كەڭەستىك توڭمويىن ساياساتقا قارسى تۇياق سەرپىپ قارسىلىق تانىتقاندار قويداي توعىتىلعان بۇل لاگەرلەر سول جۇيەنىڭ ادام ساناسى جەتپەس سۇمدىعى مەن قياناتىنىڭ دالەلىندەي كورىنەتىنى بار كەيدە. جالعان جالامەن جازا ارقالاعان قانشاما ادام وسى قابىرعالار قاماۋىندا جان قيدى. ءبىز ولاردىڭ جازالاۋشى جۇيەگە قارعىس ايتقان داۋىسىن كوپ جىلداردان كەيىن عانا ەستىدىك. وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنىڭ باسىندا «قارلاگ», «الجير», «دالني», «ستەپلاگ» سەكىلدى ونداعان لاگەر جايلى بەلگىلى بولدى. ال سىر بويىندا دا وسىنداي لاگەر بولعاندىعى ءالى دە كوپكە بەلگىسىز كۇيدە قالىپ كەلەدى.
جالپى, كەڭەس وداعىنداعى قۋعىن-سۇرگىن وتكەن عاسىرداعى جيىرماسىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا-اق باستالىپ كەتىپ ەدى. زورلىقپەن جۇرگىزىلگەن ۇجىمداستىرۋ ساياساتىنا قارسى بولعاندار باي-قۇلاقتىڭ قاتارىنا جاتقىزىلىپ, قولداعى بارىن تارتىپ الدى. سول تۇستا كەمەرىن كەمىرىپ, ايدىنى تولىپ تۇرعان ارالدىڭ كوكارال تۇبەگىنە 1927 جىلى بالتىق بويىنان جەر اۋدارىلعاندار جەتكىزىلىپتى. ونشاقتى جىلدان كەيىن قيىر شىعىستان كەلگەن كورەيلەر, قاپ تاۋىنان جەتكەن كاباردين مەن بالقارلار, ەدىل بويىنان اۋعان قالماقتار, ىلە-شالا وسىنداي ازاپتى جولدى كەشىپ وتكەن نەمىستەر تۇبەكتەگى بوسقىندار قاتارىن تولىقتىرا ءتۇسىپتى. وتارشىلدىق وكتەم ساياسات قيانداعى كوكارالدى وسىلاي قامتىعان ەكەن.
سول تۇستا بۇل تۇبەك اينالاسىن كوكپەڭبەك تەڭىز كومكەرگەن مەكەن بولعان دەسەدى. ءتىپتى ەل اۋزىندا «كوكارالدا سۋ اقپايدى, بالىق اعادى» دەگەن ءسوز دە ايتىلسا كەرەك. جىرىلا قاشار جولى جوق وسى ايماققا قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ, جازىقسىز جازالانعاندار جەتكىزىلەدى. ادام ايتقىسىز ازاپ كورىپ, قياننان قينالىپ جەتكەن وسى بوسقىنداردىڭ ءبىرازى العاشقى جىلدارى-اق جان تاپسىرادى. اللا القاپ, امان قالعاندارى قولىنداعى بارىن بەرگەن جەرگىلىكتى حالىق پەن تەڭىز نەسىبەسىنىڭ ارقاسىندا جان ساقتاپ قالادى.
– بالا كەزىمىزدە «بوسقىنداردىڭ مولاسى» دەگەندى ەستيتىنبىز. قۇم سۋىرىپ, سىرتقا شىعىپ قالعان ادام سۇيەكتەرىن دە كوپ كوردىك. ۇلكەندەر ءبىزدى جاقىنداتپاي سول سۇيەكتەردى جيناپ, جەرلەپ جۇرەتىن. اكەم اۋىلداعى باستاۋىش مەكتەپ مۇعالىمى بولدى, لاگەردەگىلەرگە قاتىستى كوپ جايتتى سول كىسىدەن ەستىدىم, – دەيدى وسى كوكارالدىڭ تۋماسى, وڭىرگە بەلگىلى ازامات قۋانىشباي ەردىقالىقوۆ.
