باياناۋىلدىڭ ءتۋريزمى – تابيعاتىن ساقتاۋمەن ماڭىزدى

بىلتىر ۇكىمەتتە ەلىمىزدىڭ تۋريستىك سالاسىن دامىتۋدىڭ 2019-2025 جىلدارعا ارنالعان مەم­لەكەتتىك باعدارلاماسى بەكى­تىلدى. باعدارلاماعا ەنگەن 10 ەڭ پەرسپەكتيۆالى تۋريستىك باعىت­تاردىڭ قاتارىندا باياناۋىل كۋ­رورت­تىق تۋريستىك ايماعى دا بار.

وسى جاقسى باستاماعا وراي وب­لىس­تىق ءتۋريزمدى دامىتۋ جانە سپورت باسقار­ماسى ەكو­لوگيا, كو­رىك­تەندىرۋ, اۋەجاي, جول, ين­فرا­قۇرى­لىمداردى جاساۋ, ينۆەستور تارتۋ, ماركەتينگ, جارنامالاۋ سياقتى باعىتتارمەن جۇمىس جاساۋدى جوس­پارلاپتى. بۇل 10 باعىت بو­يىنشا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 17,5 ملرد تەڭگە بولىنبەك, 30-دان استام جوبا دا بەلگىلەندى.

بۇل قىرۋار قارجى دەمالىس ايما­عىندا ينفراقۇرىلىم سالۋعا, جولداردى جوندەۋگە, ەلەكتر جەلىسىن تارتۋعا, كۇش­تىك ترانس­فورماتورلار, ۆاكۋم­دى اجى­­­رات­قىشتار, كابەل ونىم­دەرى, تىرەك­تەرگە ارنالعان ىرگە­تاس­تار, تەمىربە­تون­دار تۇر­عىزۋ­­عا جۇمسالاتىن بولعان. بيودارەت­حانالار, ورىندىقتار, قوقىس جيناۋعا ارنالعان كونتەينەرلەر ورناتىلادى. جاڭا دەمالىس ۇيلەرى, كەشەندەر مەن كورپۋستار بوي كوتەرەدى دەپ جوسپار ءتۇزىلدى.

ماسەلەنىڭ مانىسىنە كەلسەك, ۇكىمەتتىڭ تۋريزم سالاسىن دا­مى­تۋعا ارنالعان مەم­لەكەتتىك باع­دار­لاماسى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلاتىن باياناۋىلداعى دەمالىس ايماعىنداعى بۇل جەرلەر ءالى «باياناۋىل» ۇلتتىق پاركىنە تيەسىلى. جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن جەر بولىكتەرىن اۋدان اكىمدىگىنىڭ قاراۋىنا وتكىزۋ كەرەك ەكەن.

پارك اۋماعىنىڭ اۋدان ورتا­لى­عى تۇسىنداعى نەگىزگى بولىگى 50 مىڭ 688 گەك­تار جەر. تابيعي پارك ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋا­شىلى­عى مينيسترلىگىنە قاراستى ور­مان شارۋاشىلىعى كوميتەتىنە قارايدى.

ەلىمىزدىڭ زاڭنامالارىنا ساي­كەس, «ەرەكشە قورعالاتىن جەرلەر­دى» شەتەلدىك ينۆەستورلار دا تۇ­راق­تى پايدالانۋشى رەتىندە الا المايدى.

ارينە ۇلتتىق ساياباقتىڭ باس­تى ماقساتى – ەرەكشە قورعالاتىن, الەم­دە سيرەك كەزدەسەتىن جانۋار­لار مەن وسىم­دىك­تەردى قورعاۋ. اۋماق­­تا كوپتەگەن ار­حەو­لوگيالىق ەس­كەرت­كىشتەر, قولا داۋى­رىنەن قال­­عان قورعاندار, تاستاعى جازۋ­لار مەن تاڭبالار, ۇڭگىرلەر بار. ەرەك­شە قورعالاتىن تابيعي اۋماق­تار­داعى تۋريستىك قىزمەتتى رەت­تەيتىن نەگىزگى نورماتيۆتىك قۇقىق­تىق اكتى­لەر «ەرەكشە قورعالاتىن تا­بي­عي اۋماقتار» تۋرالى زاڭ, جەر جانە ورمان كودەكستەرى بار.

