– تالاس اعا, ءبىر قاراعاندا اشارشىلىق تاقىرىبى كەيبىرەۋلەرگە الدەقاشان ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا قويعان ماسەلە سەكىلدى كورىنەتىن شىعار. دەگەنمەن, ۇلت باسىنا تونگەن وسىناۋ ورنى تولماس ناۋبەتتىڭ پارقىن تولىق مۇراتىنا جەتكىزە زەرتتەپ-زەردەلەي الدىق پا؟
– مۇنداي اۋقىمدى تاقىرىپتى كەمەرىنە جەتكىزىپ تۇبەگەيلى زەرتتەپ-زەردەلەدىك دەپ ايتۋ قيىن-اق. نەگە دەسەڭىز, ءالى دە انىقتالماعان تاريحي دەرەكتەر, بۇل ۇدەرىستىڭ اينالاسىندا شۇقشيا سارالاۋدى قاجەت ەتەتىن جايتتار جوق ەمەس. قاسىرەت قۇرباندارىنىڭ ناقتى سانىنا قاتىستى, سول سەكىلدى تاعى دا باسقا ماسەلەلەر توڭىرەگىندە ءالى تەرەڭ ىزدەنىسكە بارۋ قاجەت. 1992 جىلى ۇكىمەت پەن پارلامەنت تاراپىنان قۇرىلعان ارنايى كوميسسيا قۇرامىندا ءوزىمىز دە بولدىق. جاعدايعا جالپى باعا بەرىلگەنىمەن, رەسمي سيپات الدى دەپ ايتا المايمىز. ءالى دە قوعام ىشىندە «بۇل ءوزى نە؟» دەگەن ساۋال تۋىنداپ وتىر. بۇل قازاق حالقىنىڭ عانا قاسىرەتى مە؟ ەگەر اشارشىلىق قازاقتىڭ باسىنا تۇسكەن ادام ايتسا نانعىسىز قاسىرەت بولسا, ءبىز ونى قالاي اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك؟ اتالعان ماسەلە حالىقارالىق دەڭگەيدە ەكىۇداي پىكىر تۋعىزىپ وتىرعانى تاعى بەلگىلى. ياعني بىرەۋلەر گەنوتسيد دەسە, بىرەۋلەر گەنوتسيد ەمەس دەيدى. ەندى بىرەۋلەر «ەتنوتسيد» دەيدى. مۇنداي جاعداي بۇكىل كەڭەس وداعىندا بولعان دەپ جاۋىردى جابا توقيتىندار دا كەزدەسىپ ءجۇر. ايتايىن دەگەنىم, قازاقتى قويداي قىرعان ناۋبەتتى ۇلتتىق قاسىرەت رەتىندە, ءوزىڭ ايتقانداي مۇراتىنا جەتكىزىپ تاني الماي جاتقاندايمىز. ارينە تاريحشىلار ىزدەنە بەرەدى. سول زەرتتەۋ جۇمىسىنا تۇتاس قوعام نازار اۋدارۋى كەرەك. ولاردىڭ ەڭبەگىن باعالاۋىمىز قاجەت. قوعام دەپ وتىرعانىم ءتىپتى كەيبىر وقىعان ازاماتتارىمىزدىڭ ءوزى اشارشىلىقتان «4 ميلليون ادام قىرىلعان», «5 ميلليون كىسى وپات بولعان» دەپ نەگىزسىز اڭگىمەلەر ايتىپ ءجۇر. اقپارات قۇرالدارىندا وسىلاي مالىمەت بەرىپ, حالىقتى اداستىرىپ وتىر. كەيبىر سۇبەلى زەرتتەۋلەر لايىقتى باعاسىن الا الماي وتىرعانى تاعى بار.
– تاريحتى تانۋداعى باستى ماقسات وتكەنگە سالاۋات ايتا وتىرىپ, ۇلتتىق رۋحىمىزدى جانۋ, قايراتتانۋ, ىنتىماققا ۇيىسۋ, سول ارقىلى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۇعىرىن ساقتاپ قالۋ. بۇگىنگى ۇرپاق سول جىلداردىڭ ىزعارىن, سالماعىن بار بولمىسىمەن سەزىنە الدى ما؟
– اشىعىن ايتۋ كەرەك, بۇگىنگى ۇرپاق باسقا ۇرپاق. كەڭەستىك جۇيەنى تۇسىنە المايتىن ۇرپاق. كەڭەستىك جۇيەدە نەگە مۇنداي قاسىرەتتەر ورىن الدى دەگەن سۇراققا ءبىر اۋىز سوزبەن جاۋاپ بەرگىسى كەلەتىن ۇرپاق. وكىنىشكە قاراي, قازاقتىڭ قاسىرەتتى تاريحىنا نەمەسە ۇلتتىق سيپاتتاعى جوڭعار شاپقىنشىلىعى سياقتى الاپات وقيعالارعا ۇلتتىق سانا بيىگى تۇرعىسىنان قاراۋ قالىپتاسپاي كەلەدى. قالىپتاسپايتىن سەبەبى – جاڭا بۋىن, جاس ۇرپاق باتىستىق وركەنيەتتىڭ ۇلگىسىمەن تاربيەلەنە باستادى. ارينە تۇتاس بۋىنعا ءمىن تاعۋعا تاعى بولماس. ۇلتىنىڭ قاسىرەتتى تاريحىن جانىمەن تۇيسىنگىسى كەلەتىن زەردەلى جاستار بار شىعار, بىراق كوپ ەمەس.
– بالكىم, ۇرپاق ساناسىنا تاريحي جادى قالىپتاستىرا الماي وتىرعان ءوزىمىز شىعارمىز؟
– ءوز تاريحىمەن تەرەڭ تامىرلانا الماعان ۇرپاقتىڭ بولاشاعىنان ۇلكەن ءۇمىت كۇتۋدىڭ ءوزى قيىن نارسە. سوندىقتان جاس ۇرپاقتىڭ سانا-سەزىمىن باتىستىق دەموكراتيا ۇلگىسىنە تاۋەلدى ەتىپ قويماۋىمىز كەرەك. ماسەلەگە بىرجاقتى قاراپ, كىنانى تەك مەملەكەتكە ارتا بەرۋگە تاعى بولماس. مەكتەپ, قوعام, وتباسى تاربيەسى دە بۇعان وزىندىك اسەرىن تيگىزە الادى. ءبىر قىنجىلتاتىن ماسەلە, مەكتەپ وقۋلىعىندا اشارشىلىق تاقىرىبىنىڭ جەكەلەي, تەرەڭ كورىنىس تاپپاۋى. ايتالىق, وقۋلىقتاردا قۋعىن-سۇرگىن, اشارشىلىق, الاشوردا سەكىلدى تاقىرىپتار ءبىر-بىرىمەن ميداي ارالاسىپ كەتكەن. مۇنداي اۋقىمدى تاقىرىپتاردىڭ ءاربىرى جەكە-جەكە سالتانات قۇرۋى كەرەك. جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا, بولمىسىنا سوندا عانا وتكەن كۇننىڭ سالماعىن سىڭىرە الامىز. قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن تۇتاس ەل كولەمىندە اتاپ وتكەنىمىز سەكىلدى, «جوڭعار شاپقىنشىلىعىن جەڭگەن كۇن» دەگەن سياقتى ۇلتتىق سيپاتتاعى وقيعالاردى مەرەكەلىك دەڭگەيگە دەيىن كوتەرىپ, ناسيحاتتاعانىمىز ابزال. ءدال سول سەكىلدى اشارشىلىق قاسىرەتىنىڭ ارقامىزعا سالعان باتپان ءىزىن كەلەشەك بۋىننىڭ جۇرەگىنە جەتكىزە الۋىمىز ءۇشىن تۋىمىز تومەن ءتۇسىرىلىپ, ۇلت بولىپ ازا تۇتاتىن ارنايى داتانىڭ بولعانى دۇرىس. 31 مامىر بار عوي دەيتىن بولساق, بۇل كۇننىڭ اياسىنا تەك قازاق حالقىنىڭ عانا ەمەس, كورەي, چەشەن, قاراشاي سەكىلدى قازاقستانعا باسقا دا حالىقتاردىڭ دەپورتاتسيالانۋى, ياعني ءبارى ارالاسىپ كەتكەن. مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتتىڭ ءوزىنىڭ جەكە قايعى-قاسىرەتىن نەمەسە جەتىستىگىن اتاپ وتەتىن جەكە قاسىرەت كۇنى نەمەسە مەرەكەسى بولعانى ءجون. ءبىزدىڭ بولاشاعىمىزدى جالعايتىن ۇرپاق قازاق ءۇشىن شىن قۋانىپ, قازاق ءۇشىن شىن جىلاپ كورۋى كەرەك. سول ءۇشىن ولارعا تاريحىمىزدى تانىتىپ, ۇلت پاتريوتى رەتىندە تاربيەلەۋگە ءتيىسپىز. جاسالىپ جاتقان جۇمىستار دا بار. سول ەڭبەك ودان ءارى جۇيەلەنە تۇسسە دەيسىڭ. پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆ قالىپتاستىراتىن جاڭا دەموكراتيالىق قوعام وسى ماسەلەنى نەگىزگە الىپ, تاقىرىپتىڭ تامىرىنا قان جۇگىرتەدى دەگەن سەنىمىمىز زور.
– قاتارىنان ەكى مارتە ورىن العان الاپات ناۋبەتتىڭ قازاق حالقىنا سالعان قاسىرەتتى تاڭباسىن قىسقاشا بايانداپ بەرىڭىزشى.
– اشارشىلىقتىڭ سالدارىنان قازاقتىڭ جارتىسىنا جۋىعى, ياعني 49 پايىزى جويىلىپ كەتتى. 1921-1922 جىلدارداعى اشارشىلىقتان حالىقتىڭ 30 پايىزى قىرىلدى. ەگەر بۇل قانقۇيلى قاسىرەت ورناماعاندا, قازاقتىڭ سانى قازىر 40 ميلليون بولار ەدى. بۇل مەنىڭ تاريحي دەرەكتەردى سارالاپ ايتقان جەكە پايىمىم. بۇدان ۇلكەن قانداي قاسىرەت بار؟ وتكەن كۇنگە زەر سالساق, حالقىمىزدىڭ گەوساياسي ورنالاسۋ كەڭىستىگى ۇلكەن يمپەريالاردىڭ ورتاسىنا ءتۇسىپ ارقاشان وسىنداي قاسىرەتتەرگە ۇشىراعان. ەكى ميلليون حالىق قىرىلۋ دەگەن وڭاي ەمەس. قازاق اشارشىلىقتىڭ سالدارىنان ءوزىنىڭ رۋحاني داستۇرلەرىنەن, دامۋ جولىنان اجىرادى. 1928 جىلدان باستاپ ءىرى بايلاردى تاركىلەۋ باستالعاننان كەيىن كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋدىڭ نەگىزىندە زورلاپ وتىرىقشىلاندىرۋ بەلەڭ الدى. «باي-قۇلاقتاردى جويۋ» دەگەن ساياسات پايدا بولدى. اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن جاپپاي تارتىپ الۋ, مال شارۋاشىلىعىن كۇيرەتۋ, قۋعىن-سۇرگىن ءبارى قاتار ءجۇردى. 1937 جىلى شىلدەدە «سوتسياليستىك مەنشىكتى قورعاۋ» دەپ اتالعان قيسىنسىز زاڭ شىعىپ, قانشاما ازامات تۇرمەگە توعىتىلدى. «اۋقاتتى شارۋالاردى تاپ رەتىندە جويۋ» دەپ ايدار تاعىلعان ءبىر عانا ناۋقاندا 200 مىڭ ادام جەر اۋدارىلىپ, تالايى سوتتالدى. وسىنىڭ ءبارى قازاقتى الەۋمەتتىك, ساياسي, رۋحاني تۇرعىدان دا جانشىدى. ەڭسەسىن ەزدى. ساياسي قاسىرەت دەيتىنىمىز, قازاق ءوزىنىڭ ۇلتتىق مەملەكەت بولام دەگەن ارمانىنان قول ءۇزدى. الاشورداشىلار وسى ارماننىڭ ەڭ سوڭعى ۇمتىلۋشىلارى بولدى. بۇل تاقىرىپتى وسىنداي كەڭ اۋقىمدا قاراستىرۋىمىز كەرەك.
ءبىز تەك قانا «قازاق جارتىسىنان ايىرىلىپ قالدى», «اشارشىلىق بولماسا ءبارى بۇلاي بولمايتىن ەدى» دەگەن سارىنداعى پىكىرلەرمەن شەكتەلىپ قالماي, وسىناۋ قاسىرەتتى جىلدار ۇلتتىق تامىرىمىزدان اجىراتىپ, دىلىمىزدەن جاڭىلدىرا جازداعانىن تۇيسىنسەك يگى. مىنە, اشارشىلىققا وسىلاي باعا بەرۋىمىز كەرەك. قايماقتارىمىزدى قالقىپ الدى, بارىمىزدى تارتىپ الدى. الاشوردانىڭ قايراتكەرلەرىن ايتپاعاندا, قانشاما يماندى تۇلعالارىمىز, رۋحاني كوسەمدەرىمىز بولعان زەردەسى تەرەڭ زيالىلارىمىز جازىقسىزدان جان كەشتى. ءوزىنىڭ تۋعان بالاسىن سۋعا لاقتىرىپ, ادام ەتىن جەۋگە دەيىن بارعان كەزدەر بولدى. قازاققا تونگەن اشارشىلىق – ەشبىر ادامزاتتىڭ باسىنا تىلەمەيتىن جان تۇرشىگەرلىك, عاسىر قاسىرەتى دەپ باعالاۋىمىز كەرەك. ونىڭ رۋحاني سالدارلارى بەرتىنگە دەيىن اعا ۇرپاقتىڭ ساناسىنداعى ۇرەيلەنە ەسكە الاتىن ەڭ سۇرىقسىز كورىنىسكە اينالدى. قازاقتى ءداستۇرلى جولدان تايدىرۋدىڭ ەڭ ۇلكەن كورىنىسى وسى اشارشىلىق.
– قازاق حالقىن قىناداي قىرعان اشارشىلىق حالىقارالىق قاۋىمداستىق تاراپىنان قالاي باعالانىپ وتىر؟ تاقىرىپتى زەرتتەپ جۇرگەن شەتەل عالىمدارى مەن ءبىزدىڭ عالىمداردىڭ پايىمىندا قانداي قايشىلىقتار بار؟
– بۇل تاقىرىپتى ىندەتە زەرتتەدى دەمەسەك تە, ءبىرتالاي شەتەلدىك عالىمدار قال-قادىرىنىڭ جەتكەنىنشە ەڭبەكتەندى. ولاردىڭ كوش باسىندا بەلگىلى تاريحشى روبەرت كاتلەرس تۇر. ول قازاق حالقىنىڭ باسىنا تۇسكەن زوبالاڭدى ءبىزدىڭ شەتەلگە كەتكەن ديسسيدەنتەردىڭ, ساياسي قۋعىندالعانداردىڭ ەستەلىكتەرىن, تسرۋ سەكىلدى بارلاۋ ورىندارىنىڭ ماتەريالدارىن پايدالانا وتىرىپ زەرتتەدى. ودان باسقا نيكولا پيانچيەللو, سارا كامەرون, روبەرت كيندلەر, ستيۆەن ۋيتكروفت سياقتى تاريحشىلار جازىپ جاتىر. وسى ورايدا ءبىر ماسەلە تۋىندايدى. قازاقتى قىناداي قىرعان اشارشىلىقتى قالاي باعالايمىز؟ ولار قازاقتىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى قىرىلدى دەپ جازادى, جارتىسى دەپ ايتپايدى. ءتىپتى كەيبىرى تورتتەن ءبىرى دەيدى. ياعني قىرىلعان قازاقتىڭ سانى ءبىر ميلليون نەمەسە ءبىر جارىم ميلليون دەپ ازايتىپ كورسەتەدى. دەيتۇرعانمەن شەتەلدىك عالىمداردى دا, ءبىزدى دە ءبىر ارنادا توقايلاستىرىپ, ءبىراۋىزدى قىلاتىن ءبىر ماسەلە بار. ول – «قازاق حالقىنىڭ اشارشىلىق ناۋبەتى گەنوتسيد دەپ اتاۋعا تۇراتىن قۇبىلىس پا؟» دەگەن ساۋال. مىنە, وسى ماسەلە ءالى شەشىلمەي كەلەدى. شەتەلدىك قاۋىمداستىق زەرتتەۋشىلەرىنىڭ باسىم بولىگىنىڭ ايتاتىنى «قازاق جازىقسىز قىرىلعان, بىراق ستالين قازاق حالقىن ادەيى قىرۋدى ماقسات ەتكەن جوق». بۇل قۇپتارلىق پىكىر. ءستاليننىڭ ماقساتى قازاقتىڭ مالىن, جەرىن, بايلىعىن پايدالانۋ بولدى. جانە سول جۇمىستارعا قازاقتى جەگىپ, قىزىل ارميانى, ماسكەۋدى, لەنينگرادتى قازاقتىڭ ەتىمەن اسىراۋدى كوزدەدى. كەيبىر ءوزىمىزدىڭ كوزى اشىق دەگەن زيالىلارىمىز شاڭ باسقان ارحيۆ دەرەكتەرىنە ۇڭىلمەستەن, «كوممۋنيستىك پارتيانىڭ باستى ماقساتى قازاقتى جەر بەتىنەن مۇلدە جويىپ جىبەرۋ بولدى» دەپ جازىپ ءجۇر.
تاريح ماتەماتيكا سەكىلدى. جاڭساق پىكىر, جالعان بولجام جۇرمەيدى. ءبىز نەگە گەنوتسيد دەپ باعا بەرە الماي وتىرمىز؟ 1948 جىلى بۇۇ قابىلداعان گەنوتسيد تۋرالى كونۆەنتسيادا «گەنوتسيد دەگەنىمىز – بەلگىلى ءبىر حالىقتى, تايپانى قاساقانا جويىپ جىبەرۋ ءۇشىن جۇرگىزىلگەن ساياسات» دەپ جازىلعان. سيپاتى جاعىنان گەنوتسيد بولعانىمەن حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ قاعيداسىنا ساي كەلمەيدى. سوندىقتان ءبىزدىڭ بيلىك ءتۇپتىڭ تۇبىندە بۇۇ-نىڭ گەنوتسيد تۋرالى قاۋلىسىنا «ادەيى قىرۋدى كوزدەمەسە دە, قاتە رەفورمالار جاساپ حالىقتى جويىپ جىبەرە جازداعان ساياساتتى دا گەنوتسيد دەپ اتاۋ كەرەك» دەگەن تولىقتىرۋ جاساتۋعا ءتيىس. شەتەل زەرتتەۋشىلەرىنىڭ كوپشىلىگى ماسكەۋ ارحيۆىندەگى دەرەكتەرگە سۇيەنەدى. سارا كامەرون, پيانچيەللو قازاقستاننىڭ ارحيۆىنە كەلىپ تە جۇمىس ىستەدى. ماسەلەنى باعالاۋعا كەلگەندە بىزبەن دە اقىلداسقان تۇستارى بار. دەگەنمەن, ولار ءبىزدىڭ ايتقانىمىزدى تۇسىنە المايدى. تۇسىنە المايتىن سەبەبى قازاقتىڭ ءداستۇرلى قوعامىن, مال شارۋاشىلىعى حالىقتىڭ قۇتى-باعى بولعانىن, سوعان تىكەلەي تاۋەلدى بولعانىن جانىمەن تۇيسىنە المايدى. بىزدەگى اشارشىلىق قۇبىلىستارىن ۋكرايناداعى اشارشىلىقپەن سالىستىرىپ نەمەسە سول كەزەڭدەردە ورىن العان ءنىل بويىنداعى اشارشىلىقپەن شەندەستىرگىسى كەلەدى. بارىنە تۇرتكى كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ بولعانىمەن, سەبەپتەرى سان قيلى. ماسەلەن, ۋكرايندار ءداستۇرلى مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقان جوق. ەت تاعامدارىنا تاۋەلدى بولعان جوق. ال ءبىزدىڭ قازاقستاندا 70 اۋدان بولدى. سول اۋدانداردا بۇكىل قازاقتىڭ 83 پايىزى ءومىر ءسۇردى. مىنە, وسى اۋدانداردا قىرىلعان حالىق نەگىزىنەن ءداستۇرلى مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن قازاقتار ەدى. شەتەلدىكتەر تاريحي تراگەديانىڭ سيپاتىن ءادىل تارازىلاۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن قازاقتىڭ وتىرىقشى جانە جارتىلاي كوشپەلى شارۋاشىلىعىن زەرتتەپ, ۇلتتىق ەرەكشەلىگىن تانۋى كەرەك.
– سوزىڭىزدەن تۇيگەنىمىز, ولار قازاقتىڭ ۇلتتىق بولمىسىن سەزىنىپ, تراگەدياسىن ونە بويىنان وتكىزە الماعان بولىپ تۇر عوي. جالپى, بۇل تاقىرىپتى نىساناعا الۋداعى شەتەلدىك عالىمداردىڭ ماقساتى نە؟
– ءيا, ءدال سولاي! مەن ولاردىڭ كەيبىرىمەن جۇزدەستىم دە. ولار قازاققا جانى اشىعاننان كەيىن, وسى حالىق جەر بەتىنەن جويىلىپ كەتە جازداپتى عوي دەپ زەرتتەۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن جوق. بۇل ىسپەن شۇعىلدانۋىنىڭ ءارتۇرلى سەبەبى بار. پيانچيەللو يتاليادا زەرتتەيتىن تاقىرىپ قالماعاننان كەيىن ءبىزدىڭ تاريحپەن اينالىسىپ ءجۇر. كامەرون دا امەريكانىڭ شولاق تاريحى تۇگەسىلگەن سوڭ بىزگە بەت بۇردى. حالقىنىڭ تاريحى 95 پايىزعا زەرتتەلىپ قويعان جاپوندىق توموحيكونىڭ نيەتى دە سول. ەكىنشى سەبەبى ولار حالىقارالىق قوعامداستىق ەلەڭ ەتە قالاتىن وتكىر تاقىرىپتاردى تاۋىپ, حالىقارالىق عىلىمي مەكەمەلەردەن قوماقتى گرانتتار ۇتىپ الادى. بۇل دەگەنىڭىز وتە ۇلكەن اقشا. قازاقتىڭ قاسىرەتىنە جۇرەگى اۋىرىپ, قازاقتىڭ تاريحىن جۇيەلەپ بەرەيىك, كومەكتەسەيىك دەپ جۇرگەندەر جوقتىڭ قاسى. وسىنى ەسكەرۋىمىز كەرەك. ءبىزدىڭ تاريحىمىزعا جۇرەگى اۋىرىپ, شىنايى زەرتتەي الاتىن تەك ءوزىمىزدىڭ تاريحشىلار عانا. بىزدە شەتەلدىكتەرگە بەرىلمەيتىن قۇپيا قۇجاتتار كوپ. ولار وعان كىرمەي ءبىزدىڭ شىنايى تاريحىمىزدى جازا المايدى. ءسوزدىڭ ءتۇيىنى: قازاقتىڭ تاريحى قازاققا عانا كەرەك.
– اشارشىلىق تاقىرىبى قاۋزالعاندا, اسىرەسە مال باسىن ساقتاپ قالۋ جايى ءسوز بولعاندا قازاق قايراتكەرلەرىندە الاۋىزدىق بولدى دەگەن پىكىرلەر ايتىلىپ قالادى. بۇل قانشالىقتى قيسىندى؟
– 1929 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن قازاقستاندا گولوششەكينگە قارسى شىعاتىن ادام قالعان جوق. رىسقۇلوۆ پەن نۇرماقوۆتى, سادۋاقاسوۆ پەن قوجانوۆتى بيلىكتەن الاستاتتى. قارسىلىق كورسەتكەن جاندوسوۆ سەكىلدىلەردىڭ قىزمەتىن تومەندەتتى. قازاق ولكەلىك كوميتەتىندە قۇرامىسوۆ دەيتىن اعامىز بولدى. ولاردىڭ ءبارىن كىنالاۋعا بولماس. ويتكەنى شاراسىز ەدى. ستاليندىك توتاليتارلىق باسقارۋدىڭ كۇشەيە باستاعان كەزىندە قازاق زيالىلارى ىشتەن تىندى. وراز يساەۆتىڭ 1932 جىلى جازعان مال شارۋاشىلىعى تۋرالى حاتى, تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ حاتى, «بەسەۋدىڭ حاتى» ءبارىن زەردەلەپ قاراساڭىز, تۇبىندە مال شارۋاشىلىعىنىڭ ماسەلەسى قاۋزالادى. بارىنە ورتاق ۇندەستىك بار. 1932 جىلى 17 قىركۇيەكتە قابىلدانعان قاۋلى گولوششەكيننىڭ قىزمەتىنەن كەتۋىنە سەبەپ بولادى دەپ ويلاعان قازاق زيالىلارى قاتتى قاتەلەستى. بىراق ستالين گولوششەكيندى 1932 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن قىزمەتىندە قالدىردى. وسىدان كەيىن قايراتكەرلەرىمىز بۇل تاقىرىپتى اشىق تۇردە جازا باستادى. تۇراردىڭ ەكىنشى حاتى, «التاۋدىڭ حاتى» بۇعان انىق دالەل. ياعني قازاق زيالىلارى ستالينگە جازبالار تۇسىرگەندە اۋىزبىرلىگى بولدى. ولار, مەنىڭشە تۇرارمەن اقىلداسا جۇمىس جاسادى. ويتكەنى ول زاماندا كرەملدە ءبىر ادامىڭ وتىرماسا, ستالينگە حات جازۋ باسىڭدى اشىقتان-اشىق قاتەرگە تىگۋمەن پارا-پار بولاتىن. سوندىقتان قازاق زيالىلارى الاۋىز بولدى دەپ ايتۋعا بولماس. ودان گورى گولوششەكيننىڭ قول استىنداعى حالىقتىق باقىلاۋدا, ۇكىمەت باسىندا وتىرعان قازاق ازاماتتارى شىن مانىندە اۋىزبىرلىكتەن ەمەس, توتاليتارلىق بيلىكتەن جاسقانىپ, حالىقتى ويلايتىن شامالارى بولعان جوق دەپ ايتقانىمىز دۇرىس. ويتكەنى وسى كەزدە الاشوردانىڭ قىرىقتان استام باسشىسى سوتتالىپ كەتكەن ەدى. تالايلار «ۇلتشىل» دەپ ايىپتالىپ جاتتى. قىلىشىنان قان تامعان زاماندا قارسى شىعۋ بىلاي تۇرسىن, ءوز باسىڭدى ساقتاپ قالۋ مۇڭعا اينالدى.
– اسىرەسە ناۋبەتتەن قىرىلعانداردىڭ سانىنا قاتىستى ماسەلەدە بىرىزدىلىك جوق. مۇنى انىقتاۋدا ناقتى قانداي دەرەكتەرگە جۇگىنەسىزدەر؟ 1997 جىلى جارىق كورگەن «قازاقتىڭ قاسىرەتى» اتتى كىتابىڭىزدا دەموگرافيالىق تالداۋ جاساعانىڭىزدى بىلەمىز.
– جوعارىداعى ايتقان ماسەلەگە قايتا سوعۋعا تۋرا كەلىپ تۇر. بىزدەگى اشارشىلىقتى زەرتتەگەن شەتەلدىك عالىمداردىڭ تۇگەلى دەرلىك نەگىزگى دەرەك رەتىندە ساناق ماتەريالدارىن الادى. ولار پايدالاناتىن نەگىزگى ساناق ماتەريالى 1939 جىلعى ساناق قورىتىندىسى. مۇنداعى سان ەداۋىر ءوسىرىپ كورسەتىلگەن. 1937 جىلعى ساناق ناتيجەسىن ستالين جاي عانا جاۋىپ تاستاعان جوق, ارحيۆكە جىبەرگەن. مەن بۇل قۇجاتپەن ماسكەۋگە ارنايى بارىپ تانىستىم. مۇندا جاعداي ءبىرشاما شىنايى كورسەتىلگەن. شەتەلدىك زەرتتەۋشىلەر ساناققا سۇيەنىپ, اشارشىلىقتى ايقىندايتىن جاناما دەرەكتەرگە جۇگىنبەيدى. ماسەلەن, اشارشىلىق قارساڭىندا قازاق حالقىنىڭ سانى قانشا بولدى دەگەندى ءبىلۋ ءۇشىن ۇكىمەت جانىنان قۇرىلعان وتىرىقشىلاندىرۋ كوميتەتى كوميسسياسىنىڭ مالىمەتتەرى بار. ول دەرەكتە وتىرىقشىلانۋعا ءتيىستى قازاق شارۋاشىلىقتارىنىڭ سانى 700 مىڭ بولاتىن. بۇل 4 ميلليون 800 مىڭ ادام دەگەن ءسوز. سونداي-اق ءبارىمىز بىلەتىن «التاۋدىڭ حاتىندا»: «قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, 800 مىڭ قازاق شارۋاشىلىعىنىڭ 450 مىڭى عانا قالدى» دەپ كورسەتىلەدى. بۇل مەن جوعارىدا ايتقانداي 5 ميلليونعا جۋىق قازاقتىڭ تەڭ جارتىسىنا جۋىعى قىرىلدى دەگەن ءسوز. سونىمەن بىرگە مۇراعاتتا سول كەزدەگى ساناق باسقارماسىن باسقارعان مۇحتار ساماتوۆتىڭ ماسكەۋگە, ميرزويانعا جازعان حاتىندا قازاق حالقىنىڭ سانى قانشا ادامعا كەمىگەنى ناقتى كورسەتىلگەن. وسىنداي جاناما ماتەريالداردى سالىستىرىپ قاراۋ كەرەك. ايتىلعانداردان باسقا ءار جىلدىڭ ءبىرىنشى ماۋسىمىندا مال ساناعى وتكىزىلگەن. ول ساناقتا مال باسىنا عانا ەمەس, ادامدارعا دا ساناق جۇرگىزىلگەن. بۇل دەرەكتە دە 1931-1933 جىلدارى قازاقتىڭ سانى 3 ميلليون 379 مىڭ ادامعا كەمىگەنى كورسەتىلەدى. ونىڭ ءبارى ولگەندەر ەمەس.