قۋانىشباي اعا جازىقسىز جازالى بولعانداردى ورتالىقتان جىراقتا ۇستاۋ ءۇشىن جۇرگىزىلگەن ەكسپەريمەنتتى لاگەردىڭ قايعىسى مەن قاسىرەتى ءالى كۇنگە دەيىن جۇمباق بولىپ كەلە جاتقانىن ايتادى. ءوزى قۋعىن-سۇرگىن جىلدارى ارالدىڭ ءدامىن تاتقانداردىڭ تاعدىرى تۋرالى جازىپ كەلەدى.
كوپكە بەلگىسىز بولىپ كەلگەن ارالداعى بوسقىندار لاگەرى جايلى زەرتتەپ جۇرگەندەردىڭ تاعى ءبىرى اۋداندىق ارحيۆ باسشىسى بولاتبەك قۋاتوۆ 30-جىلداردىڭ باسىنداعى بايلاردى تاپ رەتىندە جويۋ مەن جاپپاي ۇجىمداستىرۋ ناۋقانىن جۇرگىزۋ ساياساتى جاڭا جەرلەردى يگەرۋدىڭ ناقتى ستراتەگيالىق جوسپارى بولعانىن ايتادى. ۇشان-تەڭىزدىڭ قۋىس-قولتىعى وسى جوسپاردىڭ اۋقىمدى ءبىر بولىگى بولسا كەرەك.
كوپ ۇزاماي تەڭىز جاعالاۋى كەڭەس وداعىنىڭ ساياساتىنا قارسى كەلگەندەردى, اۋقاتتى ادامداردى رەسەيدىڭ ورتالىق بولىگىنەن الىستاتۋ ماقساتىندا جىبەرەتىن لاگەر رەتىندە تاڭدالىپ الىنادى.
بولاتبەك قۋاتوۆ ۇسىنعان ارحيۆ دەرەكتەرىندە قازاق ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ بكپ(ب) 18 اقپان 1930 جىلعى جينالىس حاتتاماسىندا ەكى اپتا ۋاقىت ىشىندە 2000 باي-قۇلاقتىڭ وتباسىن ارال تەڭىزى جاعالاۋىنا قونىس اۋدارىپ جانە ولارىڭ ورنالاسۋ سىزباسىن دايىنداۋ تۋرالى تاپسىرىلعانى كورسەتىلگەن.
بكپ(ب) ساياسي بيۋروسىنىڭ 1930 جىلعى 20 اقپانداعى «مەشەۋ قالعان ۇلتتىق ەكونوميكالىق ايماقتارداعى ۇجىمداستىرۋ جانە باي-قۇلاقتارعا قارسى كۇرەس» تۋرالى №49 قاۋلىسىنا جاۋاپ رەتىندە كسرو بىرىككەن مەملەكەتتىك ساياسي باسقارماسى (وگپۋ) قىزىلوردا ولكەلىك ءبولىمىنىڭ اسا قۇپيا قۇجاتتارىندا 4000 ادامعا 20 باراك ءۇي; 22 اقپاندا 5000 ادامعا ارناپ تاعى وسىنداي 25 ءۇي دايىندالاتىنى باياندالعان. بۇل ورىندارعا بالالار مەن قارتتاردى ورنالاستىرۋ كوزدەلسە كەرەك. وسى قۇجات نەگىزىندە 20 اقپاندا كوكارالدا 4000 ادامدى 20 ۇيگە, 25 اقپاندا 30 باراكقا 6000 ادامدى ورنالاستىرۋ جوسپارلانىپتى. قونىس اۋدارۋشىلار باسپانالارىنىڭ كەم-كەتىك جەرلەرىن وزدەرى جوندەۋگە مىندەتتەلگەن.