مىسالى, جاڭا باعدارلامادا مەم­­لەكەتتىك تابيعي قورىق اۋما­عىندا قورعاۋ­دىڭ قورىقتىق رە­جى­مى ورناتىلادى, مەملەكەتتىك تابي­­عي قورىقتىڭ قىزمەتىمەن باي­لا­نىستى ەمەس عيماراتتاردى (قۇرى­لىس­تاردى), جولداردى, قۇ­بىرلاردى, ەلەكتر بەرۋ جەلى­لەرىن جانە باسقا كوممۋ­نيكاتسيالار مەن وبەكتىلەردى سالۋعا تىيىم سالىنادى دەلىنگەن.

سوندىقتان پارك ماماندارى دەمالىس ايماعىنا ينفراقۇ­رى­لىمداردى جاساعان كەزدە جەر بەدەرلەرىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى ەسكە­رىلۋى قاجەت دەيدى. وسىدان ەكى-ءۇش جىل بۇرىن ارنايى قارجى ءبولىنىپ, دەمالىس ايماعىنا كىرە بەرىس اۋماققا اۆتوتۇراق سالىندى. بىراق تاعى دا سول – جەر ماسەلەسى, اۆتوتۇراقتى پاركتىڭ يەلى­گىنە بەرۋ شارت.

جەرگىلىكتى بيولوگ, عالىم قا­­نات­بەك التاەۆتىڭ ايتۋىنشا, ۇل­تتىق پاركتەرگە تۋريستەرگە ارنال­عان ەكو-تۋريزم, مە­دي­­­­تسي­نالىق,تاريحي-تانىمدىق تۋريزم با­عىت­­­تارىنا ارنايى ين­فراقۇرىلىمدىق باع­دار­لامالار قاجەت. باياناۋىل اي­رىق­شا قور­عالاتىن رەكرەاتسيالىق اي­ماق بول­­عاندىقتان, قورشاعان ورتانى قورعاۋ مىندەت. تابيعات قورعاۋ شا­­را­­­­­لا­­رى­نىڭ جەتكىلىكسىزدىگى, زاما­ناۋي ينفراقۇرىلىمداردىڭ بولماۋى, ما­ڭايىندا ورنالاسقان اۋىلداردا كارىز جۇيەلەرىنىڭ سالىنباۋى – تابيعاتقا زيان.

ياعني ۇلتتىق پارك اۋماعىنا قاراس­تى دەمالىس ايماقتارىن تۋريس­تىك تۇر­عىدان پايدالانۋ, دەمالىس ۇيلەرىنىڭ قىز­مەتى ەلى­مىزدەگى زاڭنامالار نەگىزىندە رەت­تەلۋى قاجەت. زاڭ تالاپ­تا­رىن­ ورىنداماي دەمالىس اي­ما­­­­­­­عى­نان جەردى جالعا الىپ, ءوز كا­سى­­­­بىن جاساۋشىلار تابيعاتقا زيان كەلتىرەدى. جاسىباي كولى جا­عاسىنداعى جە­كە­مەنشىك دەمالىس ۇيلەرىنەن, ءدامحانالاردان شىعاتىن قالدىق سۋ قايدا بارادى, كولگە قۇيىلۋدا.

تۋريزم باسقارماسىنىڭ مالى­مەتىنشە, دەمالىس ايماعىندا كول جاعالاي ورىن تەپكەن دەمالىس ءۇيىنىڭ يەلەرى «ەرەكشە قورعالا­تىن تابيعي اۋماقتى» ماقساتتى پاي­دالانعاندارى ءۇشىن مەملەكەتكە ءتيىستى مولشەردە سالىق تولەي­دى. جاسىباي كولى ماڭىنداعى «قا­زاقستان ءاليۋمينيى» اق-نىڭ­ «كريستالل» دەمالىس ءۇيى, اق­سۋ فەرروقورىتپا زاۋىتىنىڭ, ەكى­باستۇزداعى «بوگاتىر» كەنى­شىنىڭ دەمالىس ۇيلەرى حالىق­ارا­لىق تا­لاپتارعا ساي.

– سالىق تولەيدى دەگەن اق­تالۋ ەمەس. جالپى,تۋريستەردى جاسى­باي, تورايعىر, سابىندى جا­عا­لاۋىنا جەكە-جەكە ءبولىپ, ءۇش جەرگە ورنالاستىرعان ءجون. سۋ مەن كارىز جۇيەلەرى ينفراقۇرى­لىم­دارى جاسالماي كولدەردىڭ, دەمالىس اۋماعىنىڭ تازالىعى ساق­تالمايدى, – دەيدى قاناتبەك التاەۆ.

ال «اقجان» تۋريستىك اقپا­رات­تىق ورتالىعىنىڭ باسشى­سى, تۋريزم سالاسىنىڭ اردا­گەرى جۇماگەلدى دۇيسەكەەۆ بايان­اۋىل­دىڭ ەكولوگيالىق قازىرگى جاع­دايىنا الاڭداۋلى.

ايتۋىنشا, باياناۋىلدا ۇلت­تىق تابيعي پارك 1985 جىلى اشىل­دى, سول كەزدەگى مالىمەت بويىن­شا جاسىباي كولىنىڭ ءتۇبى 4-6 مەترگە دەيىن كورىنەتىن بولعان.

– قازىر سۋ نەگە لاي؟ جالپى, تابيعاتتى كۇتۋدىڭ, وعان تۇسەتىن سالماقتىڭ بەلگىلى مولشەرى بار. ۇلتتىق پاركتىڭ اۋماعى 60 مىڭ گا بولسا, سونىڭ 14-اق مىڭ گا جەرىنە تۋريستەرگە كەلۋگە رۇقسات بەرىلگەن. زاڭدىلىق بويىنشا جازعى دەمالىس 3 اي ۋاقىت ىشىندە 14 مىڭ گا جەرگە دەمالۋعا 35-40 مىڭداي تۋريست كەلۋى ءتيىس. قازىر جاسىباي اۋماعىندا 150-200 مىڭ تۋريست دەمالادى. بۇل جاعداي تابيعاتقا انتروپوگەندىك اسەرىن تيگىزۋدە. كولدىڭ سۋىنىڭ لايلانۋى دەمالۋشىلاردان كەلگەن زالال, – دەيدى جۇماگەلدى اعامىز.

 مىسالى, ءبىر عانا جاسىباي كولىنىڭ اۋماعىندا 24 قوناقۇي, 40-تان اسا دۇڭگىرشەك, ءدامحانالار بار. ينفراقۇرىلىمى جوق دەمالىس ايماعىندا دەمالۋشىلار سانىنىڭ كوبەيۋى, وسىنشاما قوناقۇيدىڭ ورنالاسۋىنان كولگە, تابيعاتقا زيان كەلۋدە.

– باياناۋىلداعى تۋريستەرگە دەمالۋعا لايىقتى ورىندار تورايعىر, سابىندى كولدەرىنىڭ اۋماعىن نەگە ىسكە قوسپاسقا؟ قا­بىل­دانعان باعدارلاما ارقىلى وسى ماسەلەنى ىسكە قوسۋىمىز كەرەك. وسى جوبا ارقىلى جاسى­باي كولى اۋماعىنا تۇسەتىن تۋ­ريس­تىك الەۋەتتىڭ سالماعىن بو­لى­سۋگە, ازايتۋعا ءتيىسپىز, – دەيدى جۇما­گەلدى دۇيسەكەەۆ.

ال تورايعىر كولىنىڭ جاعا­سىن­داعى تورايعىر اۋىلىنا انگليا, فرانتسيا, قىتاي, وڭتۇس­تىك كورەيا, كانادا, برازيليا ەلى­نەن جىل سايىن تۋريستەر كەلەدى ەكەن. ەكزوتيكالىق, جابايى تابي­عاتىمىز شەتەلدىكتەردى قات­تى قىزىقتىرادى. شەتەلدىك تۋريس­تەردى, الپينيستەردى جىپ-جىلتىر جارتاستى, جاقپار تاستى اقبەت تاۋى قىزىقتىرا شاقىرادى. كول جاعاسىندا تەڭىز دەڭگەيىنەن ەسەپ­تەگەندە بيىكتىگى 1026 مەتر­دەن اساتىن, ەنى 7 شاقىرىمداي تاۋ باتىستان شىعىسقا قاراي 17 شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتىر. باۋرايىندا تورايعىر, سابىندى, جاسىباي كولدەرى جارقىرايدى. بۇلاقتارى سانسىز.

