداعى ءومىرىم. قازاق­­ستاننىڭ عىلىمي مەكتەپتەرى. گەولو­گيا» دەگەن كىتاپ جارىققا شىقتى. وسى كىتاپتىڭ «گەولوگيا سالاسىنداعى ماماندار» تاراۋىن جازعان ەدىم. وندا 32-ءشى جىلداردا ماسكەۋدە ينجەنەر-گەولوگ ماماندىعىن العان ورازالى جاندوسوۆ (وراز جاندوسوۆتىڭ باۋىرى)، ماردان نىعمەت ۇلى ازىرباەۆ، مەرعالي قادىلبەك ۇلى تۋرالى بۇرىن-سوڭدى كوتەرىلمەگەن مالىمەتتەر بار. ولار قازاق گەولوگياسىنىڭ ەڭ العاشقى بۋىنى ەدى. ماردان ازىرباەۆ التايداعى «شىڭداعى توي» كەن ورنىنان  ۆولفرام جانە موليبدەن سياقتى سيرەك كەزدەسەتىن قۇندى مەتاللداردى اشقان. سول كەزدە ماسكەۋدىڭ تاپسىرماسىمەن بۇل جوبا قارجىلاندىرىلعان. العاش 250 مىڭ رۋبل، ال ونەركاسىپتىك اۋقىمىن انىقتاۋ ءۇشىن 700 مىڭ رۋبل ءبولىنۋى ءتيىس ەكەن. قازاق گەولوگى كەن ورنىن اشقاننان كەيىن ءارى قارايعى تەرەڭ بۇرعىلاۋ جۇمىستارى ءۇشىن قوسىمشا قاراجات سۇراپ، ماسكەۋگە بارىپ، وكىمەت توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ت.رىسقۇلوۆپەن جولىعادى. دەگەنمەن، گەولكوم  قارجىنى ازىرباەۆقا ەمەس، باسقا گەولوگقا بەرەدى. ارتىن الا قيسىنسىز ايىپتاۋمەن اتىلىپ كەتەدى.

مەرعالي قادىلبەك ۇلى – اششىسايداعى پوليمەتالل كومبيناتىندا قورعاسىن كەن ورىندارىن اشقان العاشقى قازاق گەولوگى. بۇگىندە سول ماڭدا مىرعالىم دەگەن ساي بار. ول مەرعاليدىڭ اشقان رۋدنيگى بولۋى ابدەن مۇمكىن. مەرعالي قادىلبەك ۇلى ورازالى جاندوسوۆپەن بىرگە تەكەلى كومبيناتىندا «حالىق جاۋى» رەتىندە سوتقا تارتىلىپ اتىلدى. بۇگىندە قازاقستاننىڭ ينجەنەرلىك قالىپتاسۋ ءۇردىسىن زەرتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ماڭىزدى قۇجاتتار جابىق قورلاردا ساقتالعان. بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىنا ازىرگە كەڭ كولەمدە جاۋاپ بەرە المايمىز. قۇجاتتار ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ جابىق ارحيۆىندە جاتىر. العاشقى گەولوگتاردىڭ ءومىرىن زەرتتەۋ جۇمىستارى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن جۇزەگە استى. وندا دا جالپى رەپرەسسيا ەمەس، جەكەلەگەن ماماندىقتاردى زەرتتەۋ باعىتىندا جاسالدى. ماتەريالدار رەسەي ارحيۆىنەن الىندى. قازاق وفيتسەرلەرىنىڭ رەپرەسسيا قۇربانى بولعانى جايىنداعى دەرەكتەر دە تولىق اشىلماعان.

ال مەملەكەتتىك قايراتكەرلەرىمىزدىڭ قانشاماسى اتىلىپ كەتتى. ستاليندىك جۇ­يەگە قارسى س.سادۋاقاسوۆ، ج.سۇلتان­بەكوۆ، ى.مۇستامباەۆ باستاعان توپتىڭ «گولوششەكيندىك رەجىمگە» قارسى كۇرەسى، گولوششەكيندى قايتارۋ ارەكەتى ارنايى تاپسىرىسپەن زەرتتەۋگە لايىق ماسەلە ەمەس پە؟! رەپرەسسيا قۇرباندارىنىڭ قاتارىندا دارى­گەرلەر دە بولدى. بۇل باعىتتا زەرتتەۋ­لەر جاسالعانىمەن دە، تولىققاندى كىتاپ باسىلىپ شىقپاعان بولاتىن. وسى وراي­دا جەكە ىزدەنۋشى دارىگەر-عالىم ءالي­حان دوسا­حانوۆتىڭ «الاشتىڭ العاشى دارى­گەر­لەرى» كىتابى باسپاعا دايىن ەكەنىن ايتا كەتكىم كەلەدى. وندا اۆتور رەسەي، تاش­كەنت­تە ءبىلىم العان ەلۋ شاقتى دار­ى­گەر­دىڭ  ەڭبەكتەرىن الاش­ور­داعا قاتىستى مالىمەتتەردى ارقاۋ ەتكەن.