قۇجاتتا جەرگىلىكتى تۇرعىنداردان 300 كيىز ءۇي جيناپ, سول ارقىلى كوكارالعا 2500-3000 ادامدى ورنالاستىرۋ كوزدەلىپ وتىرعانى كورسەتىلگەن. وسىلايشا 12000-13000 ادامدى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋگە بولادى دەگەن دە جوسپار جاسالعان.
«اسىرا سىلتەۋ بولماسىن, اشا تۇياق قالماسىننىڭ» كەزەڭىندە ۇجىمداستىرۋ تۋرالى جالىندى راپورتتار دا بەرىلىپ جاتىپتى. ءبىر قۇجاتتاردا وتىزىنشى جىلى جوعارعى جاققا شيەلى اۋدانى باسشىلىعى ءوڭىردى «تۇتاستاي ۇجىمداستىرىلعان» دەپ تانۋ جونىندە ءوتىنىش بەرگەنىن ايتادى.
وكىلدەردىڭ امىرىمەن 2 ساعاتتىڭ ىشىندە كولحوز قۇرىلعان ەلدى مەكەندەر دە بولعان ەكەن, ال مۇنداي اسىعىس شەشىمگە قارسى بولعاندار مال-مۇلكىنەن ايىرىلىپ, ايدالىپ كەتە بارعان.
اتا-باباسى اياق باسىپ كورمەگەن ارال وڭىرىنە جەر اۋدارىلعانداردىڭ دا تاعدىرى وسىنداي بولدى. «جەر اۋدارۋ» دەگەن جەلەۋدىڭ استارىندا 3 جىلدان 10 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى جاتىر ەدى. ولاردىڭ كوپشىلىگى ءۇشىن تۋعان جەرىنە قايتار جول ماڭگىلىككە جابىلدى.
– قازاق ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ بكپ (ب) 1930 جىلعى 30 ناۋرىزداعى قاۋلىسىمەن قازاقستان بويىنشا كۇشتەپ قونىس اۋدارىلعاندار اراسىنان ارالعا 7105 ادامنىڭ جىبەرىلگەنى جازىلعان. قابىلداۋ-ورنالاستىرۋ پۋنكتتەرىنە 7535 ادامنىڭ كەلگەنى كورسەتىلىپتى. بۇلاردىڭ بارلىعى كوكارال مەن قۇلاندىعا جىبەرىلگەن, – دەيدى اۋداندىق ارحيۆ باسشىسى بولاتبەك قۋاتوۆ.
وسى جىلعى 22 ساۋىردە قىزىلوردا ولكەلىك اتقارۋ كوميتەتىنەن قازاق اسسر حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى وراز يساەۆقا حات جازىلىپ, وندا ارال تەڭىزى ستانساسىنداعى كونتسلاگەرگە قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ ورنالاسۋى تۋرالى باياندالادى. وندا لاگەرگە كۇشتەپ قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ جاعدايى مۇلدە تومەن ەكەندىگى ايتىلادى. ايدالىپ كەلگەندەر تۇراتىن باراكتار ازدىعى, سانيتارلىق تالاپتاردىڭ ساقتالمايتىنى جانە اۋىز سۋدىڭ تاپشىلىعى اتاپ كورسەتىلگەن. بۇل دەرەكتى سانيتارلىق دارىگەر سمايلوۆتىڭ ارال لاگەرىندەگى 30 باراكتا 6340 ادامنىڭ ورنالاسقانى تۋرالى مالىمەتى بەكىتە تۇسەدى. وسىعان قاراماستان, ورتالىق ارالعا جەر اۋدارىلاتىندار سانىن جىل سايىن ءۇستى-ۇستىنە كوبەيتە بەردى. 1931 جىلدىڭ باسىندا كسرو حالكوم توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ا.اندرەەۆ جەتەكشىلىك ەتكەن كوميسسيا رەسەي مەن كاۆكازدان جەر اۋدارىلعانداردىڭ كوپشىلىگىن قازاقستانعا اتتاندىرۋ تۋرالى ۇيعارىم جاسايدى. كوپ ۇزاماي كاۆكاز بويىنان اۋەلى 350, ەكىنشى كەزەكتە 400 وتباسى تيەلگەن ەشەلوندى قازاقستانعا جىبەرۋدىڭ كەستەسى جاسالادى. ءبىرىنشى ەشەلونداعى 150 وتباسى شالقار ستانساسىنا, ال 175 شاڭىراق ارال تەڭىزى ستانساسىنا جەتكىزىلگەن. اراعا ەكى اپتا سالىپ پويىزبەن جەتكەن تاعى وسىنشا وتباسى تەڭىزدى اۋداننان پانا تابادى.
قۇجاتتاردان لاگەردەگىلەردىڭ جاعدايى 1931 جىلى ءتىپتى قيىنداي تۇسكەنى كورىنەدى. سول تۇستا قازاسسر پروكۋرورىنىڭ كومەكشىسى يا.م.گرينبەرگكە «ارال تەڭىزىنە جەر اۋدارىلعانداردىڭ جاعدايى» تۋرالى بەرىلگەن مالىمەتتە تەڭىزدى وڭىرگە جەر اۋدارىلعانداردىڭ تۇرمىس جاعدايلارىنىڭ ءماز ەمەس ەكەندىگى باياندالىپتى. ولكەلىك كوميتەتتىڭ 17 تامىزداعى ۇسىنىسى مەن 28 تامىزداعى قاۋلىسى نەگىزىنەن ورىندالماعانى, باراكتاردا پەش سالىنباعانى اتاپ وتىلەدى.
اقتوبە بمسب-نىڭ (وگپۋ) «ارال تەڭىزىنىڭ 19 كومەنداتۋراسىنداعى جەر اۋدارىلعاندار جاعدايى تۋرالى» 1932 جىلعى 25 قازانداعى مالىمەتىندە 4294 كوشىپ كەلۋشىنىڭ 1368-ءى ەر ادام, 1324-ءى ايەل, 602-ءسى بالا ەكەندىگى كورسەتىلگەن. ولاردىڭ 1227-ءسى ارال قالاسىنا, 611 بوسقىن كوكارال تۇبەگىنە, 612 ادام قيانداعى قۇلاندىعا, مىڭ جارىمنان استامى ۆوزروجدەنيە ارالىنا, اۋان, ۇيالى اۋىلدارىنا ورنالاستىرىلعان. قاراشالاڭ, قاراتۇپ ەلدى مەكەندەرىنە ورىن تەپكەن بوسقىندار دا از بولمادى.
«ارال اۋدانىنىڭ ەكونوميكالىق شولۋى» تاقىرىبىنداعى قۇجاتتا (اقتوبە ومم 13-ق; 1-ت; 42-ءىس; پ-3) 1932 جىلى اۋدان حالقى 55 335 بولسا, سونىڭ 11 954-ءى (21پايىز) وزگە ۇلت وكىلدەرى ەكەندىگى كورسەتىلەدى. بۇل زوبالاڭ جىلدارى الىس اۋدانعا زورلىقپەن جەر اۋدارىلعاندار ەدى. قۇجاتتاردا كۇشتەپ كوشىرىلگەندەردىڭ جاتىن ورىننان بولەك جەيتىن استان دا زارۋلىك كورىپ وتىرعانى جازىلىپتى. ولارعا كۇندىك نان نورماسىنىڭ ءوزى تولىق بەرىلمەگەن.
– وتىزىنشى جىلدارداعى ويران, كۇشتەپ قونىس اۋدارۋ, توتاليتارلىق جۇيەنىڭ نەگىزسىز جازالاۋ شارالارىنىڭ زاردابى وسىنداي بولىپتى. ونى باسىنان وتكىزگەندەر ەشقاشان ۇمىتپايدى. دەپورتاتسيالىق ساياساتتىڭ سالقىنىمەن ارال توپىراعىنا تابان تىرەگەن وزگە ۇلت وكىلدەرى قولىنداعى بارىن بەرىپ, قينالعانعا قامقور بولعان جەرگىلىكتى حالىقتىڭ كومەگىنىڭ ارقاسىندا جان ساقتادى, الاپات كەزەڭنەن امان قالدى. جەر اۋىپ كەلگەندەر بۇل وڭىردەن پانا تاۋىپ, ۇرپاق ءوسىردى. وزدەرىنىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىن ساقتاپ قالدى, – دەيدى بولاتبەك قۋاتوۆ.