حان ابىلاي ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن قوسىپ قالماقتى جەڭگەنىن تويلاعان باياناۋىل, سابىندى كول باسىندا:

ءۇش جۇزگە شىقتى ابىلاي حان سايلانىپ.         

مىڭ جەتى ءجۇز وتىز ءتورتىنشى جىلىندا ەدى,

ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن قوسقان جيىن ەدى, – دەپ جىرعا قوسقان سا­بىندى ­كولدىڭ جاعاسى تانىمدىق-تاريحى تۋريزمگە سۇرانىپ-اق تۇر. كول جاعاسىندا ابىلايدىڭ «كوك جارتاسى» دەگەن جارتاس قالعان.

ەندىگى ماسەلە – ۇكىمەت قابىل­داعان باعدارلاما كولدەرى لاستان­عان, شاعىن بيزنەس نىساندارى شاشىراڭقى ورنالاسقان, زاماناۋي ينفراقۇرىلىمى جوق دەمالىس ايما­عىن نازارعا الۋ. بۇل باعدارلاما الداعى ۋاقىتتا باياناۋىلدىڭ ءتۋريزمى قانداي بولماق دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرەر.

پارك قىزمەتكەرلەرى ىندەت تاراعان ءدال وسى ۋاقىتتا ارنايى جۇمىس توبىن قۇرىپ, دەمالىس ايما­عىنداعى ساۋدا ورىندارىنىڭ جالگەرلەرىنە مەديتسينالىق تەك­سەرىس­كە قويىلاتىن تالاپتاردى كۇشەيتۋ قاجەت. جەرگىلىكتى پولي­تسيانىڭ قوعامدىق ءتارتىپتى ساق­تاۋداعى جۇمىسى دۇرىس جولعا قويىلسا دەگەن وتىنىشتەرىن بىلدى­رۋدە.

ويتكەنى دەمالۋشىلاردىڭ كوبى شاتىر-كۇركەلەرىن, تۇرمىس­تىق زاتتارىن تيەپ الىپ كەلەدى. كولىك­تەرىنە تۇنەيدى. كول جاعا­سىندا ساماۋرىن قويىپ تۇتىن­دەتىپ, تىپتەن قازانعا ەت اسقىسى كەلە­تىندەر دە بار ەكەن.

كەيبىرى «MAN», «VOLVO» سە­كىلدى شەتەلدىك اۆتوبۋستار ىشى­نە كەرەۋەتتەر ورناتىپ, جاتىن­جاي دا جاسايدى. اۋماقتا كۇر­كەلەر تىگىلەتىن ارنايى ورىن بەل­گىلەنگەنىمەن, ول تالاپتاردى ەسكەرمەيدى. زاڭناما جۇزىندە تۋريستىك نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر بولماعاندىقتان, دەمالۋ ەرەجەلەرىن بۇزۋ ورىن الۋدا.

ءبىزدى ءار باياناۋىلدىقتىڭ ء«تۋريزمنىڭ دامىعانى جاق­سى, بىراق تابيعاتتى ساقتاپ قالۋى بارىنەن دە ماڭىزدى» دەگەن شى­نايى پاتريوتتىق سەزىمدەرى قۋان­تادى. كەسەنەلەرى الىستان كوز تارتقان ارۋاقتى اتا-بابالارىمىز, باتىرلار جاتقان جەردى, تاۋ-تاستاردى, تاريحي ۇڭگىرلەردى ساقتاپ, تابيعاتتى قىزعىشتاي قورعايدى. اتا-بابانىڭ قولتاڭ­باسى قالعان تاۋدىڭ تاستارىن قو­پارىپ, تاسىپ اكەتكەندەر زاڭ جۇزىندە جازالانسا دەيدى.