– رەپرەسسيا اقيقاتىن اشۋ جولىندا بۇگىندە قانداي جۇمىستار قولعا الىنۋدا؟ تاريحتىڭ اقيقات پاراق­تارىنىڭ اشىلۋى جابىق ارحيۆ ىسىمەن عانا بايلانىستى ما؟

– كۇنى بۇگىنگە دەيىن بىرقاتار باسىلىم جارىققا شىقتى. پرەزيدەنت قورىن­داعى ماتەريالدار نەگىزىندە الاش قوز­­عا­لىسىنا ارنالعان بەس كىتاپتان تۇ­را­تىن قۇجاتتار جيناعى ەكى تىلدە شىق­تى. تۇرسىن جۇرتبايدىڭ الاش قوزعالىسىنا ارنالعان ءۇش تومدىق قۇجاتتار جيناعى جارىق كوردى. الايدا الاش قوزعالىسىنا قاتىستى قۇجاتتاردىڭ اكادەميالىق باسىلىمى ءالى جارىق كورگەن جوق. بۇل ءبىزدىڭ ەلدىگىمىزگە سىن ماسەلە. وعان تاريح­شى­­لار­­دىڭ كاسىبي دەڭگەيى جەتەتىن ەدى. «مادەني مۇرا»، «تاريح تولقىنىندا» باع­دار­لاماسى اياسىندا دا وسىعان قاتىستى ماس­ەلەلەر كوتەرىلگەن بولاتىن. دەگەنمەن، رەپرەس­سيانىڭ سالدارىن قوعام تۇسىنىگىنە ونەر ارقىلى، ادەبيەت ارقىلى جەتكىزۋ تەتىكتەرى كەمشىن. ول ءۇشىن قارا­پايىم جۇرتشىلىققا تۇسىنىكتى تىلدە كىتاپ­تار شىعارۋى كەرەك. بۇل باعىت­تا ت.جۇرت­باي مەن د.دوسجاننىڭ ەڭبەكتەرى­نەن باسقا قولجەتىمدى دۇنيەلەر از. قۇجات­­تامالىق فيلمدەرمەن قاتار كور­كەم تۋىن­دىلار، تەاتر سپەكتاكلدەرى كور­­سەتىلۋى ءتيىس. گەرمانيانىڭ گاننوۆەر قالا­سى­­نا بارعان ساپارىمدا گيتلەرلىك گەنوتسيدتى ەسكە سالاتىن «ستەلانى» كوردىم. وندا قۇربان بولعانداردىڭ ءتىزىمى ورتا­لىق تەاتر ماڭىنداعى ءمارمار تاسقا قاشال­عان ەكەن. بۇل سول حالىقتىڭ جادى­نىڭ ءبىر كورىنىسى دەر ەدىم. كەيدە نەگە ارتقا قاراي­لاي بەرەمىز دەگەن پىكىرلەر ايتى­لىپ قالىپ جاتادى. ءتانى دە، جانى دا ساۋ ۇرپ­اق قالىپ­­تاستىرۋ ءۇشىن وتكەن تاريح قورىتىن­دى­­لانۋى قاجەت. ويتكەنى تاريحي جادى مەم­لە­كەتتىك ماڭىزدى ماسەلە. ىرگەلى تاريحي، تولىققاندى جادى بار قوعام – بولاشاعى جارقىن قوعام.

 

اڭگىمەلەسكەن

ەلۆيرا سەرىكقىزى،

«Egemen Qazaqstan»

 

سوڭعى جاڭالىقتار

GGG جوسپاردا جوق

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 07:15

ۇزدىك اتاندى

وقيعا • بۇگىن، 07:08

سىر قامىسىنا سىرتتان سۇرانىس بار

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:00

بايىتۋ فابريكاسى بوي كوتەرەدى

تەحنولوگيا • بۇگىن، 06:58

سىرتقى ساۋدا قاشان ارتادى؟

ەكونوميكا • بۇگىن، 06:56

«بىلەۋلى» ءھام «اناعا تاعزىم»

رۋحانيات • بۇگىن، 06:54

كارانتين فينتەحتى دامىتادى

تەحنولوگيا • بۇگىن، 06:50

الىس اۋىلدارعا ينتەرنەت جەتتى

تەحنولوگيا • بۇگىن، 06:45

الاش ازا تۇتقان كۇن

ساياسات • بۇگىن، 06:35

NASA مارسكا قامداندى

تەحنولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار