ۇلى ناۋبەت: قاسىرەتى مەن تاعىلىمى

– الاش بالاسىنىڭ ساباق الاتىن, ساباق بولعاندا دا اششى سا­باق بولاتىن تۇستارى از ەمەس, – د­ەيدى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوك­­­تورى قادىرجان ابۋەۆ, – ونىڭ بارلىعى وتكەن تاريحىمىز­دا تۇنىپ تۇر. ءبىز كەشەگى كە­ڭەس زامانىندا ەرىكسىز ءتىلىمىزدى تىس­تەپ, بۇل تاقىرىپتى اشىپ ايتا الماي كەلدىك. سوندىقتان كوپ­تە­گەن جاستار بەيحابار بولىپ ءوستى. راس, ساياسي قۋعىن-سۇرگىندى كورگەن كونە­ك­وز قاريالاردىڭ سىبى­رلاپ ايت­قان سىرىنان سىر ۇققان­دار دا از ەمەس. قازاقتىڭ باسىنا تون­گەن قاسىرەت «جىعىلعانعا جۇ­دىرىق» دەگەندەي بىرنەشە رەت قاي­­تالانىپ كەلىپ وتىردى. ناۋ­بەت­تىڭ العاشقى جان تۇرشىكتىرەر زوبالاڭى 1921-1922 جىلدارى ورىن العانىن بىلەمىز. ال 1930-1931 جىلدارى كەيبىر دەرەكتەرگە قارا­عاندا ءبىر ميلليوننان استام ادام الاپات اشتىقتان قىرىلعان. بۇل جايلى تاريحي دەرەكتەردى ومبىنىڭ, سانكت-پەتەربۋرگتىڭ م­ۇ­را­عات­تارىنان كەزدەستىرۋگە بو­لا­دى.

ارقانىڭ ءتوسىن جايلاعان اردا قازاق تورتكۇل دۇنيەنىڭ ءتورت بۇ­رى­­شىنا تارىداي شاشىلىپ, سا­رى قارىن جاس بالانىڭ قامى ءۇشىن ات جالىنا قونىپ ۇدەرە كوشتى. بۇل توڭىرەك جەرگىلىكتى جەردە ء«ىش جاق» دەپ اتالاتىن ومبى, تۇمەنگە قونىس اۋداردى. مۇندا قالعانى ايدالدى, اتىل­دى, اسىلدى. 1937 جىلى ابدەن كۇشىنە ەنىپ, قورقىنىش لەبى بەت قاراتپاي تۇرعان ساياسي قۋعىن-سۇرگىن كەزىندە, ال­عاشقى بەتتە 110 مىڭ ادام اتىل­دى. ول كەزدە قازاقتىڭ سانى 6 ميلليون شاماسىندا بولاتىن. كەي­بىر تاريحي دەرەكتەردە 25 مىڭ ادامنىڭ «ۇشتىكتىڭ» ۇكى­مىمەن ءولىم جازاسىنا كەسىل­گەن­دىگى ايتىلادى جانە وسى مىڭ­دا­عان ادام­دار حالقىمىزدىڭ ىشىن­دەگى قا­لاۋ­لىسى, ءسۇتتىڭ بەتى­نە شى­عا­تىن قايماعى ەدى. بى­لاي­شا ايت­­قان­دا, ۇلتتىڭ ساپالى قۇ­را­مىن قۇ­رايتىن, ءوز زاما­نى­نىڭ وزىق ويلى, ءبىلىمدى تۇلعا­لارى. ولار شىن مانىندە ءوز ۇلتى­نىڭ بو­لا­شا­عى ءۇشىن باسىن قۇر­بان­دىققا شال­عاندار.

– شىنتۋايتىندا, ءبىز ەۋروپا حالقى سياقتى قالىپتاسا قويعان جوق ەدىك. ولار ءجۇرىپ وتكەن جولمەن جۇرگەن جوقپىز. الاش بالاسى قىناداي قىرىلىپ جاتقاندا قا­ناتتاس جايىلعان, قوڭسى وتىر­عان وزگە جۇرتتىڭ بىزگە جانى اشىسا اشىعان شىعار, بىراق ارا تۇسۋ­گە قاۋقارى جوق ەدى, – دەيدى وب­لىس­تىق مۇراعاتتىڭ مۇرا­عات­شى­سى تالاپكەر ۋاليەۆ.

بىرنەشە جىلعا جالعاسقان اشار­شىلىق پەن ساياسي قۋعىن-سۇر­گىننەن كەيىن الاش بالاسى ويسىراي ازايىپ, كەمىپ قالدى. ەگەر تاريح­تىڭ وسى ءبىر تار سوقپاعىنان امان وتكەندە, قازىرگى قازاقتىڭ سانى قانشا بولار ەدى. سانى عانا ەمەس, ۇلتىمىزدىڭ وزىق ويلى, تا­لانتتى ۇرپاعىنان تاراعان قان­­شاما جەتكىنشەك جەر باسىپ جۇر­مەس پە ەدى. تەك سوعان جەت­كىز­بە­دى عوي.

كەڭەس وكىمەتىنىڭ استىرتىن ساياساتى كۇشتى بولدى. ول جۇيە ۇلت­تىق ينتەلليگەنتسيانى شوپتەي قىرقا شاۋىپ, ءتىپتى تامىرىنا دەيىن وتاپ قۇرتىپ وتىردى. ويت­كەنى وزگەشە وي, تىڭ پىكىر ايتىپ, ەل ۇيىتقىسى سانالاتىن, ۇلت بو­لاشاعىن ويلايتىن ارىس­تارىمىزدان قۇتىلۋعا تىرىستى. بۇگىنگى كۇنى ءبىز سول ەل ءۇشىن قۇر­بان بولعان, جانىن قيعان ارىس­تارىمىزدى لايىقتى باعا­لاي الىپ ءجۇرمىز بە؟ ولاردىڭ ەسىمدەرىن كەيىنگى جاس ۇرپاقتىڭ جادىندا قالايتىنداي ەتىپ, اسىل مۇراتتارىن, ىزگى ارماندا­رىن ونە­گە, مىسالعا اينالدىرا الدىق پا؟ شىن مانىندە ەلى مەن جەرىن, وتانىن سۇيە ءبىلۋدىڭ ناقتى مىسا­لى وسى ەمەس پە. وبلىس ورتا­لى­عىندا الاش ءۇشىن قۇربان بولعان احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ كوشەسى قانداي دەپ ءبىر ادام ويلاندى ما ەكەن؟ قامىس پەن قۋراي باسقان, جولى توزىپ بىت­كەن شولاق كوشە. ءتىپتى ونىڭ قاي جەردە ورنالاسقانىن قالا تۇرعىندارىنىڭ كوپشىلىگى بىلە بەرمەيدى. ارۋاعىنان ۇيات ءتىپتى. ەسەسىنە كوكشەتاۋ قالاسىندا بار بولعانى جول-جونەكەي قىرىق مينۋت قانا بولعان ۆالەريان كۋي­بىشەۆتىڭ كوشەسىن قاراڭىز. مىنە, وسىنداي سوراقىلىقتى و­ي­ل­­ا­عاندا جانىڭ تۇرشىگەدى. سوندا ءبىزدىڭ نامىسىمىز قاي­دا؟ ءتىپتى كۇنى كەشەگە دەيىن «مىرزاجان» دەپ الپەشتەپ, ميرزوياندى دا قۇرمەتتەدىك-اۋ. تاريحتىڭ اقتاڭ­داق­تارى اشىلعان كەزدە قاپ تۇبىن­دە جاتپايتىن اششى شىندىق مەنمۇندالاپ باس كوتەردى. قازىر­گى كۇنى سول ميرزوياننىڭ قازاق­ستان­دا «حالىق جاۋلارىن» كوبىرەك تابۋ ءۇشىن قوسىمشا جوسپار سۇرا­عا­نى بەلگىلى بولىپ وتىر. ءبىز وسى قۋعىن-سۇرگىننىڭ قاسىرەتىن بەزبەندەپ, ناقتى ساياسي باعاسىن بەرە الماي كەلەمىز.

وبلىستىق پروكۋراتۋرانىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا, تاۋەل­سىز­دىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا اقتا­لۋ جونىن­دە­گى قۇجات الۋ ءۇشىن ءوتى­نىش بەرۋشىلەر قاتارى وتە كوپ بولعان ەكەن. قازىر ازايىپتى. ونىڭ وزىندىك سەبەپتەرى بار. كوپ ادامدار اقتالدى, ەندى ءبىرازى جاستارى كەلىپ قايتىس بولدى جانە شەتەلدەرگە كەتىپ جاتقاندار بار. بۇرناعى جىلدارى اقتالۋ ماسە­لە­سىمەن ارىزدانىپ كەلگەندەر 80 ادام. نەگىزىنەن اقتالۋ تۋرالى وتىنىشپەن كەلەتىندەر – پولياكتار, چەشەندەر مەن ينگۋشتار, نەمىستەر, تاعى دا باسقا كەڭەس زامانىندا قازاقستانعا كۇشتەپ جەر اۋدارىلعان ۇلتتاردىڭ وكىل­دەرى. مۇنىڭ سەبەبى نەدە؟ بىز­دىڭ­شە, مۇنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. الدىمەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى اتانىپ, اقتالۋ ءۇشىن جەر اۋدارىلعانى نەمەسە تۇرمەگە قاماعانى تۋرالى قۇجات كوشىرمەسى بولۋى قاجەت. ال قازاقتاردى جەر اۋدارعاندا سىبىرگە, ياعني باسقا وڭىرلەرگە جىبەر­دى جانە ولاردىڭ بالالارى اعايىن-تۋىستىڭ قولىندا قال­عاندىقتان, قامقورشىسىز بول­مادى. تاعى ءبىر سەبەپ, سول قيىن-قىستاۋ زاماندا «حالىق جاۋى­نىڭ» بالاسى, نە تۋىسى اتانباس ءۇشىن تەكتەرىن وزگەرتىپ الاتىندار دا از بولعان جوق. 30-جىلداردىڭ باسىنداعى اشار­شىلىقتان قانشاما قازاق قايتىس بولدى, قانشاسى باسقا جاق­قا جەر اۋىپ كەتتى. وكىنىشكە قا­راي, سول ۋاقىتتا بۇل تۋرالى قۇ­­جاتتاما جۇرگىزىلمەگەن جانە ەشقان­داي مالىمەتتەر ساق­تال­ما­عان. اش­تىقتان قانشا ادام قازا تاپقانى ءالى كۇنگە دەيىن ناقتى بەلگىسىز بولىپ قالىپ وتىر.

بۇگىندە سوعىس ارداگەرلەرىن ەستە ساق­تاۋ ءۇشىن شىعارىلىپ جات­قان «زەردە» كىتابى سياقتى, ساياسي­ قۋعىن-سۇرگىن جانە اشار­شى­لىق قۇرباندارىن ەستە ساقتاۋعا ارنالعان, ولاردىڭ اتى-ءجونى مەن قىسقاشا ومىردەرەگى بەرىلگەن كوپ تومدىق جيناق شىعارساق قا­لاي بولار ەدى. وكىنىشكە قاراي, بۇگىنگى كۇنى ميلليونداعان ادامدى شارپىعان وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارىنداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن مەن اشارشىلىق تاريحىمىزدا جالپىلاما ءولى تسيفرلارمەن عانا بەرىلىپ ءجۇر. جازىقسىز سوتتى بولىپ اتىلعان, جەر اۋدا­رىلعان تۇلعالارىمىز بەن اشتىق­تان قازا تاپقانداردىڭ اتى-جون­دە­رى, كىم ەكەندىكتەرى جايىندا ءالى كۇنگە دەيىن تولىققاندى ما­لى­مەتتەر جوق. ال مىڭداعان, ميل­­ليونداعان قاراپايىم ادام­داردىڭ ەسىمدەرىن دە, ومىر­دە­رەك­تە­رىن دە بىلمەيمىز. مۇنىڭ ءوزى ارنايى زەرتتەۋدى, كوپ ەڭبەكتەنۋدى, مۇ­راعاتتاردى اقتارۋدى قاجەت ەتەدى.