ءيا, تۋريزم – قازىرگى كۇنى الەم­دە­گى وتە تابىستى سالالاردىڭ ءبى­رى. حا­لىقتىڭ ءومىر ساپاسىن انىق­­تاي­تىن الەۋمەتتىك فاكتورعا اي­­نال­دى. ءتۋريزمنىڭ دامۋى – ءار ەلدىڭ مادەني سالت-داستۇرلەرىنىڭ ساقتالۋىنا, قولونەرىنىڭ جاڭعى­رۋىنا, تاريحىن بىلۋگە ىقپال جاسايدى. باياناۋىلداعى تۋريس­تەر ءجيى باراتىن ورىننىڭ ءبىرى – قوڭىراۋليە ۇڭگىرىنە باراتىن جولعا باسپالداقتار ورناتىلدى.

جالپى, باياناۋىلدىڭ تۋريس­تىك الەۋەتى كەڭ, مۇمكىندىگى جەتەدى, بىراق زاڭدىلىققا ساي پايدالانا الماي كەلەمىز. مىسالى, وبلىس ورتالىعىنان باياناۋىلعا جەتكىزەتىن جىل سايىن كوكتەمگى تاسقىن استىندا قالاتىن رەسپۋب­ليكالىق جولدى كۇتىپ ۇستاۋ-تۋريس­تىك الەۋەتتىڭ نەگىزگى تامىرى دەۋگە بولادى.

 كەشەگى كۇنى وبلىس اكىمدىگىندە وتكەن جيىندا ءوڭىر باسشىسى بايان­اۋىلداعى جاسىباي, سابىندى جانە تورايعىر كولدەرىن ارالاپ كورگەنىن, بىراق تۋريستەر ءۇشىن قاراپايىم جاعداي دا جاسال­ما­عانىن ايتتى. جاڭا جوس­پاردى جا­ساماس بۇرىن الدىمەن قولدا بار ينفراقۇرىلىمدى قوسىپ, دايىندىعىن تەكسەرىپ الماق.

– قازىر وبلىستىق تۋريزم باس­قارماسى, اۋدان باسشىلىعى جانە وسى سالاعا جاۋاپتى ورىنباسارىم كۋرورتتىق ايماقتى دامىتۋ جوسپارىن دايىنداۋدا, – دەپ اتاپ ءوتتى وبلىس اكىمى ابىلقايىر سقاقوۆ.

بيىلعى جىلى كۋرورتتىق ايماقتا 30 شاقىرىمعا جۋىق جولعا اسفالت توسەلەدى, 13,5 شا­­­قىرىم ەلەكتر جەلىسى جانە 52 كيلومەترگە جۋىق سۋ قۇبىرى سا­لىنادى. جازعى ماۋسىمنىڭ اشىلۋىنا دەيىن اۋليە بۇلاق, قوڭىر اۋليە ۇڭگىرى اۋماقتارىن اباتتاندىرۋ جۇمىستارى باس­تالدى. تورايعىر اۋىلىنان كول جاعاجايىنا جانە قوڭىر اۋليە ۇڭگىرىنە دەيىن جول سالىنۋدا.

بۇل ەندى ادەتتەگىدەي, جىل سايىن ەستىپ جۇرگەن جوسپارلار بولعاندىقتان, تاڭىرقاعان جوق­پىز. باياناۋىلدىڭ ءتۋريزمى ونسىز دا تولىپ جاتقان جوبا-جوس­­پارلارعا تاۋەلدى. وبلىس اكىم­دەرى اۋىسقاندا قىرۋار قاراجات جۇم­سالعان جوبا-جوسپارلار دا وزگەرەتىنى بەلگىلى.

كۇماندى جوبالار جايىندا گازە­تىمىزدە ءبىز دە جازدىق. قا­زىر بۇرىنعى وبلىس اكىمى بولات باقاۋوۆتىڭ قىسقى تۋريزم اي­ماعىن جاسا­ماق­شى بولعان مىر­­زا­شوقى جوباسى ارنايى سەرتيفيكاتتاۋدان وتپەگەن شاعىن اەرودروم ماسەلەسىمەن قۇقىق قورعاۋ ورىندارى اينالىسۋدا.

ارينە ءبىز ماقالا جازۋ بارى­سىندا باياناۋىلدىڭ ءتۋريز­مىن تۇككە العىسىز ەتكىمىز كەلىپ وتىر­عان جوق. كەرىسىنشە, كەمشى­لىكتەر جاقسى ىستەرمەن جالعاسىپ, جاراسىم تاپسا ءجون بولار ەدى.

پاۆلودار وبلىسى,

باياناۋىل اۋدانى