1 ميلليوننىڭ اينالاسى جان ساۋعالاپ كورشى رەسپۋبليكالارعا قونىس اۋدارعانداردى قۇرايدى. جاڭاعى 3 ميلليون 379 مىڭنان بوسقىنداردىڭ سانىن شىعارىپ تاستاساڭىز, تاعى دا ءبىز ايتقانداي 2 ميلليون ادامنىڭ وپات بولعانىن كورەمىز. كوڭىلگە كەلەتىن ءبىر نارسە ءبىزدىڭ كەيبىر اقىن-جازۋشىلارىمىز وسىنداي شىنايى دەرەكتەرگە سۇيەنبەي, ءوز بەتىنشە تون پىشەتىنى. جارايدى, سولار ايتقانداي-اق بولسىن دەلىك. سوندا ارحيۆتەگى ماتەريالداردى قايتەمىز؟! ءبىز زەردەلەي الماساق, كەلەر ۇرپاق زەرتتەيدى عوي. تاريحقا قيانات جاساپ, قارابەت بولامىز با؟ ءبىر ماسەلەگە تۇبەگەيلى پايىم ايتۋ ءۇشىن ەڭ بولماعاندا سول تاقىرىپتا جازىلعان 10 كىتاپتى تۇگەسىپ, ايلاپ-جىلداپ ارحيۆتە وتىرۋىڭ كەرەك قوي. بۇل حيكايا ەمەس – تاريح. ءبىر ۇلتتىڭ تاريحى.
– تاريح ناقتىلىقتى سۇيەدى دەسەك تە, كەز كەلگەن ءىرى وقيعا بۋىن الماسقاننان كەيىن حالىقتىڭ جۇرەگىنە ءسوز قۇدىرەتى ارقىلى مەيلىنشە تەز جول تابادى. سۇراعىم كەلگەنى, كوركەم ادەبيەت, كينويندۋستريا ءسىز ايتقان قاسىرەتتىڭ كارتيناسىن اشىپ كورسەتە الدى ما؟
– اشارشىلىق تاقىرىبىن ءبىزدىڭ رەجيسسەرلەرىمىز بىرنەشە تاريحي دەرەكتى فيلمدەرگە ارقاۋ ەتتى. ولاردىڭ اراسىندا حاليلا وماروۆ, ەركىن راقىشەۆ سەكىلدى بىرقاتار كينو مايتالماندارىنىڭ ءساتتى شىققان تۋىندىلارىن اتاۋعا بولادى. نەگە ەكەنى بەلگىسىز, بۇل كينولار قايتالاپ كورسەتىلمەي شاڭ باسقان ارحيۆتەرگە توعىتىلدى. ءتىپتى اتاپ ءوتىپ وتىرعان 31 مامىردا دا كورسەتىلمەيتىن بولدى. بۇل دا بولسا جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, اشارشىلىقتىڭ رۋحاني سالدارىنا, تەرەڭ تامىرىنا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە بويلاي الماي وتىرعانىمىزدى كورسەتەدى. ءبىز شىنىن ايتقاندا, بۇل قاسىرەتكە جۇرەگىمىز اۋىرىپ, ءمان بەرىپ وتىرعان جوقپىز. سماعۇل ەلۋبايدىڭ «اق بوز ءۇي» رومانى وسى تاقىرىپتى ەڭ ءبىر كورنەكتى كورسەتكەن شىعارما. بىراق كوركەم ادەبيەتتە اشارشىلىق تاقىرىبى قالاي كورىنىس تابۋى قاجەت دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. ماسەلەن, اشارشىلىققا ۇشىراۋىمىزعا تىكەلەي كىنالى ءستاليننىڭ تۇلعاسى, گولوششەكيننىڭ بەينەسى اشىلۋى كەرەك. ولاردىڭ سول كەزدەگى قازاق باسشىلارىمەن اراقاتىناسى, وگپۋ-دى باسقارعان دانيلەۆسكي, كارۋتسكي, ۆاللەنبەرگ, الشانسكي سەكىلدى تاريحي تۇلعالاردىڭ, ءوزىمىزدىڭ حالىقتىق كوميتەتتە لاۋازىمدى مانساپتا بولعان اشارشىلىققا كىنالى جانداردىڭ بەت-بەينەسى بوياماسىز كورىنىس تابۋعا ءتيىس. ەڭ باستىسى, مۇنىڭ ءبارى شىنايى قۇجاتتىق نەگىزدە, ارحيۆتىك نەگىزدە بولعانى ءلازىم. وسى تۇرعىدان كەلگەندە مۇنداي تولىمدى شىعارما دۇنيەگە كەلگەن جوق. بالكىم, بولاشاقتا جازىلا جاتار.
اڭگىمەلەسكەن
ارمان وكتيابر,
«Egemen Qazaqstan»