ىرگەدەگى ومبى مەن قورعاننىڭ (رەسەي), ارىدەگى ۇلكەن قالالاردىڭ مۇراعاتتارىن اقتارسا, قانشاما ما­لىمەتتەر تۇنىپ تۇر-اۋ. مىنە, وسى­نىڭ بارلىعى جينالىپ كەلگەندە قازاقستانداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ انىق, ناقتى بەينەسىن كورسەتىپ بەرەر ەدى.

– بۇگىنگى كۇنى الاش ارداق­تى­لا­رى ارمانداعان تاۋەلسىزدىككە قول جەت­كىزدىك. ەندى وتكەن ءوتتى, ونى قاي­تا قازبالاۋدىڭ قا­­­جە­­تى جوق دەۋگە بولار ەدى, دەسە دە, تاريحتى بىلمەي العا جىل­­جۋ­دىڭ مۇمكىن ەمەستىگىن, وتكەن قاتەلىكتەردەن ساباق الۋ قاجەتتىگىن, ازاتتىق ءۇشىن الىس­قان ارداقتىلارىمىزدى ەل ەسىندە ساقتاۋ كەرەكتىگىن ەستەن شىعار­ما­عا­نىمىز ءجون. الاش كوسەمدەرىنىڭ ەسىمدەرى ءالى كۇنگە دەيىن تولىق ارداقتالدى دەپ ايتا المايمىز, – دەيدى تالاپكەر ۋاليەۆ, – قۇزىرلى ورگانعا 4 ميلليونداي ارىز جازىلعان ەكەن. سون­دىقتان مۇنداي جاعداي ەندى ەشقاشان قايتالانباسىن دەسەك, وندا ادامداردى جانسىز تەتىككە ەمەس, ويلى, سەزىمدى, ءوز كوزقاراسى بار ءبىلىمدى دە بىلىكتى جەكە تۇلعاعا اينالدىرۋعا باعدار ۇستاۋىمىز قاجەت. ماسەلەن, ولاردىڭ ءبارى جەكە تۇلعالار بولدى. ءوز ويلارى, كوزقاراستارى بار, سول تۇستاعى كەڭەستىك بىرتەكتى قالىپقا سىيمايتىن ازاماتتار ەدى. مىنە, سون­دىق­تان دا, ولار كوممۋنيستىك جۇيە­نىڭ حالىققا يگىلىك ەمەس, با­قىت­سىزدىق اكەلەتىنىن ءبىلىپ قار­سى شىقتى. ولار قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىز الەمدىك قوعامداستىقتا ءوز ورنى بار, وركەنيەتتى مەملەكەت بولۋىن اڭسادى.

اتباساردىڭ شەتىندە اشار­شى­لىق كەزىندە قازا تاپقانداردىڭ زيراتى بار. سىرتى قورشالماعان, اياقاستى بولىپ جاتىر. وسىنداي اشارشىلىق قۇرباندارىنىڭ قورىمدارى جەر-جەردە كەزدەسەدى. سولاردى انىقتاپ, سىرتىن قورشاپ, اشارشىلىق قۇرباندارى جاتىر دەپ ەسكەرتكىش تاقتا ورناتسا دۇرىس بولار ەدى.

اقمولا وبلىسى