قارىز قايتپاي قالۋى مۇمكىن
Moody’s اگەنتتىگى وتكەن ايدا قازاقستاننىڭ بانك سەكتورىنىڭ جاعدايى كەزەكتى رەت باعالاپ, ناتيجەسىندە بىرەر اي بۇرىن «تۇراقتى» دەپ سيپاتتالعان بانك جۇيەسى ەندى «تەرىس» دەپ باعالانىپ وتىر. بانك سەكتورىنىڭ بۇلايشا السىرەپ قالۋىنىڭ سەبەبى تۇسىنىكتى – پاندەميانىڭ اسەرى. سونىڭ ىشىندە نەگىزگى ەكى سەبەپتى اتاپ وتكەن ءجون. ول: بورىشكەرلەردىڭ تولەم قابىلەتىنىڭ تومەندەگەنى جانە جاڭادان نەسيە الۋشىلاردىڭ ازايعانى.
مەملەكەت نەسيە تولەمدەرى بويىنشا «دەمالىس» الىپ بەرگەنىمەن, ناشار نەسيەلەردىڭ ۇلەسى كوبەيمەسە, ازايار ەمەس. Radius Advisory Lab كونسالتينگتىك كومپانياسىنىڭ بولجامىنشا, پروبلەمالىق نەسيەلەردىڭ ۇلەسى بىلتىر 18 پايىزدىڭ اينالاسىندا بولسا, بيىل 22 پايىزعا دەيىن ءوسىپ كەتۋ قاۋپى بار. سونىڭ ىشىندە 90 كۇننەن كەشىككەن تولەمدەردىڭ ۇلەسى قازىرگى 8,9 پايىزدان تامىز ايىنا دەيىن 17,6 پايىزعا جەتۋى ىقتيمال.
ناشار نەسيەلەردىڭ ۇلەسىنىڭ كوبەيۋى پاندەمياعا دەيىن دە پروبلەما بولعانى جاسىرىن ەمەس. بىلتىردان بەرى بىرنەشە اي بويى جۇرگىزىلىپ, بيىلعى جىلدىڭ باسىندا اياقتالعان AQR اتتى بانك سەكتورىنىڭ تاۋەلسىز تەكسەرۋ قورىتىندىسىندا ەلدەگى ءتورت ءىرى بانكتىڭ جاعدايى مۇشكىل ەكەنى اتالعان ەدى. ولار: اتف, تسەنتركرەديت بانكى, ەۋرازيا بانكى جانە نۇربانك. ال كوروناۆيرۋستىڭ تارالۋىمەن بۇل ءتىزىم ءتىپتى ۇلعايادى. ال جوعارىدا اتالعان ءتورت بانكتىڭ جاعدايى بۇرىنعىدان دا ناشارلاي تۇسەتىنى بەلگىلى. قىسقاسى, قارجى ينستيتۋتتارى ءۇشىن بۇرىن وڭدى-سولدى بەرىلگەن نەسيەسىن كەرى قايتارىپ الۋ قيىنعا ءتۇسىپ تۇر.
ۇلتتىق بانك «جۇمسارماي-اق» قويدى
بانك سەكتورىنداعى ەكىنشى پروبلەما – جاڭادان نەسيە الۋشىلاردىڭ ازدىعى. راس, جىل باسىنان بەرى بانكتەردىڭ اكتيۆتەرى ايتارلىقتاي ءوستى. قاڭتاردىڭ باسىندا 26 ترلن تەڭگەنىڭ ۇستىندە بولعان ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ اكتيۆتەرى ءساۋىردىڭ سوڭىندا 28 ترلن تەڭگەدەن اسىپ جىعىلدى. ءتورت ايدىڭ ىشىندە اكتيۆ كولەمىن 7 پايىزدان ارتىق ۇلعايتىپ العان قارجى ينستيتۋتتارى ەندى جىل سوڭىنا دەيىن وسى كورسەتكىشتى ۇستاپ تۇرا السا دا جامان بولماس ەدى.
بانكتەردەن قارىز الۋشىلاردىڭ ازايۋىنىڭ جالپى سەبەبى تۇسىنىكتى. الايدا ونى جىكتەپ ايتار بولساق, نەسيە الۋشىلاردىڭ ازايعانى ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ باسەڭدەۋىنە, ءتىپتى كەرى كەتۋىنە جانە ۇلتتىق بانكتىڭ اقشا-نەسيە ساياساتىنىڭ ءالى دە بولسا قاتاڭدىعىنا بايلانىستى. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, كاسىپكەرلەر بانكتەردەن نەسيە الىپ, سول قاراجاتقا ىستەرىن كەڭەيتۋگە قۇلىقتى ەمەس. سەبەبى, بيزنەس توقىراپ قالدى. كوروناۆيرۋستىڭ تاعى ءبىر اينالىپ سوقپايتىنىنا كەپىلدىك جوق.
ەكىنشىدەن, ۇلتتىق بانكتىڭ بەكىتكەن بازالىق مولشەرلەمەسى – 9,5 پايىز ءالى دە بولسا كوپ. پاندەميا بولماي تۇرعاندا باس بانك جىل باسىندا تەڭگەنى 9,25 پايىزبەن بەرگەن-ءدى. ودان كەيىن مۇناي كۇرت ارزانداعاندا تەڭگە ودان سايىن قۇلدىراپ كەتپەۋ ءۇشىن بازالىق مولشەرلەمەنى 12 پايىزعا كوتەردى. ارتىنشا بۇل بيزنەسكە ودان سايىن سوققى بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرىپ, قايتا ءتۇسىردى. بىراق سول تومەندەتىلگەن مەجەنىڭ ءوزى ەكونوميكانىڭ «ساۋ» كەزىندەگى دەڭگەيدەن جوعارى بولىپ تۇر.
ارينە ىشكى سۇرانىس پەن ەكونوميكالىق دامۋ كورسەتكىشىمىز شەكتەۋلى بولعاندىقتان, بانك سەكتورى بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدەن ارتىق نەسيە بەرە المايدى. الايدا كەيدە قاراپايىم حالىقتىڭ دا, بيزنەستىڭ دە نەسيە الۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن فاكتورلار دا جوق ەمەس. سونىڭ ءبىرى – تەڭگەنىڭ بازالىق مولشەرلەمەسىنىڭ جوعارىلىعى. قارجىگەرلەردىڭ ۇلتتىق بانككە قاشاننان ايتىپ كەلگەن ءۋاجى – سول بازالىق مولشەرلەمەنى باتىس ەلدەرىندەگىدەي تومەندەتىپ جىبەرمەسە دە, ەڭ بولماسا رەسەيدەگىمەن شامالاس ەتىپ 5-7 پايىز ارالىعىندا ۇستاپ تۇرۋ. وعان قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ دا, قارجى جۇيەسىنىڭ دە شاماسى جەتەدى دەۋگە بولادى.
قالاي دەگەندە دە, ەكونوميكانىڭ تومەندەۋى مەن اقشا-نەسيە ساياساتىنىڭ بانكتەر ءۇشىن قولايسىزدىعىن ەسكەرە كەلىپ, حالىقارالىق رەيتينگتىك اگەنتتىكتەر قازاقستاندىق بانكتەردىڭ جاعدايىن جىل باسىندا ايتىلعانداي «تۇراقتى» دەپ ەمەس, «تەرىس» دەپ باعالاپ وتىر. جەكەلەگەن بانكتەرگە توقتالار بولساق, Standard & Poor’s اگەنتتىگى تسەنتركرەديت بانكى مەن اتف بانكىنىڭ رەيتينگىن «ۆ/ۆ» «تۇراقتى» دەپ كورسەتسە, Fitch Ratings اگەنتتىگىنىڭ باعالاۋىنشا, حالىق بانك پەن فورتە بانكتىڭ كورسەتكىشتەرى تومەندەپ, تيىسىنشە «BB+» جانە «ۆ» بولدى. ەۋرازيالىق بانكتىڭ دە رەيتينگى «تۇراقتىدان» «تەرىس» كورسەتكىشكە ءتۇسىپ قالدى.
الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك تانىتۋى كەرەك
داعدارىستىڭ سالقىنى كۇشەيگەن سايىن, بيزنەستىڭ «الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى» سەكىلدى, بانكتەردىڭ «ەكونوميكالىق جاۋاپكەرشىلىگىن» بايقايتىن كەز كەلگەنى ايقىن سەزىلۋدە. قازىرگى كريزيس الەۋمەتتىڭ عانا ەمەس, جالپى ەل ەكونوميكاسىنىڭ سىنالاتىن تۇسى. ءبىر كەزدەرى ەلدەگى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر بىرىنەن كەيىن ءبىرى «سىرقاتتانىپ» جاتقاندا ولارعا مەملەكەت سالىق تولەۋشىلەردىڭ اقشاسىن ءبولىپ, قيىندىقتان قۇتقارىپ قالعانى بەلگىلى. جەڭىلدەتىلگەن پايىزبەن بەرىلگەنى بار, تەگىن تاراتىلعانى بار, مەملەكەت بىرەر جىلدىڭ ىشىندە قارجى ينستيتۋتتارىن كۇيرەتپەۋ ءۇشىن جۇزدەگەن ميلليارد قاراجات جۇمسادى. ەندى وسى قايىرىمدىلىقتى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر قايتارۋى كەرەك سەكىلدى.
ونسىز دا داعدارىستا بانكتەرگە قوسىمشا سالماق سالۋ قانشالىقتى ورىندى دەگەن سۇراق تۋىنداۋى مۇمكىن. جالپى, ەكونوميكانىڭ السىزدىگى مەن اقشا-نەسيە ساياساتىنىڭ قاتاڭدىعىنىڭ كەسىرىنەن بانك سەكتورى السىرەگەنى راس. الايدا رەيتينگتىك ۇيىمداردىڭ ساراپشىلارىنىڭ ءبىر اۋىزدان ايتاتىنى – بانكتەردە داعدارىستى ەڭسەرۋگە جەتكىلىكتى دەڭگەيدە كاپيتال جيناقتالعان. بۇل – شەشۋشى كورسەتكىش. ماسەلەن, 2019 جىلدىڭ باسىندا بانك سەكتورىنىڭ جيىنتىق مەنشىكتى كاپيتالى 3 ترلن 17 ملرد تەڭگە بولسا, 2020 جىلدىڭ قاڭتارىندا اتالعان كورسەتكىش 3 ترلن 648 ملرد تەڭگەنى قۇرادى.
ءبىر جىلدا 20 پايىزدان ارتىق وسەتىن بانك سەكتورى بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدەگى ەڭ پايدالى بيزنەستىڭ ءبىرى بولىپ تۇر. بيزنەس قارجىلاندىرۋعا جارىماي جاتقاندا بانكتەر ارتىق كاپيتالدى سوڭىنا دەيىن ۇستاپ وتىرعانى, ولاردىڭ بيزنەسكە سەنبەيتىنى, ءارى كەتسە مەملەكەتتىڭ بەرگەن اقشاسىن ۇيلەستىرىپ وتىرعاندى عانا ءجون كورەتىنى ءوز الدىنا بولەك كۇردەلى ماسەلە. بۇل ساۋالداردىڭ جاۋابىن سوڭعى بىرنەشە جىلدىڭ بەدەرىندە ەشكىم تابا الماي كەلەدى.
نە دە بولسا, بانكتەر مەملەكەت پەن حالىق الدىندا ەكونوميكالىق جاۋاپكەرشىلىك تانىتىپ, كۇنى بۇگىنگە دەيىن جيناقتالعان 3,7 ترلن تەڭگەگە جۋىق كاپيتالدى داعدارىستى ەڭسەرۋگە باعىتتاسا مەملەكەت تاراپىنان قۇيىلعان قايتارىمدى-قايتارىمسىز ميللياردتاردىڭ قايتارىمى بولار ەدى. ءوز كەزەگىندە ۇلتتىق بانكتىڭ جوعارىدا ايتىلعانداي, ەكونوميكانى نەسيەلەندىرۋدى كوبەيتۋ ءۇشىن بازالىق مولشەرلەمەنى 6-7 پايىزعا دەيىن تۇسىرگەنى ارتىق بولماس ەدى.
قورىتا ايتقاندا, قازىرگى داعدارىس ەكونوميكانىڭ ءبىر عانا سەكتورىنا قاتىستى ەمەس. مۇنايدىڭ ارزانداۋىنان ەل بيۋدجەتى كىرىسىنەن ايىرىلىپ, ۇلتتىق قوردىڭ كىرىسىنەن شىعىسى كوبەيگەندە مەملەكەتتىڭ كومەگى بارىنە بىردەي جەتپەيدى. سوندىقتان بانكتەردىڭ ەكونوميكالىق جاۋاپكەرشىلىك تانىتىپ, ءوز بەتىنشە ارەكەت ەتىپ, اقشا تاباتىن ۋاقىتى كەلدى. ماسەلەن, قازاقستاننىڭ سىرتقى قارىزىنىڭ ىشىندە ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ قارىزى بىلتىردان بەرى 4,7 پايىز كوبەيىپ, 4,8 ملرد دوللارعا جەتكەن. سىرتقى قارىزدىڭ ءوسىمى ەل ىشىندە ارقيلى پىكىر تۋدىرادى, ارينە. الايدا بۇل وتاندىق بانكتەر سىرتتان دا اقشا تابۋدى ۇيرەنە باستاعانىن كورسەتسە كەرەك.