الماعايىپ زاماندا ارال تەڭىزى اۋماعىنا كۇشتەپ كوشىرىلگەندەر باستان كەشكەن تاريح وسىنداي. ولاردىڭ كوپشىلىگىنە تۋعان جەرىنە ورالۋ بۇيىرمادى, تەڭىزدى جاعالاي ماڭگىلىك مەكەن تاپتى. بوسقىندار اراسىندا ساۋاتتى, سان ءتۇرلى ماماندىق يەلەرى دە بولاتىن. ولار جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ كاسىپكە بەيىمدەلۋىنە جول اشتى. وتىزىنشى جىلدارى كوكارال تۇبەگىندەگى اۋان اۋىلىندا ورىس مەكتەبى اشىلدى. وسى اۋىلداعى بالىق زاۋىتىندا 1960 جىلدارعا دەيىن كوپتەگەن ۇلت وكىلدەرى جۇمىس ىستەدى. جەر اۋىپ كەلگەندەر اراسىنان ءار سالادا ەلگە تانىلعان كوپتەگەن ازاماتتار شىقتى. سولاردىڭ ءبىرى, اۋعان سوعىسىنىڭ ارداگەرى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ۆالەري وچيروۆ ارال قالاسىنا جاقىن جاقسىقىلىش كەنتىندە تۋعان قالماق بالاسى. سوندىقتان ارال تۇزىن وندىرەتىن اۋىلدا كىندىگى كەسىلگەن اۋعان سوعىسىنىڭ وتتى جولىنان وتكەن گەنەرال-لەيتەنانت ۆالەري ءوچيروۆتى ارالدىقتار ءوز جەرلەسى سانايدى.
ەل ەركىندىگىن العان توقسانىنشى جىلدارى ارالعا قالماق رەسپۋبليكاسىنان وكىلدەر كەلىپ, بوگەن اۋىلىنا دەيىن بارعان ەكەن. سول ساپار قالماق ەلىنىڭ ازاماتتارى زوبالاڭ جىلداردىڭ ەستەلىگىن بىلەتىن قاريالارعا جولىعىپ, قيىن ساتتە قاناتىنىڭ استىنا العان جەرگىلىكتى جۇرتقا العىسىن ءبىلدىرىپتى.
كەڭەس وداعىنىڭ ءار قيىرىنان تاعدىر ايداپ, ارال توپىراعىن باسقانداردىڭ بارلىعى دەرلىك وتكەن عاسىرداعى 60-جىلدارى تاريحي وتاندارىنا كوشىپ كەتتى. ولاردان قالعان ءبىر بەلگى قۇمدى اۋىلدارداعى قارايعان زيراتتار عانا. ءبىر كەزەڭدەردە كوكارال تۇبەگىنەن ءار اۋىلعا تاراعانداردىڭ ۇرپاقتارى قازىر بۇل تاريحتى بىلمەۋى دە مۇمكىن.
ەل اراسىندا دا وسى وقيعانىڭ كۋاگەرلەرى دە جىل ساناپ ازايىپ كەلەدى. قينالعان جۇرتقا وزەك جالعاتىپ, الداعى كۇندەرگە امان جەتكىزگەن تەڭىز تارتىلعان, تالاي اۋىلدىڭ بۇگىندە تەك ورنى عانا جاتىر.
كوپكە بەيمالىم بولىپ كەلگەن كوكارال لاگەرى جايلى ءبىزدىڭ بىلگەنىمىز وسى بولدى.
قىزىلوردا وبلىسى
